دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٣٧٦٢
تقویم التواریخ ، کتابی مختصر در تاریخ عمومی از ابتدای عالم تا نیمة قرن یازدهم ، نوشتة مصطفی بن عبداللّه چلبی معروف به حاجی خلیفه * ، مورخ و مؤلف ترک . حاجی خلیفه رویدادهای مهم جهان را از خلقت آدم علیه السلام
تا هجرت پیامبر صلی اللّه علیه وآله وسلم بر مبنای تاریخگذاری گاه شماری ، و حوادث یازده قرن تاریخ اسلام را از هجرت تا ١٠٥٨، به ترتیب سالشماری فراهم آورد. وی در کشف الظنون (ج ١، ستون ٤٦٩)، تقویم التواریخ را تألیفی ترکی و فهرستواره ای برای کتب تاریخی ، بویژه کتاب فَذْلَکَه خود خوانده و به چگونگی تدوین آن اشاره کرده است . او با استفاده از کتب متداول تاریخ ، وقایع را فهرست مانند در جدولهایی تنظیم نموده و مطالب آن را در دو بخش (بخش اول در سه دفتر و بخش دوم در ده دفتر) نوشته است . وی کتاب را در هجده جدول ، بدون ذکر مآخذ، تنظیم کرده است : از آغاز آفرینش تا هجرت نبوی در هفت جدول و هریک از قرون اسلامی در یک جدول . در طرح اولیة این اثر بین مؤلف و بعضی از مورخان ترک معاصر وی اختلاف نظر بوده است (وورم ، ص ٨٦)؛ ازینرو، حاجی خلیفه حجم مطالب هر صفحه را کم کرده و جداول را کنار نهاده و بدون تغییر در محتوای کتاب ، آن را در تحریر جدید در چهار بخش تنظیم نموده است (حاجی خلیفه ، ١٤١٠، ج ١، ستون ٤٦٩ و پانویس ١). وی در تقویم التواریخ (ص ٣٨)، تاریخ تألیف کتاب را ١٠٦٠ ذکر کرده که ظاهراً تاریخ تجدید تألیف آن است .
از تقویم التواریخ نسخه هایی در دست است که در آنها متن تاریخ در جدولها به فارسی و مقدمه و ضمائم به ترکی است ( رجوع کنید به استوری ، ج ١، بخش ١، ص ١٢٨؛ منزوی ، ج ١، ص ٥٩٨ ـ٥٩٩). نسخه ای از ترجمة فارسی این کتاب ، از مترجمی ناشناخته در ١٠٧٥، در کتابخانة مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران (ش ٣١٧٣) در ٨٥ برگ به خط نستعلیق بدون نام کاتب و مورخ وجود دارد. این نسخه شامل حوادث تا ١٠٥٨ است (حاجی خلیفه ، ١٣٧٦ ش ، مقدمة محدّث ، ص ١٤ـ ١٥) و ظاهراً از متن اصلی کتاب ترجمه شده است . دو نسخة دیگر از این ترجمة فارسی در تهران وجود دارد که یکی مشتمل بر ذیل حوادث تا ١٠٧٠ و دیگری مشتمل بر ذیل حوادث تا ١٠٨٥ است (همان ، ص ١٥). دو نسخه از تقویم التواریخ در استانبول هست ؛ یکی از حسین بن جعفر معروف به هزارفن (١٠٢٠ـ ١١٠٣)، مورخ عثمانی و دوست حاجی خلیفه ، که مشتمل بر ذیلی فارسی بر متن اصلی کتاب تا پایان ١٠٧٨ است (وورم ، ص ٨٥ـ٨٦)، دیگری نسخه ای در کتابخانة کوپریلی استانبول (ش ١٠٦٤. K )، به خط ابوبکربن محرّم بوسنوی در ١٠٨١ که از متن اصلی استنساخ شده و بدون ذکر نام ذیل نویس است (وورم ، همانجا). آنتوان گالان (١٠٥٦ـ١١٢٧/ ١٦٤٦ـ ١٧١٥)، مترجم و خاورشناس فرانسوی ، در ١٠٩٢ و ١٠٩٣ برای ترجمة بخشهایی از کشف الظنون و تقویم التواریخ ، از متن فارسی ذیل تقویم التواریخ هزارفن بهره جست (وورم ، ص ٨٥).
تقویم التواریخ در ١١٤٦/ ١٧٣٣ در استانبول به چاپ رسید. این کتاب به زبانهای مختلف ترجمه شده است (استوری ، ج ١، بخش ١، ص ١٢٩) و به لحاظ ایجاز و اعتبار، از مصادر مستشرقان ، از جمله برنهارد دورن (١٢٢٠ـ ١٢٩٨/ ١٨٠٥ـ ١٨٨١)، بوده است (دورن ، ص ١٦٧، ٢١١، ٣٢٧).
منابع :
(١) مصطفی بن عبداللّه حاجی خلیفه ، ترجمة تقویم التواریخ : سالشمار وقایع مهم جهان از آغاز آفرینش تا سال ١٠٨٥ ه . ق . ، از مترجمی ناشناخته ، چاپ میرهاشم محدّث ، تهران ١٣٧٦ش ؛
(٢) همو، کشف الظنون ، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٣) احمد منزوی ، فهرستوارة کتابهای فارسی ، تهران ١٣٧٤ش ـ ؛
(٤) Bernhard Dorn غber die Einfجlle der alten Russen inTabaristan , St. Petersburg ١٨٧٥;
(٥) Charles Ambrose Storey, Persian literature : A bio-bibliographical survey , vol. ١, pt. ١, London ١٩٧٠;
(٦) Heidrun Wurm, Der osmanische Historiker H ¤ دseyn b. G § a ـ fer, genannt Heza ¦ rfenn, und die Istanbuler Gesellschaft in der zweiten Hجlfte des ١٧. Jahrhunderts , Hamburg ١٩٧١.
/ عبدالکریم گلشنی /