دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٥٥٩
بقره ، نام دومین سورة قرآن بنابر ترتیب Â«Ù…ÙØµØÙ امام » (رجوع کنید به قرآن *). این سوره ØŒ از نظر ترتیب زمان٠نزول ØŒ هشتاد Ùˆ ششم یا هشتاد Ùˆ Ù‡ÙØªÙ… و، بنابر نظر بیشتر راویان Ùˆ Ù…ØÙ‚قان ØŒ اولین سورة مدنی است . به ادعای ابن ØØ¬Ø±ØŒ در این باب Ø§ØªÙØ§Ù‚ نظر هست (ج ٨ØŒ ص ١٣٠)ØŒ ولی دربارة اولین سورة مدنی اقوال دیگری نیز نقل شده است (سیوطی ØŒ ١٣٦٣ Ø´ ØŒ ج ١ØŒ ص ٩٦). بقره با ٢٨٦ (یا ٢٨٥ Ùˆ یا ٢٨٧) آیه Ùˆ ٢٢١ ØŒ ٦ کلمه Ùˆ ٥٠٠ ØŒ ٢٥ ØØ±Ù ØŒ در میان Ù‡ÙØª سورة بلند قرآن (السَّبع٠* الطّÙوَلْ) ازهمه بلندتر است و، بنابر روایات Ùˆ بعضی قراین ØŒ در مدت ده سال هجرت پیامبر صلّی اللّه علیه وآله وسلّم به مناسبتهای مختل٠نازل شده است Ø› مثلاً، در آیات ١٩٠ تا ١٩٤ØŒ قتال در ØØ±ÛŒÙ… کعبه عندالضّروره مجاز شمرده شده است Ùˆ به روایت سیوطی (١٤٠٢ØŒ ص ٣٥) این ØÚ©Ù… پس از ØµÙ„Ø ØØ¯ÛŒØ¨ÛŒÙ‘Ù‡ در سال ششم هجرت اعلان شده است . آیة ١٨٢ این سوره ،که امر به روزه Ù…ÛŒ کند، ظاهراً در رمضان سال دوم هجرت وآیة ٢٨١ آن ØŒ طبق روایات ØŒ در ØØ¬Ù‘Ø© الوداع در منی ' نازل
شده است . همچنین سیوطی دو آیة ١٠٩ Ùˆ ٢٧٢ را غیرمدنی Ù…ÛŒ داند (١٣٦٣ Ø´ ØŒ ج ١ØŒ ص ٥٦Ø› Ùˆ نیز رجوع کنید به Ù…Ø¹Ø±ÙØª ØŒ ج ١ØŒ ص ١٩٢). با اینهمه ØŒ تعیین قطعی ترتیب نزول آیات سوره میسر نیست . بلندترین آیة قرآن (آیة دَین ) نیز در همین سوره (آیة ٢٨٢) است (قرطبی ØŒ ج ٣ØŒ ص ٣٧٧). طبق برخی روایات ØŒ Ù…ØÙ„ قرار Ú¯Ø±ÙØªÙ† آیة ٢٨١ این سوره را Ú©Ù‡ آخرین آیة نازل شده بر رسول اکرم بوده است ØŒ شخص پیامبر به ارشاد جبرئیل تعیین کردند (رامیار، ص ٢٦٠ØŒ به نقل از مقدمتان ÙÛŒ علوم القرآن Ø› طبرسی ØŒ ج ١ØŒ ص ٦٧٦).
وجه اطلاق نام بقره بر این سوره ØŒ داستانی از قوم بنی اسرائیل در این سوره است (آیات ٦٦ تا ٧٠) Ú©Ù‡ ØŒ برای ÛŒØ§ÙØªÙ† قاتلی نامعلوم ØŒ مأمور به کشتن گاوی شدند. این داستان در قرآن به منزلة نمونه ای از بهانه جوییها Ùˆ ایرادگیریهای پیروان ØØ¶Ø±Øª موسی علیه السلام آمده است . امر به کشتن گاو بدون اشاره به اصل داستان ØŒ به صورت قانون Ú©Ù„ÛŒ برای ÛŒØ§ÙØªÙ† قاتل نامعلوم در برخی از ØØ§Ù„ات ØŒ در تورات (Ø³ÙØ± تثنیه ØŒ باب ٢١:١Ù€٩) بیان شده است . از منقولات تاریخی Ùˆ Ø§ØØ§Ø¯ÛŒØ« چنین بر Ù…ÛŒ آید Ú©Ù‡ نام بقره در زمان پیامبر صلّی اللّه علیه وآله وسلّم به کار Ù…ÛŒ Ø±ÙØªÙ‡ است Ùˆ خود آن ØØ¶Ø±Øª نیز آن را به کار Ù…ÛŒ برده اند؛ مثلاً، در روایتی Ú©Ù‡ شیخ صدوق با ذکر سند از جابربن عبدالله انصاری Ùˆ او از پیامبر نقل Ù…ÛŒ کند، سورة ØÙ…د Ùˆ بخش آخر سورة بقره (آیه های ٢٨٥ تا ٢٨٦) دو گنج عرشی است Ú©Ù‡ خدا به پیامبر اسلام Ùˆ امّت او ارزانی داشته است (ابن بابویه ØŒ ص ٥٠Ù€٥١). در غزوة ØÙنین ØŒ هنگامی Ú©Ù‡ خطر شکست برای مسلمانان پیش آمد، ندای «یا Ø§ØµØØ§Ø¨ سورة البقرة »، Ú©Ù‡ عباس * بن عبدالمطّلب به دستور رسول اکرم سر داده بود، روØÛŒØ© آنان را تقویت کرد Ùˆ مشرکان شکست خوردند (ابن سعد، ج ٢ØŒ ص ١٥١). در زبان ائمه علیهم السلام Ø§ØµØØ§Ø¨ Ùˆ تابعین نیز همین نام تداول داشته است (مثلاً در این روایات امام صادق علیه السلام : هر کس بقره Ùˆ آل عمران را بخواند...ØŒ مجلسی ØŒ ج ٨٩ØŒ ص ٢٦٥ به نقل از ثواب الاعمال صدوق ). اسامی «سنام القرآن » Ùˆ Â«ÙØ³Ø·Ø§Ø· القرآن » Ùˆ «سورة Ø§Ù„ÙØ±Ø¯ÙˆØ³ » نیز برای این سوره ذکر شده است (سیوطی ØŒ ١٣٦٣ØŒ ج ١ØŒ ص ١٩١).
سورة بقره مطالب مختلÙÛŒ در بر دارد؛ از جمله Ø°Ú©Ø±ØµÙØ§Øª مؤمنان Ùˆ Ú©Ø§ÙØ±Ø§Ù† Ùˆ مناÙقان ØŒ داستان Ø¢ÙØ±ÛŒÙ†Ø´ آدم
Ùˆ هبوط او به زمین ØŒ Ú¯Ø±ÙØªØ§Ø± آمدن قوم یهود به خشم خداوندو علل آن ØŒ تغییر ÛŒØ§ÙØªÙ† قبله از بیت المقدس به Ù…Ú©Ù‡ در سال دوم هجرت ØŒ اØÚ©Ø§Ù… نماز Ùˆ روزه Ùˆ زکات Ùˆ جهاد، قدر Ùˆ ارزش Ø§Ù†ÙØ§Ù‚ خالصانه ØŒ ØªØØ±ÛŒÙ… قتل Ùˆ شرب خمر Ùˆ قمار Ùˆ زنا Ùˆ ربا، مسائل Ù†Ú©Ø§Ø ØŒ اØÚ©Ø§Ù… Ùˆ توصیه های لازم در تجارت Ùˆ وصیّت Ùˆ سایر کارهای مالی Ùˆ بیان بعضی دیدگاههای اعتقادی اسلامی . در یک ØØ¯ÛŒØ« نبوی ØŒ سوره های بقره Ùˆ آل عمران زَهرَاوان (تثنیة زهراء» به معنای درخشنده ) نامیده شده اند Ú©Ù‡ ظاهراً به جهت کثرت اØÚ©Ø§Ù… Ùˆ معار٠الهی در آنهاست (ابن منظور؛ ابن اثیر، ذیل «زهر»). همچنین به دلیل طولانی بودن سوره Ùˆ نزول تدریجی آیات آن Ùˆ مدون نبودن آنها بر اساس زمان نزول ØŒ چند آیة آن ناسخ یا مخصّص Ùˆ مبیّن آیات دیگر همین سوره اند؛ مانندآیة ٢٣٤ Ú©Ù‡ ناسخ آیة ٢٤٠ است . میان آیات این سوره باآیات سایر سوره ها نیز رابطة نسخ Ùˆ تخصیص Ùˆ غیر آن وجود دارد (Ù…Ø¹Ø±ÙØª ØŒ ج ٢ØŒ ص ٢٩٩Ù€٣٠٠ØŒ ٣١٢Ù€٣٢٢Ø› نیز رجوع کنید به نسخ در قرآن ).
در اهمیت ÙØ±Ø§Ú¯ÛŒØ±ÛŒ Ùˆ قرائت Ùˆ ØÙظ سورة بقره Ùˆ نیز اهتمام ØµØØ§Ø¨Ù‡ Ùˆ دانشمندان دینی به آن مطالب گوناگونی نقل شده است ØŒ از جمله آنکه رسول اکرم ÙØ±Ù…ود: سورة بقره Ùˆ آل عمران را ÙØ±Ø§ گیرید Ú©Ù‡ اخذ آن دو سبب برکت Ùˆ وانهادن آنها موجب ØØ³Ø±Øª خواهد شد (ابن کثیر، ج ١ØŒ ص ٣٣Ø› آلوسی ØŒ ج ١ØŒ ص ٩٨Ø› مجلسی ØŒ ج ٨٩ØŒ ص ٢٦٧Ù€٢٦٨ به نقل از ØªÙØ³ÛŒØ± منسوب به امام ØØ³Ù† عسکری علیه السلام ). نیز ÙØ±Ù…ود: Ù‡ÙØª سورة بلند به جای تورات به من داده شده است (رامیار، ص ٥٩٤ØŒ همراه با معرÙÛŒ منابع اصلی ØØ¯ÛŒØ« ) Ùˆ هر کس آنها را ÙØ±Ø§Ú¯ÛŒØ±Ø¯ دانشمند (ØÙبر) است (ابن کثیر، ج ١ØŒ ص ٣٣Ù€٣٤). بنابر بعضی روایات ØŒ آن ØØ¶Ø±Øª گاهی در نماز شب خود سورة بقره Ùˆ آل عمران را با تأمل Ùˆ درنگ قرائت Ù…ÛŒ کرد و، به Ú¯ÙØªØ© ØÙØ°ÛŒÙØ© * بن یمان ØŒ هر گاه به آیة ØªØ³Ø¨ÛŒØ Ù…ÛŒ رسید، خدا را ØªØ³Ø¨ÛŒØ Ù…ÛŒ کرد Ùˆ چون به آیة تعویذ Ù…ÛŒ رسید به خدا پناه Ù…ÛŒ جست (رامیار، ص ٢٢٣). قرطبی از ابن عربی نقل کرده است Ú©Ù‡ ØŒ به Ú¯ÙØªØ© یکی از مشایخ او، سورة بقره شامل هزار امر Ùˆ هزار نهی Ùˆ هزار ØÚ©Ù… Ùˆ هزار خبر است ØŒ (قرطبی ØŒ ج ١ØŒ ص ١٥٢) Ú©Ù‡ گویا «هزار» تنها بر کثرت دلالت Ù…ÛŒ کند. ظاهراً، به دلیل Ø§ØØªÙˆØ§ÛŒ سوره بر مطالب متنوع Ùˆ نیز طولانی بودن آن ØŒ به ÙØ±Ø§Ú¯ÛŒØ±ÛŒ Ùˆ ØÙظ آن بسیار توجه Ù…ÛŒ شده است Ùˆ ØØªÛŒ برخی از ØµØØ§Ø¨Ù‡ برای رسیدن به این مقصود بیش از ده سال وقت صر٠کرده اند. انس بن مالک Ú¯ÙØªÙ‡ است : کسی Ú©Ù‡ سورة بقره Ùˆ آل عمران را Ù…ÛŒ دانست ØŒ نزد ما بزرگ بود (ابن ØÙ†Ø¨Ù„ ØŒ ج ٣ØŒ ص ١٢٠). مشهورترین آیة این سوره ØŒ آیة الکرسی * است Ú©Ù‡ در ÙØ¶ÛŒÙ„ت Ùˆ اهمیت آن روایات بسیار نقل شده است (قرطبی ØŒ ج ٣ØŒ ص ٢٦٨Ù€٢٧٨).
منابع : علاوه بر قرآن Ùˆ کتاب مقدس . عهد عتیق Ø› Ù…ØÙ…ودبن عبدالله آلوسی ØŒ Ø±ÙˆØ Ø§Ù„Ù…Ø¹Ø§Ù†ÛŒ ØŒ بیروت ( بی تا. ) Ø› ابن اثیر، النّهایة ÙÛŒ غریب Ø§Ù„ØØ¯ÛŒØ« Ùˆ الاثر ØŒ چاپ طاهراØÙ…د زاوی Ùˆ Ù…ØÙ…ودمØÙ…د طناØÛŒ ØŒ قاهره ١٣٨٣Ù€ ١٣٨٥/١٩٦٣Ù€ ١٩٦٥Ø› ابن بابویه ØŒ معانی الاخبار ØŒ چاپ علی اکبر ØºÙØ§Ø±ÛŒ ØŒ قم ١٣٦١ Ø´ Ø› ابن ØØ¬Ø± عسقلانی ØŒ ÙØªØ الباری Ø¨Ø´Ø±Ø ØµØÛŒØ بخاری ØŒ چاپ عبدالرØÙ…Ù† Ù…ØÙ…د، بیروت ١٤٠٢Ø› ابن ØÙ†Ø¨Ù„ ØŒ مسند الامام اØÙ…دبن ØÙ†Ø¨Ù„ ØŒ بیروت ( بی تا. ) Ø› ابن سعد، الطّبقات الکبری ØŒ بیروت ١٤٠٥/١٩٨٥Ø› ابن کثیر، ØªÙØ³ÛŒØ± قرآن العظیم ØŒ قاهره ١٤٠٨/١٩٨٨Ø› ابن منظور، لسان العرب ØŒ چاپ علی شیری ØŒ بیروت ١٤١٢/١٩٩٢Ø› Ù…ØÙ…ود رامیار، تاریخ قرآن ØŒ تهران ١٣٦٢ Ø´ Ø› عبدالرØÙ…ان بن ابی بکر سیوطی ØŒ الاتقان ÙÛŒ علوم القرآن ØŒ مصر ١٣٦٣ Ù‡ Ø´ Ø› همو، لباب النّقول ÙÛŒ اسباب النّزول ØŒ تونس ١٤٠٢/١٩٨١Ø› ÙØ¶Ù„ بن ØØ³Ù† طبرسی ØŒ مجمع البیان ÙÛŒ ØªÙØ³ÛŒØ± القرآن ØŒ چاپ هاشم رسولی Ù…ØÙ„اتی Ùˆ ÙØ¶Ù„ الله یزدی طباطبائی ØŒ بیروت ١٤٠٨/ ١٩٨٨Ø› Ù…ØÙ…د جمال الدین قاسمی ØŒ Ù…ØÙ…دبن اØÙ…د قرطبی ØŒ الجامع لاØÚ©Ø§Ù… القرآن ØŒ ج ١-٢ Ùˆ ج ٣-٤ØŒ قم ١٣٦٤Ø› Ù…ØÙ…دباقربن Ù…ØÙ…دتقی مجلسی ØŒ Ø¨ØØ§Ø±Ø§Ù„انوار ØŒ بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣Ø› Ù…ØÙ…دهادی Ù…Ø¹Ø±ÙØª ØŒ التمهید ÙÛŒ علوم القرآن ØŒ قم ١٣٩٦Ù€١٣٩٧.
/ گروه معار٠و کلام /