بُشرویه ، بخش و شهری در استان خراسان .

١) بخش بشرویه . در مغرب شهرستان فردوس در استان خراسان قرار گرفته و مشتمل بر دهستانهای اِرِسْک و رَقه و علی جمال است . شمال آن کویری است و در مغرب آن رشته کوههایی از کوههای منفرد ایران با قلّه های مرتفع و جهت شمال غربی ـ جنوب شرقی امتداد دارد. بلندترین قلّة آن ، نیزار، با حدود ٩١٢ ، ٢ متر ارتفاع ، در جنوب غربی بخش ، حدّ فاصل بشرویه و طبس ، و قلة دیگر آن با٧٤٠ ، ٢ متر ارتفاع در جنوب شرقی قلة نیزار قرار دارد. اغلب دهکده های بشرویه در دامنة کوهها واقع شده است . بشرویه منطقه ای خشک با آب و هوای کویری است و رودهای موسمی (سیلابی ) در آن جریان دارد. بوته های گَز، تاغ ، بنه (پستة کوهی )، کتیرا، آنغوزه و آویشن در برخی از نقاط آن می روید. بیشتر زمینهای مزروعی آن بخش عمدتاً با آب چاههای عمیق و نیمه عمیق آبیاری می شود.

موقعیت بخش و شهر بشرویه

عمده ترین محصول صادراتی آن زعفران و پنبه و دانه های روغنی است . قالیچه بافی از صنایع دستی آنجاست . راه اصلی یزد ـ بشرویه ـ فردوس از آن می گذرد. در قدیم ، ناحیة بشرویه در مسیر یکی از جاده های یزد ـ مشهد قرار داشت و رباطِ خوش آب ، در ٥١ کیلومتری جنوب شرقی شهر بشرویه ، در مسیر یکی از جاده های یزد ـ خراسان واقع بود.

در ١٣١٦ ش ، طبق قانون تقسیمات کشوری ، دهستان بشرویه جزو بخش فردوس از توابع شهرستان گناباد شد و در ١٣٢٣ ش دهستان بشرویه تبدیل به بخش و تابع شهرستان جدیدالتأسیس فردوس شد. پس از مدتی بشرویه ، مشتمل بر چهارده قریه و به مرکزیت قصبة بشرویه ـ با ٣٢٣ ، ٤ تن جمعیت ، تابع طبس شد (ایران . وزارت کشور. ادارة کلّ آمار و ثبت احوال ، ج ٣، ص ١٦٢). در١٣٢٩ ش ، بخش بشرویه مشتمل بر دهستانهای مرکزی (حومه )، کُرُند، اِرِسْک ، اَصفاک ، رَقه ، موردِستان و نیگنان بود (رزم آرا، ج ٩، ص ٥٨).

٢) شهر بشرویه . (جمعیت طبق سرشماری ١٣٧٠ ش ، ٠٢٥ ، ١١ تن )، مرکز بخش با ارتفاع ٨٧١ متر در١٠٢ کیلومتری جنوب غربی شهر فردوس و١١٠ کیلومتری شمال شرقی شهر طبس قرار گرفته و قلّة کوه نیزار در مغرب آن واقع است . اراضی شمال و مشرق شهر نمکزار است . حداکثر دمای آن در تابستانها گاهی به ٤٦ درجة سانتیگراد و حداقل دمای آن در زمستانها گاهی به ٧ درجة سانتیگراد می رسد. آب آشامیدنی شهر از قناتهای الله آباد و حاجی آباد تأمین می شود. مسیلهایی که در مغرب و جنوب شهر قرار گرفته است ، در فصل بهار، براثر باران ، پر آب می گردد.

دهکدة زیرک در حدود شانزده کیلومتری جنوب غربی شهر بشرویه و شش کیلومتری مشرق کوه نیگو واقع شده است . این دهکده در دورة قاجاریّه محل ساختن ظرفهای سفالی زیبا با نقشهای برجسته بود (مک گریگور، ج ١، ص ١٣٦)، و اکنون ، در آن ، صنعت قالیبافی دایر است و قالیهایی با طرح ترکمنی و نقش ترنجی بافته می شود. این دهکده زادگاه فروزانفر * (بدیع الزمان ) است (باستانی پاریزی ، ص ٢٠٠ـ٢٠١).

به نوشتة برخی منابع ، مارکو پولو در سفر خود، از کرمان ، کوه بنان ، بهاباد، طبس ، بشرویه و تون (فردوس ) گذر کرده است (مستوفی ، ص ١٨١). در١٢٩٢، در دورة حکومت ناصرالدین شاه ، بشرویه هشتصد خانه و چهار دروازه داشت و در گوشة شمال غربی آن «ارگ » واقع شده بود (مک گریگور، ج ١، ص ١٣٤ـ١٣٥). در آن دوره ، در بشرویه پارچة پشمی و معروف بَرَک * بافته می شد (اعتمادالسلطنه ، ج ١، ص ٨١٦؛
مک گریگور، ج ١، ص ١٣٥). ملاحسین بشرویه ای (بشرویی ، متولد ١٢٢٩) ملقب به باب الباب ، پسر شیخ ملاعبدالله صباغ از نخستین پیروان باب ، منسوب به این شهر است (سپهر، ج ٣، ص ٢٣٣؛
اعتضادالسلطنه ، ص ١٧).

منابع :
(١) علیقلی اعتضادالسلطنه ، فتنة باب ، توضیحات و مقالات به قلم عبدالحسین نوائی ، تهران ١٣٥١ ش ؛
(٢) محمدحسن بن علی اعتمادالسلطنه ، مرآة البلدان ، چاپ عبدالحسین نوائی و میرهاشم محدث ، تهران ١٣٦٧ـ ١٣٦٨ ش ؛
(٣) ایران . وزارت دفاع . ادارة جغرافیائی ارتش ، فرهنگ جغرافیائی آبادیهای کشور جمهوری اسلامی ایران ، ج ٦٤: بشرویه ، تهران ١٣٦٤ ش ؛
(٤) ایران . وزارت کشور، قانون تقسیمات کشور و وظایف فرمانداران و بخشداران ، مصوب ١٦ آبان ماه ١٣١٦ ، تهران ( بی تا. ) ؛
(٥) ایران . وزارت کشور. ادارة کل آمار و ثبت احوال ، کتاب جغرافیا و اسامی دهات کشور ، ج ٣، تهران ١٣٣١ ش ؛
(٦) ایران . وزارت کشور. حوزة معاونت برنامه ریزی و خدمات مدیریت . دفتر تقسیمات کشوری ، اجرای قانون تعاریف و ضوابط تقسیمات کشوری ، تهران ١٣٦٦ ش ؛
(٧) محمد ابراهیم باستانی پاریزی ، حماسة کویر ، تهران ١٣٥ ش ؛
(٨) حسینعلی رزم آرا، فرهنگ جغرافیائی ایران (آبادیها) ، ج ٩ : استان نهم (خراسان ) ، تهران ١٣٢٩ ش ؛
(٩) محمدتقی سپهر، ناسخ التواریخ : سلاطین قاجاریه ، چاپ محمدباقر بهبودی ، تهران ١٣٤٤ـ ١٣٤٥ ش ؛
(١٠) مرکز آمار ایران ، نتایج آمارگیری جاری جمعیت ، تهران ١٣٧٠ ش ؛
(١١) احمد مستوفی ، شهداد و جغرافیای تاریخی دشت لوت ، تهران ١٣٥١ ش ؛
(١٢) چارلز متکاف مک گریگور، شرح سفری به ایالت خراسان و شمال غربی افغانستان ، ج ١، ترجمة مجید مهدی زاده ، مشهد ١٣٦٦ ش .

/ خسرو خسروی /