دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٢٣١٤
بیات ، مصطفی قلی ، ملقب به صمصام الملک ، سیاستمدار و بانی کشاورزی نوین ایران . وی فرزند حاج عباسقلی خان سهم الملک ، مالک عمده و نمایندة مجلس ، بود. در ١٢٦٧ ش در سلطان آباد (اراک ) متولد شد. تحصیلات معمول زمان را نزد معلمان خصوصی فراگرفت . سپس به روسیه رفت و در رشتة کشاورزی ادامة تحصیل داد. پس از خاتمة تحصیلات به ایران بازگشت و به کار کشاورزی پرداخت . در ١٢٩٦ ش مجدداً به اروپا رفت و در فرانسه به مدرسة فلاحتی وارد شد. پس از چهار سال تحصیل به ایران بازگشت و به استخدام وزارت فوائد عامه و تجارت درآمد.
در شهریور ١٣٠٣، سردار سپه رضاخان ، رئیس الوزرا، در کابینة خود تغییراتی داد و سردار معظم خراسانی (عبدالحسین تیمورتاش ) را به وزارت فوائد عامه و تجارت منصوب کرد و او نیز مصطفی قلی بیات را به معاونت خویش برگزید (قاسمی ، ص ٧٨٧؛ عاقلی ، فرهنگ رجال ، ذیل مادّه ). در اردیبهشت ١٣٠٦ نیز که حسین علاء به وزارت فوائد عامه رسید، مصطفی قلی بیات را به معاونت خویش برگزید (عاقلی ، روزشمار تاریخ ایران ، ج ١، ص ٢٢١ـ٢٢٢). وزارت فوائد عامه و تجارت در ١٦ فروردین ١٣٠٩ منحل گردید و به جای آن دو وزارتخانة اقتصاد ملی و طرق و شوارع تشکیل شد. محمدعلی فروغی ، ذکاءالملک ، به وزارت اقتصاد ملی تعیین گردید و بلافاصله مصطفی قلی بیات را به معاونت خویش انتخاب کرد (همان ، ج ١، ص ٢٥١).
در دی ١٣٠٩، مهدیقلی هدایت ، رئیس الوزرا، در کابینة خود تغییراتی داد. در این تغییرات مصطفی قلی بیات نیز تغییر سمت داد و به معاونت وزارت کشور تعیین شد. در شهریور ١٣١٢ مهدیقلی هدایت از رئیس الوزرایی کناره گیری کرد و محمدعلی فروغی ، وزیر امورخارجه ، به نخست وزیری منصوب شد. وی مصطفی قلی بیات را به ریاست ادارة کل فلاحت و ادارة کل صناعت منصوب کرد. در آذر ١٣١٤ که محمودجم به نخست وزیری منصوب شد، مصطفی قلی بیات در ریاست ادارة کل فلاحت ابقا شد (همان ، ج ١، ص ٢٥٧ـ ٢٥٨، ٢٧٣، ٢٩١؛ همو، فرهنگ رجال ، همانجا؛ اطلاعات ،ص ١). وی در ١٣١٦ ش درگذشت .
بیات از بنیانگذاران کشاورزی نوین ایران و مؤسس دانشکدة کشاورزی کرج بود. همچنین وی نخستین دبیرستان پسرانة اراک را تأسیس کرد که صمصامیه نام گرفت . در ١٣٢٦ ش به پاس خدمات مصطفی قلی بیات ، مجسمة نیم تنة او در باغ کشاورزی کرج نصب شد (دانشگاه تهران ، ج ١، ش ١٢، ص ١٧، ج ٢، ش ١، ص ٥؛ عاقلی ، فرهنگ رجال ، همانجا؛ صفائی ، ص ٥).
منابع :
(١) اطلاعات ، سال ٨ ، ش ١٩٩٩، ٢٦ شهریور ١٣١٢؛
(٢) دانشگاه تهران ، خبرهای دانشگاه ، ج ١، ش ١٢ (شهریور ١٣٢٦)، ج ٢، ش ١ (مهر ١٣٢٦)؛
(٣) ابراهیم صفائی ، رهبران مشروطه و نخست وزیران ، دورة سوم ، بیوگرافی پنجاه و چهارم : مرتضی قلی بیات ، تهران ١٣٤٨ ش ؛
(٤) باقر عاقلی ، روزشمار تاریخ ایران از مشروطه تا انقلاب اسلامی ، تهران ١٣٧٦ ش ؛
(٥) همو، فرهنگ رجال و مشاهیر معاصر ایران (زیر چاپ )؛
(٦) ابوالفضل قاسمی ، «سیاستمداران ایران در اسناد محرمانة وزارت خارجة بریتانیا»، آینده ، ج ١٥، ش ١٠ـ١٢ (دی ـ اسفند ١٣٦٨).
/ باقر عاقلی /