دارابی، محمدبن‌ محمد ، عارف‌ و شاعر و تذكره‌نويس‌ قرن‌ يازدهم‌ و دوازدهم‌. سال‌ تولد و وفات‌ وی مشخص‌ نيست‌؛ اما، باتوجه‌ به‌ وقايع‌ زندگی او و شاگردان‌ و معاصرانش‌ كه‌ از وی روايت‌ كرده‌اند، عمر او قريب‌ به‌ ١٣٠ سال‌ بوده‌ و در حدود ١١٣٠ در شيراز وفات‌ كرده‌ است‌ (حزين‌ لاهيجی، ١٣٧٥ الف‌ ، ص‌ ١٧٨؛ آقابزرگ‌ طهرانی، ١٤٠٣، ج‌ ٩، بخش‌ ٢، ص‌ ٦٦٥). او را ملاشاه‌ محمد و با شهرت‌ اصطهباناتی، دارابی، دارابجردی و شيرازی خوانده‌اند (نصرآبادی، ص‌٢٧٠؛ افندی اصبهانی، ج‌ ٥، ص‌ ٢٧٤ـ٢٧٥؛ آقابزرگ‌ طهرانی، ١٣٧٢، ص‌٣٣٠ـ٣٣١).

آقابزرگ‌ طهرانی (همان‌، ص‌ ٣٣١ـ٣٣٢) شاه‌محمد دارابی اصطهباناتی را غير از شاه‌محمد دارابجردی، كه‌ در هند شهيد شده‌، دانسته‌ است‌ و استناد او در بارۀ شهادت‌ دارابجردی در هند به‌ گزارش‌ صبح‌ گلشن‌ است‌. به‌ نظر وی (همانجا)، چنانچه‌ بتوان‌ در روايت‌ مذكور ترديد كرد میتوان‌ به‌ يكی بودن‌ اين‌ دو نفر حكم‌ كرد. اما، باتوجه‌ به‌ اينكه‌ در صبح‌ گلشن‌ (ص‌٢٢٠) گزارشی در بارۀ شهادت‌ دارابی نيامده‌ است‌، میتوان‌ القاب‌ و عناوين‌ مذكور را متعلق‌ به‌ يك‌ نفر دانست‌.

دارابی ظاهراً در حلقۀ ادبی محمد مسيح‌، متخلص‌ به‌ معنی، در شيراز شركت‌ میكرده‌ (امداد، ص‌ ٤٤ـ٤٥) و با توجه‌ به‌ آنچه‌ در تذكرۀ لطايف‌ الخيال‌ نوشته‌، در جوانی شاگرد شيخ‌بهائی بوده‌ است‌ ( رجوع کنید به گلچين‌ معانی، ١٣٦٩، ج‌ ٢، ص‌ ٨٥١). اين‌ احتمال‌ هم‌ مطرح‌ شده‌ كه‌ وی شاگرد ملاصدرا (متوفی ١٠٥٠) بوده‌ و به‌ واسطۀ او، از شاگردان‌ شيخ‌بهائی به‌شمار آمده‌ است‌ (رجوع کنید به صدوقیسها، ص‌ ١١٩ـ١٢٠؛ نيزرجوع کنید به امين‌ الشريعه‌ خويی، ج‌ ١، مقدمۀ خواجوی، ص‌ بيست‌ودو).

دارابی فقه‌ و حديث‌ و حكمت‌ درس‌ میداده‌ است‌ و حزين‌ لاهيجی (متوفی ١١٨٠)، محمد مؤمن‌ جزائری (متوفی ١١٣٠) و قطب‌الدين‌ نِيريزی (متوفی ١١٧٣) از شاگردان‌ وی بوده‌ و از او به‌ بزرگی ياد كرده‌اند ( رجوع کنید به حزين‌، ١٣٧٥ ب‌ ، ص‌ ١١١ـ١١٢؛ دارابی، مقدمۀ تبريزی، ص‌ ب‌، ح‌؛ كشميری، ص‌ ١٧٢ـ١٧٤). از حاشيۀ نسخه‌ای از لطايف‌ الخيال‌ ( رجوع کنید به كتابخانۀ ملك‌، ش‌ ٤٣٢٥)، به‌ نوشتۀ خود دارابی، میتوان‌ به‌ جنبه‌هايی از زندگی و احوال‌ او پی برد؛ از جمله‌ اينكه‌ او در ١٠٦٢ به‌ هند رفته‌ و بين‌ سالهای ١٠٧٦ و ١٠٧٨ مشغول‌ تأليف‌ لطايف‌ الخيال‌ بوده‌ است‌ و در همين‌ ايام‌ به‌ مكه ‌وعتبات‌ عراق‌ و نواحی گوناگون‌ ايران‌، از جمله‌ شوشتر و مشهد و اصفهان‌، سفر كرده‌ و در تاريخی نامعلوم‌ به‌ هند بازگشته‌، اما در اواخر عمر به‌ ايران‌ آمده‌ و در شيراز از دنيا رفته‌ است‌ (نقوی، ص‌ ٢٠٢ـ٢٠٥؛ گلچين‌ معانی، ١٣٤٧، ج‌ ٢، ص‌ ٨٧ـ٩٠؛ همو، ١٣٦٩، ج‌ ٢، ص‌ ٨٥١). هنگام‌ وفات‌ دارابی، حزين‌ لاهيجی در شيراز حضور داشته‌، اما تاريخ‌ وفات‌ وی را ضبط‌ نكرده‌ است‌ ( رجوع کنید به حزين‌، همانجاها).

آثار دارابی عبارت‌اند از: ١) تذكرۀ لطايف‌ الخيال‌ ، در شرح‌حال‌ شاعران‌ قديم‌ و هم‌ روزگار مؤلف‌ از حافظ‌ تا حسين‌ قدسی كربلايی كه‌ به‌ ترتيبِ محل‌ سكونت‌ يا زادگاه‌ سرايندگان‌ مرتب‌ شده‌ است‌. اين‌ اثر از حيث‌ گزارش‌ احوال‌ شاعران‌ و معاصران‌ دارابی، منبعی ارزشمند و مهم‌ است‌ ( رجوع کنید به گلچين‌ معانی، ١٣٤٧، ج‌ ٢، ص‌ ٨٧ ـ٩٩؛ نقوی، ص‌ ٢٠٢ـ٢٠٩؛ منزوی، ج‌ ١١، ص‌ ٧٤٠؛ افشار و دانش‌پژوه‌، ج‌ ٤، ص‌ ٧٠٦). ٢) معراج‌ الكمال‌ ، در شرح‌ اصطلاحات‌ شيخ‌ و ارشاد و مريد و استرشاد. ٣) رياض‌/ روضة‌العارفين‌ ، در شرح‌ صحيفۀ سجاديه‌ (آقابزرگ‌ طهرانی، ١٣٧٢، ص‌ ٣٣١؛ همو، ١٤٠٣، ج‌ ١١، ص‌ ٣٣٠). ٤) رساله‌ای در باب‌ عالم‌ مثال‌، كه‌ در آن‌ گفته‌ است‌ عالم‌ مثال‌ از طريق‌ دلايل‌ عقلی اثبات‌شدنی نيست‌، بلكه‌ از طريق‌ كتاب‌ و سنّت‌ و مكاشفه‌ به‌ اثبات‌ میرسد (همو، ١٤٠٣، ج‌ ١، ص‌ ٩٦ـ٩٧). ٥) رساله‌ای در مصطلحات‌ موسيقی و آرای دانشمندان‌ اسلامی در بارۀ غنا، با عنوان‌ مقامات‌ السالكين‌ ، از آثار او شمرده‌ شده‌ است‌ ( رجوع کنید به دانش‌پژوه‌، ص‌ ١٦٧). ٦) لطيفۀ غيبی ، در شرح‌ اشعار مشكل‌ ديوان‌ حافظ‌ به‌ همراه‌ توضيح‌ برخی اصطلاحات‌ اهل‌ تصوف‌ و عرفان‌ كه‌ در ١٣٥٧ در شيراز با همين‌ عنوان‌ چاپ‌ شده‌ است‌.

دارابی ديوان‌ شعر هم‌ داشته‌ و در اشعارش‌، «شاه‌» و «عارف‌» تخلص‌ میكرده‌ است‌؛ ازاين‌رو، تذكره‌نويسان‌ شرح‌حال‌ او را ذيلِ دو عنوان‌ ذكر كرده‌اند (رجوع کنید به حزين‌ لاهيجی، ١٣٧٥ ب‌ ، ص‌ ١١٢؛ آقابزرگ‌ طهرانی، ١٤٠٣، ج‌ ٩، بخش‌ ٣، ص‌ ٩٩٦ـ٩٩٧؛ گلچين‌ معانی، ١٣٦٩، ج‌ ٢، ص‌ ٨٥٢).

منابع‌:
(١) محمدمحسن‌ آقابزرگ‌ طهرانی، الذريعه‌ ؛
(٢) همو، طبقات‌ اعلام‌الشيعه‌ ؛
(٣) الكواكب‌ المنتشرة‌ فی القرن‌الثانی بعدالعشرة‌، تهران‌، ١٣٧٢؛
(٤) ايرج‌ افشار و محمدتقی دانش‌پژوه‌، فهرست‌ كتاب‌های خطی ملی ملك‌ ، تهران‌ ١٣٦٤؛
(٥) عبداللّه‌ افندی الاصبهانی، رياض‌ العلماء و حياض‌الفضلاء ، چاپ‌ سيدمحمود مرعشی، قم‌، ١٤٠١؛
(٦) حسن‌ امداد، انجمنهای ادبی شيراز ، (از واخر قرن‌ دهم‌ تا به امروز)، تهران‌، ١٣٧٢؛
(٧) ابوالقاسم‌ امين‌الشريعه‌ خويی، ميزان‌ الصواب‌ در شرح‌ فضل‌الخطاب‌ سيدقطب‌الدين‌ نيريزی، چاپ‌ محمد خواجوی، تهران‌، ١٣٨٣؛
(٨) محمدعلی مزين‌لاهيجی، تاريخ‌ و سفرنامه‌ خرين‌ ، چاپ‌ علی دوانی، تهران‌، ١٣٧٥ الف‌ ، همو، تذكرة‌المعاصرين‌ ، چاپ‌ معصومه‌ سامك‌، تهران‌، ١٣٧٥ ب‌ ؛
(٩) سيدعلی حسن‌خان‌، صبح‌ گلشن‌ ، كلكته‌، ١٢٩٥؛
(١٠) مولی شاه‌محمد دارابی، لطيفه‌ غيبی ، شيراز، ١٣٥٧؛
(١١) محمدتقی دانش‌پژوه‌، مداومت‌ در اصول‌ موسيقی ايران‌: نمونه‌ای از فهرست‌ آثار دانشمندان‌ ايران‌ و اسلامی در غناء و موسيقی ، تهران‌، ١٣٥٥؛
(١٢) منوچهر صدوقی شما، تحريرثانی تاريخ‌ حكماء و عرفای متأخر ، تهران‌، ١٣٨١؛
(١٣) ميرزا محمدعلی كشميری، نجوم‌السماء فی تراجم‌العلماء ، قم‌، ١٣٩٤؛
(١٤) احمد گلچين‌ معانی، كاروان‌ هند ، مشهد، ١٣٦٩؛
(١٥) همو، تاريخ‌ تذكره‌های فارسی ، تهران‌، ١٣٦٣/١٣٤٧، احمد منزوی، فهرست‌ مشترك‌ نسخه‌های خطی فارسی پاكستان‌ ، اسلام‌آباد، ١٣٦٩/١٤١٠/١٩٩٠؛
(١٦) محمدطاهر نصرآبادی، تذكره‌ نصرآبادی ، احمد مدقق‌ يزدی، يزد، ١٣٧٨؛
(١٧) سيدعلی رضا نقوی، تذكره‌نويسی نارسی در هند و پاكستان‌ ، تهران‌، ١٣٤٣.

/ نكو كريم‌لو /

تاريخ انتشار اينترنتی: ٢٨/٠١/١٣٨٧