دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٧٠٣٩
خزرجى، عمرو بن امریٴالقيس ، خزرجى، عمرو بن امریٴالقيس، شاعر عصر جاهلى. وى از خاندان مالكبن ثعلبه، از قبيله خزرج* بود (ابنحزم، ص ٣٦٣). قرشى (ص ٩٨) او را در زمره اصحاب مُذَهَّبات (درباره اين اصطلاح رجوع کنید به جَمهرة اشعارالعرب*) آوردهاست. از زندگى خزرجى اطلاع چندانى در دست نيست. شهرت او به سه دليل است: نخست آنكه در جنگ سُمَيْر (اولين جنگى كه در جاهليت ميان دو قبيله اوس و خزرج رخ داد) او را به حكميت برگزيدند، ولى حكم او را نپذيرفتند و سرانجام ثابتبن منذر، پدر حسّانبن ثابت، موفق به صلح ميان آنان شد (رجوع کنید به ابوالفرج اصفهانى، ج ٣، ص ١٨ـ٢٠، ٤٠ـ٤١؛ ابناثير، ج ١، ص ٦٥٨؛ قس حسّانبن ثابت، ج ١، ص ٣٨٧، كه نام جنگ را بُعاث آورده است). ديگر آنكه عبداللّهبن رواحه*، شاعر برجسته و از فرماندهان جنگ موته كه در ٦٢٨ يا ٦٢٩ در آن جنگ شهيد شد، و سعدبن ربيع* (متوفى سال سوم هجرت) كه در جنگ احد شهادت رسيد، از خاندان او بودند. اين دو جنگ بدر و بيعت عقبه هم شركت داشتند و از نقيبان دوازدهگانه انصار نيز بودند (ابنهشام، ج ٢، ص ٨٦؛ ابنحزم، ص ٣٦٣ـ٣٦٤). اين افراد در زنده نگهداشتن نام عمروبن امرىءالقيس خزرجى مؤثر بودهاند. دليل سوم شهرت او قصيده فائيهاى است كه در همان جنگ سمير سرود و در آن مالكبن عجلان، فرمانده قبيله اوس، را به رعايت انصاف در مطالبه خونبها فراخواند (رجوع کنید به قرشى، ص٥٣٠ـ ٥٣٣). برخى از شارحان، چند بيت آن را به عنوان شاهد نحوى آورده و شرح دادهاند (براى نمونه رجوع کنید به بغدادى، ج ٤، ص ٢٧٢ـ٢٨٣). مالكبن عجلان و درهمبن زيد، برادر سُمَير، به اين قصيده پاسخ دادهاند (رجوع کنید به ابوالفرج اصفهانى، ج ٣، ص٢٠ـ٢١). سالها پس از جنگ، شاعران ديگرى هم از آن استقبال كردند، از جمله قيسبن حظيم (متوفى سال دوم هجرت)، از قبيله اوس (رجوع کنید به همان، ج ٣، ص ٢٢ـ٢٣). حسانبن ثابت (متوفى ٥٤؛ ج ١، ص ٣٨٧ـ٣٨٨) شعر او را پاسخ داده و بر سُمَيْر و طرفداران اوسى او اعتراض كرده است. جاحظ (ج ٣، ص١٠٠) درباره اهميت عمامه به يكى از ابيات همين قصيده استناد كرده است.
با اين همه بسيارى از مؤلفان تاريخ شعر و ادب عرب، همچون ابنسلّام جُمَحى (متوفى ٢٣١) و ابنقتيبه (متوفى ٢٧٦) و ابنمعتزّ (متوفى ٢٩٦)، از او نام نبرده و او را در زمره شاعران نشمردهاند.
منابع :
(١)ابناثير؛
(٢) ابنحزم، جمهرة انسابالعرب، چاپ عبدالسلام محمد هارون، قاهره ] ١٩٨٢[؛
(٣) ابنهشام، السيرةالنبوية، چاپ مصطفى سقا، ابراهيم ابيارى، و عبدالحفيظ شلبى، بيروت: داراحياء التراث العربى، [.بىتا]؛
(٤) ابوالفرج اصفهانى؛
(٥) عبدالقادربن عمر بغدادى، خزانةالادب و لبلباب لسانالعرب، چاپ عبدالسلام محمد هارون، ج ٤، ]قاهره [١٤٠٢/ ١٩٨١؛
(٦) عمروبن بحر جاحظ، البيان و التبيين، چاپ عبدالسلام محمد هارون، قاهره ١٣٦٧ـ١٣٦٩/ ١٩٤٨ـ١٩٥٠؛
(٧) حسانبن ثابت، ديوان، چاپ وليد عرفات، لندن ١٩٧١؛
(٨) محمدبن ابىالخطاب قرشى، جمهرة اشعار العرب فى الجاهليّة و الاسلام، چاپ علىمحمد بجاوى، قاهره ] ١٩٨١[.
/ محمود مهدوى دامغانى /