بهاءالدوله رازی ، پزشک و عارف ایرانی در قرن نهم و دهم هجری . وی نوادة سیدمحمد نوربخش * (٧٩٥ـ ٨٦٩) بنیانگذار طریقة نوربخشیه * بود (تاجبخش ، ١٣٧٢ـ١٣٧٥ ش ، ج ٢، ص ٤٩٢؛ معصوم علیشاه ، ج ٣، ص ٣١٩). برخی منابع ، نام او را محمدحسین نوربخشی ، فرزند قوام الدین ، نوشته اند (الگود، ١٣٥٦ ش ، ص ٣٩٨)، لقب او را نیز بهاءالدین (نفیسی ، ج ١، ص ٢٧٤؛
خواندمیر، ج ٤، ص ٦١٢) و بهاءالدوله (نفیسی ، ج ١، ص ٤٠٠) ثبت کرده اند و عنوان کامل او در پایان نسخة خطی خلاصة التجارب (گ ٣٤٣ ر)، بهاءالدوله پسر شاه قاسم پسر شمس الدین محمد نوربخشی آمده است . شاه قاسم پدر بهاءالدوله علاوه بر مرشدی طریقت خویش در پزشکی نیز تسلط داشت ، چنانکه بهاءالدوله در خلاصة التجارب (گ ٢٠٢) از وی با عنوان «حضرت » یاد کرده و درمانهایش را متذکر شده است . وی در ٩٢٧ درگذشت (خواندمیر، همانجا). شمس الدین ، برادر بهاءالدوله ، نیز گاهی به پزشکی می پرداخت (الگود، ١٣٥٦ ش ، همانجا). از تاریخ تولد بهاءالدوله اطلاع دقیقی در دست نیست . اگر چه با استناد به سال تألیف مهمترین اثر او، خلاصة التجارب (رجوع کنید به ادامة مقاله )، می توان او را متولد حوالی ٨٦٠ دانست ، و همان گونه که از نسبت او پیداست موطنش ری بوده و پدرش نیز در همانجا به دنیا آمده است (همانجا). از مطالب خواندمیر (همانجا) سفرهایی را که بهاءالدوله در طول زندگیش انجام داده می توان مشخص کرد، خود او نیز در جاهای مختلف خلاصة التجارب از کاشان ، نطنز، اصفهان ، هرات و استرآباد یاد می کند. از معلمان و استادان بهاءالدوله اطلاعی نداریم ، جز اینکه او به بعضی کارهای درمانی پدرش (رجوع کنید به خلاصة التجارب ، باب دوم ) اشاره می کند.

بهاءالدوله رازی ، روش نیا و پدر خویش را در تصوف دنبال کرد و از مشایخ طریقة نوربخشیه بود. به نوشتة خواندمیر (همانجا) وی در اواخر زندگی سلطان حسین بایقرا (حک : ٨٤٢ ـ ٩١١) به هرات رفت و در خانقاه خواجه افضل الدین کرمانی اقامت گزید و مورد توجه بایقرا بود. پس از مرگ بایقرا بهاءالدوله به ری بازگشت و سپس به آذربایجان رفت و به شاه اسماعیل صفوی پیوست و پس از دو سه سال اقامت در آنجا «حَسب اقتضاء قضا مؤاخذه شده ، درگذشت » (نیز رجوع کنید به امین احمد رازی ، ج ٣، ص ٤٣). این تعبیر ممکن است اشاره به کشته شدن او باشد. درگذشت بهاءالدوله ، با توجه به سال فوت سلطان حسین بایقرا، در حدود سال ٩١٥ اتفاق افتاده است و نوشتة الگود (١٣٥٦ ش ، همانجا) و نصر (ص ٢٠٥) که سال ٩١٣ را زمان مرگ او می دانند، صحیح به نظر نمی رسد؛
سال ٩٢٦ (منزوی ، ج ١، ص ٥٢٧) نیز درست نیست .

مهمترین کتاب بهاءالدوله رازی خلاصة التجارب به فارسی و در پزشکی است که وی آن را در ٩٠٧ در قریة طرشت ری (از محلات کنونی تهران ) نوشت (گ ١ـ٢). بهاءالدوله در دیباچة این کتاب (همانجا) انگیزة نگارش آن را پیروی از سفارش پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه وآله وسلّم در نشر دانش و خدمت به خلق دانسته است (من کَتَم علماً نافعاً اَلْجَمَهُالله تعالی یوم القیامة بِلِجامٍ مِنَ النارِ). این کتاب حاوی حدود ٠٠٠ ، ٣٥٠ کلمه و در ٢٨ باب نوشته شده و نویسنده در بسیاری از موارد به شرح و گزارش معالجات خود، پدرش و دیگر پزشکان پرداخته است و بارها از پزشکان بزرگ گذشته چون بقراط ، جالینوس ، ثابت بن قرّه ، رازی ، ابن سینا، سیداسماعیل جرجانی ، و نیز پزشکان ماهر هم عصر خویش ـ مثلاً پزشکی به نام امیره در قزوین (گ ٢٤٤) و یک چشم پزشک اهل ری (گ ١٦٧) ـ نام برده است . از معالجات یک پزشک هندی نیز یاد کرده که گواه تأثیر پزشکی هندی در آثار اوست (گ ٣٠٢). موضوع بابهای این کتاب به ترتیب چنین است : اطلاعاتی کلی دربارة تندرستی (حفظ الصحة ) و رفع بیماریها؛
بیان چگونگی تندرستی و تندرستی کودکان و پیران ؛
بیان تدبیر تندرستی و آنچه که بدن به آن نیاز دارد تا فرد تندرست بماند؛
اقسام بیماریها، انواع تبها و معالجة آنها؛
بیماریهای حصبه ، آبله ، جذام و سرماخوردگی و غیره ؛
سموم و کوفتگی ؛
امراض دِماغی ؛
حالتهای چشم و بیماریهای آن ؛
گوش و ترکیب قوة شنوایی و مرضهای آن ؛
بینی ؛
دهان ؛
حلق ؛
دل (قلب )؛
مری ؛
معده ؛
جگر و مراره ؛
سپرز؛
روده ها؛
مقعد؛
گُرده ؛
مثانه ؛
آلات تناسل ؛
احوال توالد و تناسل و پستان ؛
پشت و مفصل و پایها، و بیماریهای هریک از آنها؛
سموم و ادویة زیان آور؛
حیوانات سمی ؛
نیز بخشی دربارة قرابادین (داروهای ترکیبی )؛
و در نهایت بخشی دربارة اصطلاحات داروسازی و اوزان ویژة آن . در هر مورد از این بابها، نویسنده وظایف الاعضای دستگاههای بدن ، سبب بیماریها، نشانه ها و درمانهای آنها و خصوصاً تجربه های شخصی خود را آورده است . خلاصة التجارب از جنبة تجربیات و مشاهدات پزشکی بسیار باارزش و قابل مقایسه با تجربیات پزشکی محمدبن زکریای رازی است (تاجبخش ، ١٣٧٢ـ ١٣٧٥ ش ، ج ٢، ص ٤٩٦). بهاءالدوله علاوه بر تجربیات شخصی در درمانها، ابداعاتی در داروسازی نیز داشته و گاهی بعد از توضیح یک داروی ترکیبی ، یادآوری کرده است که «این ترکیب از مخترعات مصنف است » ( خلاصة التجارب ، گ ٣٣٥ و نیز رجوع کنید به گ ٣٣٧ـ٣٤٠). خلاصة التجارب اگرچه از نظر گستردگی مباحث و شیوایی بیان به ذخیرة خوارزمشاهی * نمی رسد، از نظر اتکا بر تجربیات شخصی و نوآوری از آن برتر است . این کتاب از مآخذ مهم طب در دورة صفویه و از بهترین متون درسی پزشکی کهن جهان است (الگود، ١٣٥٧ ش ، ص دوازده ). در خلاصة التجارب موارد بسیاری از نخستین اشاره های طب اسلامی به بعضی بیماریها وجود دارد (برای آگاهی از نوآوریها و مشاهدات و تجربیات بهاءالدوله رازی رجوع کنید به تاجبخش ، ١٣٧٥ ش ، ص ٤٧ـ٥٦). روش بهاءالدوله رازی یعنی توجه به علائم و عوارض بیماریها و شرح و ثبت دقیق آنها کتاب او را در زمرة مهمترین کتب پزشکی قرار داده است (همو، ١٣٧٢ـ١٣٧٥ ش ، ج ٢، ص ٤٩٤). از جملة این موارد می توان به توجه او در ثبت همه گیری سیاه سرفه در هرات و نیز در ری در سال ٩٠٦ اشاره نمود که به دقت به تشریح این بیماری پرداخته است ( خلاصة التجارب ، گ ٣٠٢). همچنین نوشته های او دربارة اینکه افرادی که آبله می گیرند بندرت ممکن است از نو آبله بردارند (گ ١٠٨)، حاکی از نظر او دربارة ایمنی بدن است . بهاءالدوله همچنین به موضوع حساسیتهای فصلی (آلرژی ) اشاره نموده و نمونه ای از درمان این بیماری را نیز گزارش کرده است (گ ٣٨، ١٦٨، ١٨٦ـ١٨٧، ١٩٩). با استناد به این نوشته ها باید او را از پیشگامان دانش ایمنی شناسی محسوب داشت . او همچنین دربارة بیماریهای مشترک بین انسان و حیوان ، از جمله هاری (گ ٣١٩ـ٣٢٠) نوشته ها و گزارشهای دقیقی دارد. نوشته های او دربارة بیماری سفلیس که در نوشته های خود، همانند سایر پزشکان اسلامی ، از آن با نام آتشک یاد کرده (همان ، گ ١١١ـ١١٦) منبع اصلی رسالة حکیم عمادالدین شیرازی دربارة آتشک بوده که آن را در ٩٧٧ تألیف کرده است ( رسالة آتشک ، مقدمه ). از خلاصة التجارب نسخه های خطی بسیاری وجود دارد (برای آگاهی از نسخه های خطی موجود در خارج از ایران رجوع کنید به استوری ، ج ٢، بخش ٢، ص ٢٣١؛
برای نسخه های داخل ایران رجوع کنید به منزوی ، همانجا؛
کتابخانة عمومی حضرت آیة الله العظمی مرعشی نجفی ، ج ١٧، ص ١٣٨، ج ١٩، ص ٢٣٦، ج ٢٠، ص ٢٩٠؛
ایران . مجلس شورای اسلامی ، ج ٢٣، ص ١٢٦ـ١٣١، با توضیحاتی دربارة این کتاب ). این کتاب بین سالهای ١٢٨٢/ ١٨٦٥ تا ١٣٢٧/ ١٩٠٩، چهار بار در لکهنو و گانپور هندوستان به صورت سنگی به چاپ رسیده است که در این چاپها آن را به نادرست به بهاءالدوله حکیم محمد علوی خان (طبیب مخصوص نادرشاه ) نسبت داده اند (استوری ، همانجا؛
مشار، ج ٢، ستون ١٩٠٢). بخشی از خلاصة التجارب با عنوان قرابادین خلاصة التجارب به صورت جداگانه وجود دارد (آقابزرگ طهرانی ، ج ١٧، ص ٦١؛
دانشگاه تهران . کتابخانة مرکزی ، ج ١٧، ص ٣٧). کتاب دیگر بهاءالدوله رازی هدیة الخیر نام دارد که در باب دوم خلاصة التجارب از آن یاد کرده است . این کتاب روایت و شرح چهل حدیث در عرفان و به زبان فارسی است که آن را به صورت هدایت ( هدایة ) الخیر (منزوی ، ج ٢، بخش ١، ص ١٤٨٧؛
آقابزرگ طهرانی ، ج ٢٥، ص ١٧٥) نیز معرفی کرده اند. از این کتاب نیز نسخه هایی در ایران (آستان قدس رضوی . کتابخانة مرکزی ، ص ٦١٠) و خارج از ایران (منزوی ، همانجا) وجود دارد.

منابع :
(١) آستان قدس رضوی . کتابخانة مرکزی ، فهرست الفبائی کتب خطّی کتابخانة مرکزی آستان قدس رضوی ، تألیف محمد آصف فکرت ، مشهد ١٣٦٩ ش ؛
(٢) محمدمحسن آقابزرگ طهرانی ، الذریعة الی تصانیف الشیعة ، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی ، بیروت ١٤٠٣/ ١٩٨٣؛
(٣) سیریل لوید الگود، تاریخ پزشکی ایران و سرزمین های خلافت شرقی ، ترجمة باهر فرقانی ، تهران ١٣٥٦ ش ؛
(٤) همو، طب در دورة صفویه ، ترجمة محسن جاویدان ، تهران ١٣٥٧ ش ؛
(٥) امین احمد رازی ، هفت اقلیم ، چاپ جواد فاضل ، تهران ( بی تا. ) ؛
(٦) ایران . مجلس شورای اسلامی . کتابخانه ، موزه و مرکز اسناد، فهرست کتابخانة مجلس شورای اسلامی ، ج ٢٣، تألیف عبدالحسین حائری ، تهران ١٣٧٦ ش ؛
(٧) بهاءالدوله رازی ، خلاصة التجارب ، نسخة خطی کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران ، ش ١٤٠٠؛
(٨) حسن تاجبخش ، «بهاءالدوله رازی : آخرین پزشک بزرگ ایران »، نامة فرهنگستان علوم ، سال ٣، ش ٤ (تابستان ١٣٧٥)؛
(٩) همو، تاریخ دامپزشکی و پزشکی ایران ، تهران ١٣٧٢ـ ١٣٧٥ ش ؛
(١٠) غیاث الدین بن همام الدین خواندمیر، تاریخ حبیب السیر ، چاپ محمد دبیرسیاقی ، تهران ١٣٥٣ ش ؛
(١١) دانشگاه تهران . کتابخانة مرکزی و مرکز اسناد، فهرست نسخه های خطّی کتابخانة مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران ، نگارش محمدتقی دانش پژوه ، ج ١٧، تهران ، ١٣٦٤ ش ؛
(١٢) محمودبن مسعود عمادالدین شیرازی ، رسالة آتشک ، نسخة خطی کتابخانة مجلس شورای اسلامی ، ش ٦٣٠٧؛
(١٣) کتابخانة عمومی حضرت آیة الله العظمی مرعشی نجفی ، فهرست نسخه های خطّی کتابخانة عمومی حضرت آیة الله العظمی مرعشی نجفی مدّظلّه العالی ، نگارش احمد حسینی ، قم ١٣٥٤ـ ١٣٧٦ ش ؛
(١٤) خانبابا مشار، فهرست کتابهای چاپی فارسی ، تهران ١٣٥٠ـ ١٣٥٥ ش ؛
(١٥) محمدمعصوم بن زین العابدین معصوم علیشاه ، طرائق الحقائق ، چاپ محمدجعفر محجوب ، تهران ١٣٣٩ـ ١٣٤٥ ش ؛
(١٦) احمد منزوی ، فهرست نسخه های خطّی فارسی ، تهران ١٣٤٨ـ١٣٥٣ ش ؛
(١٧) حسین نصر، علم و تمدن در اسلام ، ترجمة احمد آرام ، تهران ١٣٥٩ ش ؛
(١٨) سعید نفیسی ، تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی تا پایان قرن دهم هجری ، تهران ١٣٦٣ ش ؛

(١٩) Charles Ambrose Storey, Persian literature: a bio- bibliographical survey , vol. II/٢, London ١٩٧١.

/ حسن تاجبخش /