دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٢٥٤٨
بیهقی ، ابوالحسن محمد بن شُعَیب نیشابوری ، فقیه و مدرس شافعی در سدة سوم و چهارم . از تاریخ تولد و نحوة تحصیلش اطلاع چندانی در دست نیست ، جز آنکه در خراسان از ملازمان و شاگردان ابوبکربن خزیمه (متوفی ٣١٢) بوده و در آنجا از مشایخی چون محمدبن ابراهیم بوشنجی (متوفی ٢٩٠)، ابوبکر جارودی ، و داوودبن حسین حدیث شنیده است (سبکی ، ج ٣، ص ١٧٣؛ سمعانی ، ج ١، ص ٤٣٩؛ ذهبی ، حوادث و وفیات ٣٢١ـ٣٣٠، ص ١٦١). وی برای ادامة تحصیل به بغداد رفت و از علمایی چون محمدبن جریرطبری و ابوالحسن احمدبن حسن صوفی حدیث شنید، همچنین مدتی طولانی در آنجا ملازم و مصاحب ابوالعباس ابن سُرَیج ، فقیه معروف شافعی (متوفی ٣٠٦)، بود و از وی بهرة علمی بسیار برد (سبکی ؛ سمعانی ؛ ذهبی ، همانجاها؛ اسنوی ، ج ١، ص ١٠٦). پس از تکمیل تحصیلات ، به نیشابور بازگشت و به تدریس و تربیت شاگردان پرداخت . از شاگردان او ابوالولید حسّان بن محمد قرشی نیشابوری (متوفی ٣٤٩)، مؤسس نخستین مدرسة شافعی در نیشابور، و ابوسهل صعلوکی (متوفی ٣٦٩)، فقیه نامور شافعی در عصر خود، نام برده شده اند (اسنوی ؛ سبکی ، همانجاها). بیهقی از فقیهان پرهیزکار و محتاط بود و در فصاحت و بلاغت شهرت داشت (سمعانی ؛ سبکی ، همانجاها). سبکی و سمعانی (همانجاها)، به نقل از ابوسهل صُعلوکی ، نحوة امتناع بیهقی را از پذیرش منصب قضای ری یا شاش ، که ابوالفضل بلعمی وزیر به او پیشنهاد کرده بود، روایت کرده اند. بیهقی در ٣٢٤ درگذشت (اسنوی ، ج ١، ص ١٠٧؛ سبکی ، همانجا).
منابع :
(١) عبدالرحیم بن حسن اسنوی ، طبقات الشافعیة ، چاپ کمال یوسف حوت ، بیروت ١٤٠٧/ ١٩٨٧؛
(٢) محمدبن احمد ذهبی ، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر والاعلام ، چاپ عمر عبدالسلام تدمری ، حوادث و وفیات ٣٢١ـ٣٣٠ ه ، بیروت ١٤١٥/١٩٩٤؛
(٣) عبدالوهاب بن علی سبکی ، طبقات الشافعیة الکبری ، چاپ محمود محمد طناحی و عبدالفتاح محمد حلو، قاهره ١٩٦٤ـ١٩٧٦؛
(٤) عبدالکریم بن محمد سمعانی ، الانساب ، چاپ عبدالله عمر بارودی ، بیروت ١٤٠٨/١٩٨٨.
/ عبدالله کیانی فرید /