خروس جنگى ، نام انجمنى هنرى و مجله‌اى در اواخر دهۀ بيست و اوايل دهۀ سى شمسى در تهران. تغيير وضع سياسى و دگرگونى جوّ فرهنگى توأم با آن ــ كه ناشى از ورود نيروهاى متفقين (١٣٢٠ش/ ١٩٤١) به ايران بود ــ هنرمندان را به آزمودن شيوه‌هاى گوناگون، از خيال‌پردازيهاى سوررئاليستى تا شكل‌بنديهاى انتزاعى، سوق داد (يارشاطر، اتينگهاوزن، ص ٣٧٣). گزينش اين عنوان از سوى اعضاى انجمن نيز نشان‌دهندۀ ستيهندگى اين گروه در برابر سبك و سياق قديم رايج در هنر و ادب بود.

اين انجمن نخستين بار با گردهمايى گروهى از نقاشان و موسيقي‌دانان و شاعران و اديبان در كارگاه نقاشى جليل ضياءپور، پس از بازگشت وى از نخستين سفرش به فرانسه، در ١٣٢٧ش شكل گرفت (حقانى، ص١١٠؛ مجابى، ص٢٠). افزون بر ضياءپور، ديگر بنيان‌گذاران اين انجمن عبارت بودند از : منوچهر شيبانى (براى اطلاع بيشتر رجوع کنید به مشار، ج ٦، ص ٣١٤)، شاعر و نقاش؛ غلامحسين غريب (براى اطلاع بيشتر رجوع کنید به حقانى، ص١١٠)، داستان‌نويس و موسيقي‌دان؛ و حسن شيروانى، نمايشنامه‌نويس (حقانى، ص١١٠). به‌تدريج اين انجمن، با برگزارى جلسات بحث و گفتگو دربارۀ هنر نو، مركز تجمع هنرمندان نوگرا شد (طاهباز، ص ٥). انجمن نمايشگاههايى نيز از آثار اعضا يا هنرمندان جوان (براى نمونه رجوع کنید به خروس جنگى، ش ٢، ص ١٩) برپا مي‌كرد.

سرانجام انجمن مجله‌اى به نام خروس جنگى منتشر كرد كه شمارۀ نخست آن با شعر «از شهر صبح» نيما يوشيج آغاز مي‌شد. از همان ابتدا در تهيۀ مطالب نوعى تقسيم كار، براساس ذوق و حوزۀ فعاليت، ميان اعضاى انجمن به چشم مي‌خورد كه تا آخرين شماره كم و بيش ادامه يافت؛ بدين‌ترتيب كه ضياءپور مقالات دربارۀ نقاشى (براى نمونه رجوع کنید به خروس جنگى، ش ١، ص ١٢ـ١٥، ش ٢، ص ١٣ـ١٨، ش ٣، ص ٣ـ١٨، ش ٤، ص ٣١ـ٤١)، غريب مطالب مربوط به ادبيات داستانى (براى نمونه رجوع کنید به خروس جنگى، ش ١، ص ١٦ـ٣٠، ش ٢، ص ٣ـ١٠، ش ٣، ص ٣٦ـ٦٣، ش ٤، ص ٢١ـ٣٩) و شيروانى نمايشنامه و نقد تئاتر (براى نمونه رجوع کنید به خروس جنگى، ش ١، ص ٣١ـ٤٥، ش ٢، ص٣٠ـ٣٥، ش ٣، ص ٢٣ـ٣٤، ش ٤، ص ٦ـ١٧) را تهيه مي‌كردند. در هر شماره نيز اشعارى از نيما (رجوع کنید به خروس جنگى، ش ٣، ص ١ـ٢، ش ٢، ص ١، ش ٤، ص٣٠) و شيبانى (براى نمونه رجوع کنید به همان، ش ٤، ص ١ـ٥، ش ٢، ص٢٠ـ٢٤، ش ٣، ص ٣٥) به‌چاپ مي‌رسيد. ضمن آنكه مقاله‌اى از مرتضى حنانه در حوزۀ موسيقى (رجوع کنید به همان، ش ١، ص ٣ـ٧)، گوياى همكارى هنرمندانى جز اعضاى انجمن با نشريۀ مذكور بود. دورۀ اول مجلۀ خروس جنگى، به سردبيرى جليل ضياءپور، دو هفته يك بار منتشر مي‌شد و در مجموع، از ١٣٢٨ تا ١٣٢٩ش پنج شماره از آن انتشار يافت (صدرى طباطبايى، ج ١، ص ٢٨٦ـ٢٨٧؛ برزين، ص ١٧٢). روى جلد همۀ شماره‌ها، تصوير خروسى در حال خواندن بود كه ضياءپور آن را كشيده بود (طاهباز، ص ٩). مجله در اين دوره، با وجود نوآورى، لحنى نسبتآ محافظه‌كارانه داشت و هدف آن «بالابردن سطح معرفت عمومى» بود (پشت جلد شماره‌هاى مجله، طاهباز، ص ٤). آيدين آغداشلو (ص ٤٠٤) از هنرمندان ديگرى، همچون حسين كاظمى (براى اطلاع بيشتر رجوع کنید به مجابى، ص ١٤، ٩٢ـ٩٧)، جواد حميدى (رجوع کنید به همان، ص ١٣، ٦٤ـ٨٢)، محمود جوادي‌پور (رجوع کنید به همان، ص ١٦، ١١٦ـ١٢٩) و احمد اسفنديارى (رجوع کنید به همان، ص ١٥، ١٥٨ـ١٦٥)، در كنار اعضاى انجمن، نام برده و آنان را نه تنها اشاعه‌دهندۀ نقاشى مدرن، بلكه آغازكنندگان چالش مدرنيسم و رواج‌دهندگان مفهوم جديد نقاشى و «شيپورچى آغاز نبرد» نو و كهنه دانسته است كه با تلاش و مبارزه و رنج بسيار، دست‌كم اصطلاح «مدرنيسم» را جا انداختند. در اين سالها نوگرايان تندروترى به انجمن پيوستند كه شاخص‌ترين آنان هوشنگ ايرانى (براى اطلاع بيشتر رجوع کنید به طاهباز، كتاب‌شناسى پايان مقاله)، نيما يوشيج، سهراب سپهرى و بهمن محصص (نقاش و كاريكاتوريست) بودند (حقانى، ص١١٠). در اين سالها انتشار دورۀ دوم مجلۀ خروس جنگى، با بيانيۀ هنرى و ادبى «سلاخ بلبل» در سيزده بند، كه عمدتآ نوشتۀ هوشنگ ايرانى و بيان‌كنندۀ آراى او بود، آغاز شد. در اين بيانيه آمده است : «هنر خروس جنگى، هنر زنده ماست. اين خروس تمام صداهايى را كه بر فراز هنر قديم نوحه‌سرايى مي‌كنند خاموش خواهد كرد» و در آن تأكيد شده است كه هنر نو «با صميميت با درون» و به عنوان «گذرگاه آفرينش» و «گسيختن قراردادها» و «تكيه تفكر هنرمند بر دانش نوين»، «نبرد بي‌رحمانه بر ضد تمام سنن و قوانين هنرى گذشته» و «نابودى كليه مجامع طرفدار هنر قديم» را شعار خود مي‌داند (طاهباز، ص ٨، ١٠). در اين دوره، جليل ضياءپور از عضويت در هيئت تحريريه كناره گرفت.

دورۀ دوم در چهار شماره، از اول ارديبهشت تا ١٥ خرداد ١٣٣٠، منتشر شد و با توقف انتشار آن، اخلاف انجمن در ١٣٣٢ش، نشريۀ پنجه خروس را، به سردبيرى بهمن محصص، بنيان نهادند كه آن نيز عمر كمى داشت (صدرى، ص ١٨٢).

نحوۀ نگرش و روحيۀ بانيان اين انجمن تأثيرى جدّى در فضاى هنرى آن روزگار نهاد (پاكباز، ذيل مادّه)، چنان‌كه عبارت «جيغ بنفش»، از يكى از سروده‌هاى هوشنگ ايرانى به نام «كبود» (رجوع کنید به خروس جنگى، ش ٢؛ طاهباز، ص ٥٩)، تا مدتها كنايه‌اى براى اشاره به شعر نو و آثار شاعران نوگرا بود. در هنرهاى تجسمى نيز نظريات انجمن، در دهۀ چهل شمسى راه را براى آنچه آغداشلو (ص ٧٢) هنر مدرن ايران ناميده است گشود.

منابع :
(١) آيدين آغداشلو، گفتارها و گفتگوهاى ديگر، تهران، ١٣٨٢ش؛
(٢) ريچارد اتينگهاوزن، احسان يارشاطر، ادجهاى درخشان هزايران، ترجمه هرفر عبداللهى و رويين پاكباز، تهران، ١٣٧٩ش؛
(٣) مسعود برزين، شناسنامه مطبوعات ايران از ١٢١٥ تا ١٣٥٧ شمسى، تهران، ١٣٧١ش؛
(٤) رويين پاكباز، دائرةالمعارف هنر، تهران، ١٣٧٨ش؛
(٥) صباحقانى «خروس غريب»، شرق، سالنامه ١٣٨٣ش؛
(٦) رضاعبدلى و حامد قاموس مقدم، «گفتگو با جليل ضياءپور»، برگ فرهنگ، سال اول، شماره اول، مهر و آبان ١٣٧٨ش؛
(٧) سيدمحمد صدرى طباطبايى نائينى، راهنماى مطبوعات ايران ١٣٠٤ـ ١٣٥٧، تهران، زمستان ١٣٧٨ش؛
(٨) سيروس طاهباز، خروس جنگى بي‌مانند درباره زندگى و هنر هوشنگ ايرانى، تهران، ١٣٨٠ش؛
(٩) جواد بجابى، پيشگامان نقاشى معاصر ايران نسل اول، ترجمه كريم امامى، به كوشش منيژه ميرعمادى، تهران، ١٣٢٦ش و شماره‌هاى دو دوره مجله خروس جنگى در كتابخانه مجلس بخش نشريات شماره ٤٩/٣٧، شماره ثبت ٣٩٩٤٠.

/ افسانه منفرد /

تاریخ انتشار اینترنتی: ١٥/١٠/١٣٨٧