رضاقلي‌خان زعفرانلو، ، حاكم خبوشان (قوچان) در دورۀ فتحعلي‌شاه قاجار. از زمان تولد او اطلاعى در دست نيست. پدرش، اميرگونه‌خان زعفرانلو، بعد از روي‌كار آمدن قاجارها به اطاعت آقامحمدخان و فتحعلي‌شاه درآمد و در حكومت خبوشان باقى ماند (خاورى شيرازى، ج ١، ص ٣٧٢؛ هدايت، ج ٩، ص ٢٧٨؛ اعتمادالسلطنه، ج ٣، ص ١٤٣٢، ١٤٥٢).

نخستين بار در وقايع ١٢٢٨، از رضاقلي‌خان ياد شده است. در اين سال به دنبال خبر شكست ايران در جنگ اصلاندوز، رضاقلي‌خان با اسحاق‌خان قرائى و برخى ديگر از خانهاى خراسان در اعتراض به رفتار توهين‌آميز محمدولي‌ميرزا، حاكم خراسان، به مخالفت با دولت ايران پرداختند (رجوع کنید به خاورى شيرازى، ج ١، ص٣٧٠ـ٣٧٢؛ هدايت، ج ٩، ص ٤٩٦ـ٤٩٨؛ سپهر، ج ١، ص ٢٤٧ـ٢٤٩). در ١٩ ربيع‌الآخر ١٢٢٩، فتحعلي‌شاه، اسماعيل‌خان دامغانى را براى گوشمالى خانهاى مخالف به خراسان فرستاد. رضاقلي‌خان و حاكمان بجنورد، اتك، كلات، رادكان و ارغيان، به لشكر اسماعيل‌خان دامغانى در اطراف طوس شبيخون زدند، ولى شكست خوردند و تا خبوشان تعقيب شدند (خاورى شيرازى، ج ١، ص ٣٨٧ـ٣٨٨؛ سپهر، ج ١، ص ٢٥٣). در ١٢٣٠، اسماعيل‌خان خانهاى مخالف را در خبوشان محاصره و چهار برج اطراف قلعه خبوشان را تصرف كرد. با خطر سقوط قلعه، اميرگونه‌خان به اردوى اسماعيل‌خان رفت و ميرزاهدايت‌اللّه و ميرزاعبدالجواد (فرزندان عالم مشهور، ميرزامحمدمهدى شهيد ثالث كه در مشهد بودند) را شفيع خود قرار داد. اميرگونه‌خان تعهد كرد كه زنان و فرزندانِ رضاقلي‌خان و نجفقلي‌خان را با ماليات دو ساله خبوشان به اسماعيل‌خان تسليم كند و خود براى پوزش به خدمت فتحعلي‌شاه برود و چنانچه شاه او را عفو كرد، به خبوشان بازگردد و رضاقلي‌خان و نجفقلي‌خان را به عنوان گروگان به دارالخلافه بفرستد (خاورى شيرازى، ج ١، ص ٤١٣ـ٤١٥؛ هدايت، ج ٩، ص ٥١٨)، ولى ظاهرآ رضاقلي‌خان به تهران نرفت (رجوع کنید به خاورى شيرازى، ج ١، ص ٤٢٣؛ هدايت، ج ٩، ص ٥٢٣).

در ١٢٣٣، حسنعلي‌ميرزا شجاع‌السلطنه جانشين محمدولي‌ميرزا در حكومت خراسان شد. رضاقلي‌خان كه در اين زمان پدرش را از حكومت بركنار كرده بود، از شجاع‌السلطنه اعلام اطاعت نمود و تمام دارايى خود را به وى پيشكش كرد ولى شجاع‌السلطنه تمام اموال رضاقلى را به او پس داد (خاورى شيرازى، ج ١، ص ٤٤٣ـ٤٤٤؛ هدايت، ص ٥٣٧). در همان سال، شجاع‌السلطنه به سركوبى فتح‌خان، وزير شاه محمود افغان كه قصد تسخير خراسان را داشت، اقدام كرد و فتحعلي‌شاه براى سامان دادن امور به خراسان رفت. رضاقلي‌خان ابتدا موضع مشخصى در همراهى با فتح‌خان اتخاذ نكرد و منتظر نتيجۀ اين جريان بود، ولى بعد به اغواى محمدخان قرائى، از خانهاى خراسان، عازم تربت شد و به وى كه متحد فتح‌خان بود، پيوست (خاورى شيرازى، ج ١، ص ٤٧٩، ٤٨٩؛ سپهر، ج ١، ص ٢٩٦؛ بامداد، ج ٢، ص ٢٦). در غياب رضاقلي‌خان، فتحعلي‌شاه حسن‌خان قاجار قزوينى و عيسي‌خان اميرآخورباشى دامغانى را مأمور محاصره خبوشان كرد و خود در ١٦ رمضان به آنجا رسيد. رضاقلي‌خان در نيمه شبى از تربت به خبوشان بازگشت و چون نتوانست وارد شهر شود، در قلعه شيروان، در ده فرسخى خبوشان، مستقر شد (خاورى شيرازى، ج ١، ص ٤٨٩ـ٤٩٠؛ سپهر، ج ١، ص ٣٠٢). با به اطاعت درآمدن خانهاى خراسان از جمله محمدخان قرائى، رضاقلي‌خان نيز مشروط به شفاعت ميرزاشفيع صدراعظم، حاضر به اطاعت و رفتن به اردوى شاه شد، ولى به‌رغم يك هفته تلاش صدراعظم و نصيحت اميرگونه‌خان و رفتن شجاع‌السلطنه به شيروان و صحبت با او، به اردوى شاه نرفت (خاورى شيرازى، ج ١، ص ٤٩٢ـ٤٩٣؛ سپهر، ج ١، ص ٣٠٤ـ٣٠٥).

پس از بازگشت صدراعظم، فتحعلي‌شاه دستور غارت اموال رضاقلي‌خان و ايلات زعفرانلو را داد. رضاقلي‌خان به ناچار برخى از علما را به شفاعت برانگيخت و با گروگان فرستادن زن و فرزندان خود و نيز فرستادن سلاحهاى خود از جمله شش عراده توپ، از فتحعلي‌شاه خواست او را از حضور در اردوى خود معذور بدارد. شاه به وساطت شجاع‌السلطنه، تقاضاى رضاقلي‌خان را قبول كرد و قرار شد وى بعد از عزيمت شاه براى اعلام اطاعت به تهران برود و خانواده‌اش به‌عنوان گروگان به مشهد بروند (خاورى شيرازى، ج ١، ص ٤٩٤ـ٤٩٦؛ سپهر، ج ١، ص ٣٠٤ـ٣٠٥).

بعد از بازگشت فتحعلي‌شاه، رضاقلي‌خان در مشهد به خدمت شجاع‌السلطنه رفت، ولى از رفتن به تهران خوددارى كرد (خاورى شيرازى، ج ١، ص ٤٩٩ـ٥٠٠؛ سپهر، ج ١، ص ٣٠٧). در ١٢٣٦، فتحعلي‌شاه، ميرزاعبدالوهاب معتمدالدوله را به خراسان فرستاد و او ضمن تنبيه خانهاى خراسان، حسينعلي‌خان (پسر رضاقلي‌خان) را با عده‌اى ديگر از پسران و برادران خانهاى خراسان، به رسم گروگان به تهران فرستاد (خاورى شيرازى، ج ١، ص ٥٢٦ـ٥٢٧؛ سپهر، ج ١، ص ٣٢١ـ٣٢٢). از ١٢٣٦ تا ١٢٤٣، در منابع از رضاقلي‌خان ذكر نشده‌اند، ولى در اين سال از او با عنوان ايلخانى ياد شده است (رجوع کنید به خاورى شيرازى، ج ٢، ص ٦٩٣).

در ١٢٤٣، رضاقلي‌خان به‌ سبب دشمنى با محمدخان قرائى، حاكم تربت، هلاكوميرزا پسر شجاع‌السلطنه كه به درخواست وى حاكم خراسان شده بود، را به تسخير تربت ترغيب نمود و خود به همراه عده‌اى ديگر از خانهاى خراسان او را همراهى كرد. محمدخان با حيله، خانها را از اطراف هلاكوميرزا پراكنده ساخت. شاه با شنيدن خبر اين آشفتگيها، اسماعيل‌ميرزا را به حكومت خراسان فرستاد. رضاقلي‌خان پس از ناكامى در شكست محمدخان، آباقاخان‌ميرزا (برادر هلاكوميرزا) را در ظاهر، حاكم خراسان خواند و هلاكوميرزا را با خود به خبوشان برد، ولى بعد از چند روز او را آزاد كرد. رضاقلي‌خان سپس شهرهاى نيشابور، رادكان و چناران را تصرف نمود و اداره نيشابور را به دامادش، جعفرقلي‌خان پسر نجفقلي‌خان شادلو، سپرد (خاورى شيرازى، ج ٢، ص ٦٩٢ـ٦٩٥؛
هدايت، ج ٩، ص ٧٠١ـ٧٠٢).

با ادامه بحران در خراسان، فتحعلي‌شاه، حسين‌خان سردار را به حكومت خبوشان فرستاد و او براى مقابله با رضاقلي‌خان، با محمدخان قرائى متحد شد. رضاقلي‌خان، محمدخان و ساري‌اصلان (برادر حسين‌خان سردار) را شكست داد و ادارۀ امور مشهد را به دست گرفت و به غارت اموال مردم پرداخت. او فردى را به تهران فرستاد و از فتحعلي‌شاه خواست شاهزاده ديگرى را به حكومت خراسان مأمور نمايد (خاورى شيرازى، ج ٢، ص ٧١٧ـ٧١٨؛
سپهر، ج ١، ص ٤٢٨). شاه از تهران شاهزاده احمدعلى ميرزا را به حكومت خراسان فرستاد. رضاقلي‌خان و نجفقلي‌خان شادلو در ربيع‌الآخر ١٢٤٥ در چمنِ چناران اطاعت خود را از احمدعلى ميرزا اعلام كردند و شاهزاده را در تصرف مشهد با بيست هزار نفر يارى دادند (خاورى شيرازى، ج ٢، ص ٧١٨ـ٧١٩).

فتحعلي‌شاه در ١٢٤٧ عباس‌ميرزا نايب‌السلطنه را به حكومت خراسان فرستاد و از او خواست رضاقلي‌خان، عبدالرضاخان يزدى و محمدخان قرائى را دستگير كند و به تهران ببرد (همان، ص ٧٩٤ـ٧٩٦). رضاقلي‌خان حاضر شد در مقابل حفظ خبوشان، بقيۀ مناطق تحت تصرفش را به نايب‌السلطنه واگذار كند و پسرش، حسينعلي‌خان را با پيشكشهاى زياد به خدمت او فرستاد (خاورى شيرازى، ج ٢، ص ٧٩٧ـ٧٩٨؛
هدايت، ج ٩، ص ٧٤٩)، ولى عباس‌ميرزا در ٨ صفر ١٢٤٨ قلعه اميرآباد (از متصرفات رضاقلى) را تصرف و ويران كرد (خاورى شيرازى، ج ٢، ص ٨١٧؛
سپهر، ج ١، ص ٤٧٩ـ٤٨٠). سپس خبوشان را محاصره نمود. رضاقلي‌خان ميرزاابوالقاسم قائم‌مقام را شفيع خود قرارداد و در ٨ ربيع‌الآخر ١٢٤٨ به حضور عباس‌ميرزا رفت. نايب‌السلطنه روز بعد، رضاقلي‌خان را دستگير و پسر او، سام‌خان، را به ايلخانى منصوب كرد و قلعه خبوشان را ويران ساخت (رجوع کنید به خاورى شيرازى، ج ٢، ص ٨٢١ـ٨٢٤؛
سپهر، ج ١، ص ٤٨١ـ٤٨٢).

رضاقلي‌خان مدتى در مشهد زندانى بود، تا اينكه در محرّم ١٢٤٩ عباس‌ميرزا او را به تهران بود. فتحعلي‌شاه به وساطت عباس‌ميرزا از كشتن وى گذشت و دستور داد او را در تبريز زندانى نمايند، ولى رضاقلي‌خان در راه تبريز، در شهر ميانه درگذشت (خاورى شيرازى، ج ٢، ص ٨٦٤، ٨٦٧؛
سپهر، ج ١، ص ٤٩٧).

منابع :
(١) محمدحسن‌بن على اعتمادالسلطنه، تاريخ منتظم ناصرى، چاپ محمداسماعيل رضوانى، تهران، ١٣٦٧ش؛
(٢) مهدى بامداد، رجال ايران، تهران، ١٣٦٣ش؛
(٣) فضل‌اللّه‌بن عبدالنبى خاورى شيرازى، تاريخ ذوالقرنين، چاپ ناصر افشارفر، تهران، ١٣٨٠ش؛
(٤) محمدتقى سپهر، ناسخ التواريخ تاريخ قاجاريه، چاپ جمشيد كيانفر، تهران ١٣٧٧ش؛
(٥) رضاقلي‌خان هدايت، ملحقات تاريخ روضةالصفاى ناصرى، تهران، ١٣٣٩ش.

/ غلامعلى پاشازاده /

تاریخ انتشار اینترنتی: ٦/٩/١٣٨٧