دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٢٠٧٢
بوسنوی محمدپاشا ، مسجد ، بنایی در صوفیه ( بلغارستان ) از آثار سِنان * ، معمار مشهور ترک ، که امروزه به کلیسا مبدّل شده است . بانی آن محمدپاشا، ملقب به صوفی بوده است . وی در ٩٥٤ به جای مصطفی پاشا، به سمت وزیر دومی منصوب شد (جلال زاده ، گ ٢٩٧ پ ، ٢٩٩ پ )، و بعد از آن نیز والی بغداد، بوسنه و بدین * (بودین ) شد. اولیاچلبی ، که در ١٠٦٢ به صوفیه سفر کرده ، نام این مسجد را به صورت «مسجد قوجه درویش محمدپاشا»، قید کرده ، و دربارة آن ، اطلاعات جامعی داده است (ج ٣، ص ٣٩٧). او می گوید: به آن مسجد، «عمارت » نیز می گویند. ( این بنا ) یک «عبادتگاهِ روشن » است ؛ گنبدی عالی ، همچون مساجد سلاطین دارد؛ اندرون و بیرون آن کاملاً مزیّن است ؛ صحن آن بسیار وسیع است ، و رواقهای آن دارای ستونهایی است ، و نیز گنبد آن با سرب پوشیده شده ، و منارة آن بلند و باریک است (همانجا).
بنابر وقفنامه ای با تاریخ اواسط ذیحجّة ٩٥٤، مسجد با مدرسه ، کتابخانه ، عمارت ، بیمارخانه ، حمام و کاروانسرای آن ، به صورت مجموعه ساخته شده است . در کتیبة این مسجد نیز که در موزه نگهداری می شود، تاریخ ٩٥٤ به چشم می خورد.
پس از جدا شدن بلغارستان از قلمرو عثمانی در ١٢٩٥/ ١٨٧٨، و خارج شدن صوفیّه از نظام اداری دولت ترک ، بلغارها مدتی از مسجد محمد پاشا به عنوان انبار لوازم و مهمات استفاده می کردند. به همین سبب ، مردم به آن «قَرا جامع » ( =مسجد سیاه ) نیز می گفته اند، ولی ، بنا به اعتقاد بعضی دیگر، این نامگذاری به سبب رنگ سنگهای ساختمانی سیاه آن بوده است . در ١٣١٩، با وجود هشدار سلطان عبدالحمید دوم ، دایر بر عدم ایجاد تغییر در شکل مسجد، بلغارها معماری بیرون آن را کاملاً تغییر دادند و آن را به کلیسا تبدیل کردند که در ١٣٢١/١٩٠٣ برای استفادة عموم باز شد.
مسجد محمد پاشا، بنایی مربعی شکل است که محل مخصوص عبادت در آن با گنبدی مرتفع پوشیده شده است . در نمای بیرونی مسجد نشانی از معماری ترک نمانده ، ولی در داخل آن ، عناصر این معماری بیشتر نمایان است . منارة باریک این مسجد، مانند بقیة مناره های موجود در صوفیه ، به دستور فرماندهی کل ارتش روسیه ، منفجر و تخریب شد. مسجد محمد پاشای بوسنوی در عکسهای قدیمی صوفیه ، با ساختمان و گنبد اولیه و پر هیبت خود، بدون مناره به چشم می خورد. امروزه ، سطح خارجی آن با دیوارهایی از سنگ و آجر پوشیده شده ، و ردیفی از پنجره در زیر لبة بام تعبیه شده که با افزاربندی موجی بیزانسی مزین گردیده است . برجهایی که به ساختمان طرحی فرنگی داده ، برج مخصوص ناقوس کلیسا، پنجره ها و قوسهای تعبیه شده در سطوح جانبی ساختمان ، اثر معمار سنان را از صورت اولیه اش در آورده است .
منابع :
(١) محمد ظلی بن درویش اولیاچلبی ، اولیاچلبی سیاحتنامه سی ، ج ٣، چاپ احمد جودت ، استانبول ١٣١٤؛
(٢) ابراهیم پچوی ، تاریخ پچوی ، استانبول ١٢٨١ـ١٢٨٣، ج ١، ص ٢٩؛
(٣) محمد ثریا، سجل عثمانی ، استانبول ١٣٠٨ـ ١٣١٥، ج ٤، ص ١١٣؛
(٤) مصطفی چلبی جلال زاده ، طبقات الممالک ، گ ٣٠٧ پ ، ٣٠٩ پ ، ٣٤٠ پ ، ٣٤٢ پ ، ٣٩٩ ر؛
(٥) Ekrem Hakk âAyverdi, Avrupa'da Osmanl i Mi ـ mہrر Eserleri, IV: Bulgaristan, Yunanistan, Amavutluk , Istanbul ١٩٨٢, IV, ٩٩;
(٦) Ismail Eren, "Mimar Sinan' ân Sofya'da Bilinmeyen Bir Eseri", BTTD , no. ٨ (١٩٦٨) ٧١-٧٥;
(٧) Semavi Eyice, "Sinan ve Gurbetteki Eserleri", S i z i nt i , X/١٢٠, Izmir ١٩٨٩, ٤٨٤-٤٨٥;
(٨) Ktratka istoria na Bulgarskata arkhitektura , ed. Bulgar Akademisi, Sofia ١٩٦٥, ١٨٥, ١٨٧;
(٩) Aptullah Kuran, Mimar Sinan , Istanbul ١٩٨٦, ٢٧٣;
(١٠) Mustafa ´elebi Sہر, Tezkiretد'l-bدnyہn , ed. Sad âk Erdem, Istanbul ١٩٨٨, chap. I. no. ٧١;
(١١) idem, Tezkiretد'l l-ebniye, Ankara ١٩٦٥, ٢٥, ٨٤;
(١٢) Vak âflar Genel Mدdدrlدg §د Ar íivi, Mدceddet Rumeli Vak i falr i Defteri , no. ٩٨٨, p.٥١-٦٤.
/ سماوی اییجه ( د. ا. د. ترک ) /