تاتارستان ، جمهوری خودمختار در فدراسیون روسیه . در مشرق قسمت اروپایی روسیه و در وادی رود وُلگا واقع است . از شمال به جمهوری خودمختار اودمورت ، از شمال شرقی به جمهوری خودمختار ماری ، از مشرق به جمهوری خودمختار باشقیرستان ، از جنوب به «اوبلاست » (ولایت )های اولیانوفسک و سامارا و اورنبورگ و از مغرب به جمهوری خودمختار چوواش محدود است . ٤٣ «رایون » (ناحیة اداری ) و نوزده شهر دارد و مرکز آن شهر بندری قازان * است ( > قلمرو فدراسیون روسیه < ، ص ٩٨). مساحت آن ٢ر٨٣٦ ، ٦٧ کیلومتر مربع ، حداکثر فاصلة شمال تا جنوب آن ٢٩٠ کیلومتر و شرق تا غرب آن ٤٦٠ کیلومتر است و فاقد مرز بین المللی است (بخارایف ، ص XIII ).

جمهوری تاتارستان به سه ناحیه تقسیم می شود: ساحل راست رود ولگا (پرد ولژیه )، شمال رود کاما (پردکامیه ) و جنوب و جنوب شرقی کاما (زاکامیه ، به معنای «ماورای کاما»). بلندترین جای تاتارستان در ناحیة بوگولما ـ بلبی (ارتفاع : ٣٤٣ متر، در جنوب شرقی ) و نواحی مرتفع کرانه های ولگاست . بیش از ٩٠% قلمرو آن را اراضی هموار، با حدود دویست متر ارتفاع ، تشکیل می دهد ( د. آ. ، ج ٩، ص ١٦٠).

رودهای ولگا (با جهت شمال به جنوب ) و کاما (با جهت شرق به غرب ) اراضی تاتارستان را آبیاری می کنند. در مسیر این رودها دو سد کوی بیشف و نیژنی کامسک احداث شده است . رودهای ویاتکا و بلایا در مشرق تاتارستان به کاما می پیوندند. در کنارة رودها چند شهر بندری فعال وجود دارد. به غیر از قازان ، که بزرگترین بندر رودخانه ای این جمهوری (و رود ولگا) است ، بنادر زلنودولسک ، چیستوپل ، نابرژنیه چلنی و چند بندر دیگر، از بنادر فعال اند. در مسیر رودها، حمل ونقل آبی متراکمی جریان دارد. حمل منظم مسافر نیز بنادر تاتارستان را به مسکو و اغلب شهرهای حوضة ولگا متصل می کند ( بریتانیکا ، ذیل مادّه ). قازان مرکز تقاطع شبکة راه آهن سراسری روسیه ، راههای زمینی و خطوط هوایی است . خطوط راه آهن در مسیر اصلی بین مسکو و اورال ، از گوشه های غربی و جنوب شرقی جمهوری می گذرد. مسیر دیگری در جهت شمال به جنوب در ساحل راست رود ولگا کشیده شده است (همانجا).

تاتارستان در نواحی جنگلی ـ استپی واقع شده و در جنوب غربی آن ، در ساحل راست رود ولگا، تپه ماهورهای کم ارتفاع قرار دارد. در جنوب و جنوب شرقی ، دره های خشک و نواحی استپی و در نواحی تپه ماهوری ، زمینهای زراعی واقع است . قسمت عمدة تاتارستان در نواحی جنگلی قرار دارد، هرچند امروزه تنها بخش اندکی (ح ٢ر١٦% کل مساحت ) از پوشش آن به جا مانده است . ناحیة پردکامیه و کرانه های ولگا، کاما و نواحی ویاتکا و نواحی رودهای دیگر تاتارستان از جنگلهای مخروطیان پوشیده شده است . جنگلهای پهن برگ غان و سپیدار در نواحی پردکامیه و ولگا و زاکامیه گسترده شده است . درختان برگْریز، پوشش غالب جنگلها (ح ٨٥% از کل عرصه های جنگلی ) را تشکیل می دهد و مشتمل است بر بلوط ، نمدار، غان و سپیدار. در میان مخروطیان ، کاج بیشترین عرصه (١٢% کل جنگلها) را دارد (بخارایف ، ص XIV ).

آب و هوای تاتارستان قاره ای معتدل است ( د.آ. ، همانجا؛ > دائرة المعارف جغرافیا < ، ص ٤٢١) و زمستانهای طولانی و سخت و تابستانهای گرم دارد. میانگین دمای آن در دی بین ْ١٣- در جنوب غربی تا ْ٨ ر١٤- در شمال و مشرق (و گاهی تا ْ١٨- ) و در تیر بین ْ٦ر١٨ در شمال تا ْ٦ر١٩ در جنوب در نوسان است . میانگین بارش سالانه بین ٤٢٠ تا ٥١٠ میلیمتر با بیشترین بارش در تابستان است (همانجاها).

تاتارستان ٤٣٠ گونه جانور مهره دار و صدها گونه جانور بی مهره دارد و گرگ ، روباه ، خرگوش ، خروس سیبری و میش مرغ در آن یافت می شود. از دریاچه ها و رودهای آن ماهی صید می شود (بخارایف ؛ د. آ. ، همانجاها).

تاتارستان یکی از توسعه یافته ترین مناطق اقتصادی فدراسیون روسیه است . کشاورزی آنکه در ١٣٧٧ش / ١٩٩٨، ٨ ر١٣% نیروی کار را جذب کرده بود، شامل تولید غلات ، پرورش دام ، باغداری و زنبورداری است . محصولات عمدة آن گندم ، ذرت ، حبوبات ، ارزن ، سیب زمینی ، چغندرقند، شاهدانه ، توتون ، سیب ، لبنیات و فرآورده های دامی است ( > قلمرو فدراسیون روسیه < ، ص ٩٩؛ بریتانیکا ، همانجا).

بخش صنعت حدود ١ر٢٦% از نیروی کار تاتارستان را جذب کرده است . مهمترین مراکز صنعتی آن عبارت اند از: قازان ، نابرژنیه چلنی ، زلنودولسک ، نیژنی کامسک ، چیستوپل ، بوگولما و آلمتیفسک . صنایع نفت و خودروسازی ، بویژه تولید کامیون «کاماز»، در نابرژنیه چلنی پایه ریزی شده است و مجتمع پتروشیمی قازان اورگ سینتز ، یکی از بزرگترین تولیدکنندگان پلی اتیلن اروپا به شمار می رود (همانجاها). نخستین چاه نفت تاتارستان در ١٣٢٢ش / ١٩٤٣ حفر شد. لوله های نفت که از مشرق به مغرب آن کشیده شده است ، نفت خام چاههای آلمتیفسک ، دومین خط لولة نفت صادراتی روسیه به اروپا، را انتقال می دهند ( بریتانیکا ، همانجا). شرکت نفت تاتارستان (تاتنفت ) چهارمین شرکت بزرگ نفتی روسیه است ( > قلمرو فدراسیون روسیه < ، همانجا). استخراج گاز طبیعی در نیژنایا ماکتاما متمرکز شده و صنایع شیمیایی عمدتاً در قازان ، مندلیفسک و نیژنی کامسک گسترش یافته است . صنایع مهندسی عموماً در شهرها و در پیرامون مسیر رودهای ولگا و کاما، بویژه در زلنودولسک و چیستوپل ، مستقر شده است و کاغذ و مقوا در مامادیش و شهرهای نزدیک آن تولید می شود ( بریتانیکا ، همانجا).

در ١٣٧٦ش /١٩٩٧ حدود هزار کارخانة تاتارستان به بخش خصوصی واگذار شد ( > قلمرو فدراسیون روسیه < ، ص ١٠٠).

با وجود مشکلات بعد از انتقال ، مؤسسات عالی تحقیقاتی ، تاتارستان را به مرکز آموزشهای عالی و فنّاوریهای مختلف تبدیل کرده است . این فنّاوریها مشتمل است بر تولید عدسی ، لیزر، فنّاوریهای پیشرفتة نفت و گاز، تولید کمپرسور و پمپ ، صنایع هوانوردی ، ساخت تانکرهای رودخانه ای ـ دریایی و کشتیهای مسافربری و هیدروفیل ، تولید رایانه و یخچال و لوازم دیگر (بخارایف ، ص ١٩٠). تاتارستان دارای مؤسسات آموزش عالی از جمله دانشگاه دولتی قازان و دیگر مؤسسات تخصصی است ( بریتانیکا ، همانجا).

تاتارستان منابع طبیعی مهمی دارد. از نظر منابع نفتی (هیدروکربورها)،این منطقه در ١٣٧٧ش /١٩٩٨ جزو هجده کشور اول جهان بود. قسمتی از منابع نفت و گاز ولگا ـ اورال در این جمهوری واقع شده و منابع و ذخایر بسیاری از گچ و شن و ماسه و کانیهای ارزشمند دیگر و نیز چشمه های معدنی در آن وجود دارد ( د.آ. ، همانجا؛
> قلمرو فدراسیون روسیه < ، ص ٩٩).

جمعیت تاتارستان در ١٣٧٧ ش / ١٩٩٨، ٠٠٠ ، ٧٧٤ ، ٣ تن بوده است ( > وطن : تاریخ ، مردمان و مناطق روسیه < ، ص ٧٤١). طبق آمار ١٣٦٧ش / ١٩٨٨، ٩ر٤٠% از مردان تاتار و ٢ر٤٢% از زنان تاتار همسران غیرتاتار داشتند (کمیتة دولتی آمار اتحاد جماهیر شوروی ، ص ٣٥) و بنابر آمار ١٣٦٨ش / ١٩٨٩ حدود ٢ر٨٣% از تاتارها به زبان تاتاری سخن می گفتند. روسی زبان دوم ٨ ر٧٠% از جمعیت بود و زبان دوم ٣ر٥% از جمعیت نیز زبانهای غیرتاتاری و غیرروسی بود (همان ، ص ٣٠).

در تاتارستان مردمانی از هفتاد قوم زندگی می کنند که بیشتر آنها تاتار و روس اند. در ١٣٦٨ ش / ١٩٨٩، ٥ر٤٨% سکنه ، مسلمان (تاتارها) و ٣ر٤٣% مسیحی ارتدوکس (روسها و دیگر اسلاوها) بودند (بخارایف ، ص XIV ، ٤٤).

روسها واژة تاتار را قرنهای متوالی به مسلمانان ترک تبار ساکن روسیة اروپایی اطلاق می کردند؛
باوجوداین ، تاتار به معنای اخص غالباً به قبایل ترک ، بویژه قِپچاقها، گفته می شد که بخش اعظم ارتش مغول را تشکیل می دادند و در سدة هفتم / سیزدهم به روسیه هجوم آوردند. روسیة کنونی مرکز بخش غربی امپراتوری مغول را تشکیل می داد و به «اولوس جوجی » یا «اردوی زرّین » شهرت داشت . حاکمان این بخش ، اعقاب بلافصل چنگیز بودند، ولی ترکها در این بخش چنان نیرومند بودند که تا اوایل سدة هشتم / چهاردهم ، بر اردوی زرّین سلطه یافتند و این بخش به کشوری ترک زبان تبدیل شد. باوجود وسعت زیاد قلمرو اردوی زرّین * ، ساختار آن همچنان بر پایة اتحاد قبایل باقی ماند و از همان آغاز، گروههای بسیاری از پیکرة اصلی جدا شدند و جوامع و اردوهای مجزایی ، مانند نوگایها و کریمه ایها و ازبکها و تاتارها، تشکیل دادند (آکینر، ص ٦٥ـ٦٦؛
برای آگاهی بیشتر رجوع کنید به تاتار * ).

به این ترتیب عنصر ترکی یا قپچاقی در منطقه ای وسیع ، از مرزهای لهستان کنونی تا دامنه های رشته کوههای پامیر و از دریای سیاه تا سیبری ، گسترده شده بود. از زمان فروپاشی اردوی زرّین ، تاریخ هریک از این گروهها، به مسیر جداگانه ای افتاد و بتدریج برخی از آنها نامهای جدید یافتند. با اینحال ، واژة تاتار همچنان به قبایل ترک ساکن نواحی ولگا اطلاق می شد و آنها به عنوان تجسم اصلی اردوی زرّین باقی ماندند.

با ادامة انشعاب ، خانات آستاراخان و قازان در اواسط سدة نهم / پانزدهم تشکیل شد، اما ایوان مخوف (حک : ٩٥٤ـ ٩٩٢/ ١٥٤٧ـ١٥٨٤) در ٩٥٩/ ١٥٥٢ قازان و در ٩٦٣/ ١٥٥٦ آستاراخان را تسخیر کرد (آکینر، ص ٦٦). تاتارها که حدود سیصد سال بر آن نواحی سلطه داشتند، پس از سقوط خانات ، تحت سلطه درآمدند و عده ای از آنان برای نزدیکی به روسها تمایل نشان دادند. تاتارها بسیار متفرق و منشعب بودند و برای حفظ سرزمین خود به پشتیبانی مردم محلی نیاز داشتند، به همین سبب با خاندانهای شاهزادگانِ روس وصلت کردند تا از حمایت آنان برخوردار شوند. گرویدن تاتارها به اسلام به دنبال مسلمان شدن نصیب خان ازبک (حک : ٧١٢ـ ٧٤٢/ ١٣١٢ـ١٣٤٢)، مانع همکاری متقابل با روسها نشد (همانجا). تا سدة دهم / شانزدهم ، تعدادی از نجبای تاتار نفوذ فوق العاده ای در بین روسها داشتند، پس از سقوط آستاراخان و قازان نیز این وضع استمرار یافت (همان ، ص ٦٨). به نوشتة بنیگسن و براکس آپ (ص ١١١) نخستین مقابلة تاتارها با روسها، یک سال پس از سقوط قازان صورت گرفت که تا ٩٦٤/ ١٥٥٧ ادامه یافت و رهبر آن شخصی به نام سیدحسین بود که سرانجام دستگیر و اعدام شد.

روسیه ، پس از تشکیل حکومت مرکزی ، در صدد سلطه بر اقوام مسلمان نواحی ولگا (تاتارها و باشقیرها)، سیبری ، آسیای مرکزی و قفقاز برآمد، اما همة اقوام مسلمان مدتی طولانی در برابر آن ایستادگی کردند (آوتورخانوف ، ص ١٤٠ـ١٤١). روسها تصرف نظامی سرزمینهای مسلمانان را با سیاست نظام یافتة استعماری دنبال کردند و سرانجام ، طبقات حاکم تاتار از میان رفتند، مسلمانان از قازان اخراج شدند و غنیترین زمینهای آنان مصادره شد. روسها در سراسر منطقه قلعه های تدافعی ساختند و تاجران و صنعتگران روس را در آنجا اسکان دادند. در پایان قرن دهم / شانزدهم ، اقوام گوناگونی در سرزمین سابق قازان سکونت داشتند و در پایان قرن دوازدهم / هجدهم بیشتر جمعیت قلمرو کنونی جمهوری خودمختار تاتارستان روس تبار بودند (براکس آپ ، ص ٣٢٠).

پس از یک دورة نسبی آزادی ادیان ، در دوران ایوان مخوف تبلیغ مذهبی شدیدی آغاز شد و تعداد نسبتاً زیادی از تاتارها، مسیحی ارتدوکس شدند، اما به جای زبان روسی ، برای خواندن و نوشتن از زبان تاتاری استفاده می کردند. امروزه آنان به صورت جامعه ای مجزا، به نام «استاروکریاشن »ها، باقی مانده اند و از تاتاری به عنوان زبان دینی استفاده می کنند. از دوران حکومت اولین رُمانفها (١٠٢٢ـ ١٣٣٥/ ١٦١٣ـ١٩١٧) تا دورة کاترین دوم (١١٧٥ـ١٢١١/ ١٧٦٢ـ١٧٩٦) اقدامات گوناگونی برای ریشه کن کردن اسلام صورت گرفت ؛
مساجد تخریب و املاک وقفی مصادره شد، مدارس ویژه ای برای فرزندان تاتارهای مسیحی شده گشایش یافت ، مسلمانان از روستاهایی که تاتارهای مسیحی شده داشتند به نقاط دوردست تبعید شدند، تبلیغ اسلام جرم محسوب گردید و مجازات مرگ برای آن در نظر گرفته شد. پطرکبیر به این فعالیت مسیحیها توانی تازه داد. در دوران فرمانروایی او (١٠٩٣ـ١١٣٧/ ١٦٨٢ـ١٧٢٥) و آنا (حک : ١١٤٣ـ ١١٥٣/ ١٧٣٠ـ١٧٤٠) مسلمانان بسیاری تحت تعقیب قرار گرفتند یا دستگیر شدند. در فاصلة سالهای ١١٥٣ تا ١١٥٦/ ١٧٤٠ـ١٧٤٣، از ٥٣٦ مسجد ناحیة قازان ، ٤١٨ مسجد تخریب شد (همان ، ص ٣٢١؛
رورلیچ ، ص ٤١). این سیاستها، مهاجرت بزرگ تاتارها را به سوی ترکستان و استپهای قزاقستان و سیبری به دنبال داشت . قیامهای بزرگ مردمی را نخست فئودالها و سپس دو قزاق به نامهای استپان رازین (در ١٠٨١ـ١٠٨٢/ ١٦٧٠ـ١٦٧١) و پوگاچف (در ١١٨٧ـ١١٨٩/ ١٧٧٣ـ١٧٧٥)، رهبری می کردند (براکس آپ ، همانجا). روسیه اقوام مغلوب را به تغییر دین مجبور می کرد (آوتورخانوف ، ص ١٤١) و ظاهراً به همین سبب تاتارها قیام کردند. تاتارها در کنار همسایگان مسلمان خود، باشقیرها، در قیام پوگاچف فعال بودند. کلیة این قیامها سرکوب شد و در اوایل قرن سیزدهم / اواخر قرن هجدهم روحیة مقاومت در تاتارها و باشقیرها از بین رفت (بنیگسن و براکس آپ ، ص ١١٢). بعد از قیام پوگاچف ، سیاست تغییر دین اجباری اشتباه تشخیص داده شد. کاترین دوم اسلام را دین قانونی تاتارها اعلام کرد. او تبلیغات ضداسلام را متوقف کرد و هیئت روحانی مرکزیِ مسلمانان را در ١١٩٧/ ١٧٨٣ در اورنبورگ به وجود آورد. تا یک قرن پس از آن ، بازرگانان تاتار با دولت روسیه همکاری می کردند (براکس آپ ، همانجا). در دورة الکساندر دوم (١٢٧١ـ ١٢٩٨/ ١٨٥٥ـ١٨٨١) به منظور ادارة امور مسلمانان ، در ١٢٩٥/ ١٨٧٨ در اورنبورگ و اوفا انجمنهای روحانی تشکیل شد. مفتیها رئیس این انجمنها بودند، وزارت کشور آنها را تعیین می کرد و به آنان حقوق می داد (آوتورخانوف ، همانجا).

در آستانة ورود به دوران معاصر، که در روسیه تقریباً مصادف با سلطنت کاترین دوم بود، مسلمانانِ روسیه از پیشرفت اقتصادی بسیاری برخوردار بودند و بازرگانان تاتار ولگا دادوستد با روسیه و چین و آسیای میانه را در دست داشتند. آنان سنّتی و محافظه کار بودند و می خواستند اسلام را در روسیه از تأثیر جریانهای اصلاح طلبی ــ که در اواخر قرن دوازدهم / اواخر قرن هجدهم در جهان اسلام پدیدار شده بود ــ دور نگه دارند. در ١١٩٧/ ١٧٨٣ کاترین دوم فرمان تأسیس تشکیلاتی رسمی و اسلامی به نام «دایرة افتا» را صادر کرد (بنیگسن و براکس آپ ، ص ١٢٠). پذیرفتن سیاست همسان سازی دینی از نظر مسلمانان محافظه کار، بسیار دشوار بود و تنفر برگزیدگان تاتار را از روسها برانگیخت . تاتارها دریافته بودند که برای ادامة حیات جامعة خود، باید به حقوق برابر فکری و فرهنگی و اقتصادی با روسها دست یابند و می خواستند اسلام را به عنوان اساس جامعة مسلمان تاتار حفظ کنند، امت اسلامی را متحد سازند و همة درگیریهای اجتماعی و تعارضهای جامعة خود را از میان بردارند. این طرز تفکر سبب پیدایش نوعی اندیشة اصلاح طلبانه و تجدد شد که تاتارها آن را «جدیدیسم » (رجوع کنید به جدیدها * ) نامیده اند. این جنبش به عنوان اصلاح دینی آغاز شد و آغازگر آن ، شهاب الدین مرجانی (متوفی ١٣٠٦/ ١٨٨٩) بود (براکس آپ ، ص ٣٢١ـ ٣٢٢).

تاتارهای ولگا در غربیترین قسمت روسیه ساکن اند. از میان گروههای متعدد آنها، دو گروه قازانی و میشار اهمیت بیشتری دارند. اگرچه هریک از این دو گروه از لحاظ زبان و نژاد تفاوتهایی دارند، ولی این تفاوتها مانع ظهور زبان و فرهنگ مشترک در میان آنان نشده است (رورلیچ ، ص ٣). تاتارهای ولگا از نیمة دوم قرن سیزدهم / نوزدهم ترجیح دادند که خود را با سایر مسلمانان یکی بدانند، اما علاوه بر تاتار ولگا، قومْ نامهایی نظیر قازانی * (قازانلی )، بلغار * ، میشار و نیز تاتار را به کار بردند، با وجود این روسها و اقوام دیگر، آنان را تاتار نامیده اند. ترجیح قومْنامهایی جز تاتار ممکن است واکنشی در برابر یکی انگاشتن تاتارهای ولگا با تاتارهای مغول بوده باشد (همانجا). در پایان سدة سیزدهم / نوزدهم ، متفکران برجستة تاتار، چون قیوم ناصری و شهاب الدین مرجانی ، نقش مهمی در احیای قومْنام تاتار داشتند. مرجانی ، قازانیها را قانع ساخت که از تاتار

نامیدن خود شرمسار نباشند. روسها واژة تاتار را مانند دشنام به کار می بردند و بعضی تاتارها تاتار بودن را نوعی کاستی می دانستند و از آن متنفر بودند و اصرار داشتند که تاتار نیستند، بلکه مسلمانند. ظاهراً احساس حقارتی که روسها به تاتارها تلقین کرده بودند، تا به امروز در میان تاتارها باقی مانده است (رورلیچ ، ص ٣ـ٤).

به نوشتة بنیگسن و براکس آپ ، شهاب الدین مرجانی تأثیر عمیقی بر گروهی از متفکران تاتار گذاشته بود که منجر به توجه آنان به مسئلة عقب ماندگی علمی و سیاسی مسلمانان در روسیه شد. آنان سعی کردند در جنبش اصلاح دینی ، راه حلی برای این مسائل بیابند و توانستند اسلام را در روسیه احیا کنند (ص ١٢٣ـ ١٢٤). در ١٣٢٣/ ١٩٠٥ اسلام در روسیه تشکیلات دینی قدرتمندی داشت ، به طوری که در جامعة مسلمانان ٠٠٠ ، ٢٥ مسجد و بیش از پنجاه هزار روحانی و هزاران مکتب و مدرسه فعالیت داشتند که از نظام آموزشی «جدید» اسماعیل گاسپیرالی * (متوفی ١٣٣٢/ ١٩١٤) پیروی می کردند. ادبیات اسلامی جدید به وجود آمد که به اصلاحات دینی و سیاسی می پرداخت و جراید گوناگون به تمام زبانهای رایج در مناطق مسلمان نشین روسیه منتشر شد (همان ، ص ١٢٤). این نهضت اصلاح طلب قدرتمند، به رهبری تاتارهای ولگا، سبب ایجاد دو جناح مختلف روحانیان اسلامی شد: عناصر لیبرال و جوانتر که «جدید» نام داشتند، خواهان اصلاحات بودند و در این راه ، حتی در مخالفت با سلطنت تزاری ، از بورژوازی انقلابی روس جانبداری می کردند؛
سنّت گرایان یا «قدیمیست »ها که از لحاظ دینی و سیاسی محافظه کار و به تزار وفادار بودند (همانجا).

نهضت جدید در ١٣٢٣/ ١٩٠٥ در تاتارستان رواج یافته بود (همان ، ص ١٢٤ـ١٢٥). تاتارهای ولگا در آستانة انقلاب ١٣٢٣/ ١٩٠٥، ملتی توسعه یافته و دارای تجربه و درایت سرمایه داری و صنعتی بودند. پس از شکست ارتش روسیه در ١٣٢٣/١٩٠٥ در منچوری ، جنبش جدیدها، سیاسی هم شد. سه همایش اسلامی در ١٣٢٣ و ١٣٢٤/ ١٩٠٥ و ١٩٠٦ برگزار شد و اتحادیة مسلمانان با عنوان «اتفاق المسلمین » تحت سرپرستی و حمایت شخصیتهای برجستة تاتار، مانند عبدالرشید ابراهیموف و یوسف آقچورا و صدری مقصودی ، بنیان

گذاشته شد که هدف آن برابری حقوق مدنی برای مسلمانان ، آزادی دین و آموزش و پرورش و مطبوعات بود (براکس آپ ، ص ٣٢٢).

تاتارهای ولگا و قِرْم (کریمه )، نخستین و بیشترین کسانی بودند که باب دیدار از عثمانی را گشودند. درپی آنان ترکستانیها و قفقازیها نیز به آنجا رفتند. مدتها پیش از ١٣٢٣/ ١٩٠٥ در میان بسیاری از مسلمانان روسیه ، چه محافظه کار و چه لیبرال ، فرستادن کودکان به مدارس استانبول و قاهره و مدینه و دانشگاه استانبول متداول بود. بسیاری از علما و نویسندگان و رهبران سیاسی که بعدها در نهضت احیای فکری و سیاسی روسیه شرکت داشتند، تحصیلکرده های عثمانی و مصر و عربستان بودند. نفوذ عثمانی بویژه در آسیای میانه محسوس بود (بنیگسن و براکس آپ ، ص ١٥٥).

در ١٣٢٦/ ١٩٠٨ که امپراتور روسیه با خواستهای ملی گرایانة مسلمانان مخالفت کرد، مسلمانان تاتار امید به اصلاحات را از دست دادند و رهبری جنبش ناسیونالیستی بیشتر انقلابی و افراطی گردید (براکس آپ ، همانجا). پس از برقراری حکومت شوروی در ١٣٣٥/ ١٩١٧، جایگاه اسلام در زندگی تاتارها محدود شد ( > دایرة المعارف تاتارستان < ، ص ٢٢٨). تا پیش از آن ، بجز آذربایجانیها، مسلمانان دیگری در حزب بلشویک نبودند، ولی در فاصلة ربیع الا´خر ١٣٣٥/ فوریة ١٩١٧ تا پایان یافتن جنگ داخلی ، جدیدهای تاتار در کنار هزاران مسلمان ، به عضویت حزب کمونیست درآمدند (بنیگسن و براکس آپ ، ص ١٤٠). انقلاب و جنگ داخلی ، تمام قلمرو مسلمانان روسیه را دربرگرفت . اغلب مسلمانان تاتارستان تا ١٣٠٠ش / ١٩٢١، به جهت عملکرد نادرست ژنرالهای ارتش سفید (جریان ضدانقلاب شوروی ، در مقابل ارتش سرخ ) و نیز تبلیغات گستردة بلشویکها، از حکومت شوروی حمایت می کردند. جمهوری شوروی تاتار ـ باشقیر با فرمان کمیساریای خلق امور اقوام روسیه در نهم جمادی الا´خرة ١٣٣٦/ ٢٣ مارس ١٩١٨ تشکیل شد. در آغاز جنگ داخلی ، این فرمان لغو شد و با ایجاد جمهوری خودمختار سوسیالیستی تاتارستان در نهم رمضان ١٣٣٨/ ٢٧ مه ١٩٢٠ ملی گرایان تاتار امید خود را به ایجاد دولت بزرگ ترک در ولگا از دست دادند (براکس آپ ، ص ٣٢٣). از ١٣٠٠ش / ١٩٢١ هرگونه فعالیت اجتماعی و سیاسی ، مشروط به کسب مجوز از حزب کمونیست بود. به همین سبب کمونیسم ملی مسلمانان تاتار خیلی زود در مسیر جدایی از حزب قرار گرفت . از ١٣٠٢ تا ١٣٠٧ش / ١٩٢٣ـ ١٩٢٨ نهضت مخالفت از سوی مسلمانان تاتار، همچنان فعالیت داشت . بزرگترین نمایندة کمونیسم ملی مسلمانان ، میرسعید سلطان گالی یف بود که در حزب کمونیست ، کمیساریای مرکزی مسلمانان ، هیئت نظامی مسلمانان و هیئت اجرایی حزب کمونیست تاتارستان عضویت داشت (همانجا). سلطان گالی یف که در بین مسلمانان تاتارستان محبوبیت یافته بود، به جرم توطئة ملی گرایانة ضدانقلابی علیه قدرت شوراها، به دستور استالین در اردیبهشت ١٣٠٢/ مه ١٩٢٣ دستگیر شد. او را در ١٣٠٧ ش / ١٩٢٨ آزاد کردند، ولی در ١٣٠٨ش / ١٩٢٩ به اتهام خیانت بازداشت و به ده سال کار اجباری در اردوگاه کار محکوم کردند و در ١٣١٨ ش / ١٩٣٩ به دستور استالین اعدام شد (همان ، ص ٣٢٤). حزب کمونیست شوروی ، همکاران سلطان گالی یف و تاتارهای کمونیست راست گرا را به اتهام «ایجاد حزبی غیرقانونی ، ضدانقلابی ، ضدشوروی ، ضدکمونیست ، و ارتباط داشتن با شورشیان باسماچی ترکستان و حزب ملی تاتارهای کریمه و مهاجران سفید و امپریالیستهای بریتانیایی » محکوم کرد (همان ، ص ٣٢٥).

از ١٣٠٣ تا ١٣١٨ش / ١٩٢٤ـ١٩٣٩ دو جناح حزب کمونیست تاتارستان ، یعنی راست گرایان طرفدار سلطان گالی یف و چپ گرایان شامل همة کمونیستهای روسی ، با یکدیگر درگیری سیاسی داشتند که به تصفیة برگزیدگان سیاسی و روشنفکران تاتارهای مسلمان انجامید (همان ، ص ٣٢٤).

امروزه اغلب مورخان روس تأییدمی کنند که سیاست اشتراکی کردن ، مصادرة زمینهای کولاکها و ایجاد مبارزة طبقاتی در جامعة تاتار در فاصلة سالهای ١٣٠٢ تا ١٣٠٧ش / ١٩٢٣ـ ١٩٢٨ بسیار نسنجیده و ناشیانه بود که منجر به ایجاد موج شدیدی از ملی گرایی اسلامی در حزب کمونیست تاتار و «کامسومول » (اتحادیة جوانان کمونیست ) شد. پس از فروردین ١٣٠٥/ آوریل ١٩٢٦ دو جناح حزب کمونیست تاتارستان در یک جبهة ملی متحد شدند و کوشیدند اجرای سیاستهای حزب کمونیست را متوقف کنند. آنان روسهای کمونیست را به اجرای سیاستهای امپریالیستی مخالف با منافع ملی تاتارستان متهم کردند (همان ، ص ٣٢٥).

در جنگ جهانی دوم (١٩٣٩ـ١٩٤٥) که شوروی نیز درگیر شد، برای تمرکز نیروها در دفاع از مرزها، نبرد با ملی گرایی بویژه با مسلمانان روند کندتری گرفت . با پیشنهاد عبدالرحمان رسول اف (مفتی تاتار اوفا و یکی از معدود روحانیان طرفدار نهضت جدیدها که از اتهامات سیاسی و دینی جان سالم به در برده بود) مبنی بر عادی سازی روابط دولت و مسلمانان ، استالین برای حفظ یکپارچگی شوروی ، با او موافقتنامه ای

امضا کرد که در آن به اسلام شکل قانونی و رسمی داده شده بود (همان ، ص ٣٢٥ـ٣٢٦). در این دوره ، مسلمانان شاهد رفتارهای نرمتر دولت شوروی بودند به طوری که به دستور استالین ، قرآنی که در زمان تزارها از مسلمانان گرفته شده بود، به آنان اعاده شد و مسلمانان جشن و سرور به راه انداختند (حکیم اوغلو، ص ٧٥). کمونیستها مسجد اورنبورگ را نیز به باشقیرها و برج سویونبیکه واقع در قازان را، که عبادتگاه

ملی و مذهبی تاتارها به شمار می رفت ، به تاتارها تسلیم کردند (همان ، ص ٧٧).

در تاتارستان پس از جنگ جهانی دوم ، برنامة فشردة صنعتی و شهری شدن به اجرا درآمد و تعداد زیادی روس به این جمهوری مهاجرت کردند که سبب برهم خوردن ترکیب قومی جمعیت و دوقطبی شدن جامعه در تاتارستان شد. تاتارها عمدتاً در جوامع روستایی ، دهقان بودند و روسها در شهرها کارگر و متخصص بخش صنعت . تاتارها مهاجرت به شهر را دیرتر از روسها شروع کردند. مهاجرت آنان از ١٣٠٩ تا ١٣٢٩ ش / ١٩٣٠ـ ١٩٥٠ با روندی تقریباً ثابت ادامه داشت . در اواخر دهة ١٣٣٠ش / ١٩٥٠ فاصلة تاتارهای شهری و روستایی بیشتر شد (براکس آپ ، همانجا).

پس از «گلاسنوست » (فضای باز سیاسی ) در دهة ١٣٦٠ش / ١٩٨٠، روشنفکران تاتار بار دیگر رهبری احیای فرهنگی و تحکیم هویت تاتاری را برعهده گرفتند (همان ، ص ٣٢٧). بنیانگذاری «مرکز عمومی تاتار» اهمیت ویژه ای در این احیا داشت (همانجا). این مرکز تدوین و اجرای قانون را برای تنظیم روابط سازمانهای فرهنگی و آموزشی و علمی جمهوری تاتارستان با تاتارهای ساکن خارج ، به منظور تضمین تحکیم فرهنگی ملت ، ضروری می داند. فعالیتهای این مرکز در سه سطح انجام می شود: ایجاد شوراهای ملی

در مناطقی که تاتارها در اکثریت اند یا حدود نیمی از جمعیت را تشکیل می دهند، به وجود آوردن خودمختاری فرهنگی در مناطقی که تاتارها اکثریت دارند اما نسبتاً پراکنده اند، وایجاد سازمانهای محلی در مناطقی که جمعیت تاتارها کم است (همان ، ص ٣٣٠ـ ٣٣١).

در مرداد ١٣٦٨/اوت ١٩٨٩، هم زمان با بزرگداشت یازدهمین قرن پذیرش اسلام به عنوان دین رسمی در پادشاهی بلغارها، در تاتارستان همین جشن به عنوان «نخستین جشنوارة واقعی ملی » برگزار شد (همان ، ص ٣١٩ـ٣٢٠). در دهة ١٣٧٠ش / ١٩٩٠ جایگاه اسلام در میان تاتارها مستحکم شد. در آغاز ١٣٧٧ش / ١٩٩٨ در تاتارستان بیش از هفتصد انجمن اسلامی به ثبت رسید. در آموزشگاههای دینی تاتارستان بیش از هزار طلبه تحصیل می کنند ( > دایرة المعارف تاتارستان < ، ص ٢٢٨).

پس از چهار قرن تحمل آزار مذهبی ، تاتارهای ولگا توانایی فوق العاده ای برای مسلمان ماندن پیدا کرده اند. امروزه آنان حداقل در سرزمین مادری خود (در ولگای میانی و اورال )، عمیقاً وابسته به اسلام اند و درصد زیادی از روحانیان رسمی و طلاب دو مدرسة علمیة بزرگ آسیای مرکزی (مدرسة میرعرب در بخارا و مدرسة امام بخاری در تاشکند) تاتارند (براکس آپ ، ص ٣٣٣). روحانیان تاتار با پیروی از علمای طرفدار جدیدها، وارد صحنة سیاسی و فرهنگی جامعة خود شده اند (همانجا).

در قلمرو تاتارستان چند نوع مسجد وجود داشته است : مسجد محله برای ادای نمازهای پنج گانه ، مسجد جمعه برای برگزاری نماز جمعه ، مسجد کبیر، مسجد مرکزیِ پایتخت ، مصلا (میدان باز برای برگزاری نماز عید). از قرن دهم / شانزدهم به بعد، تنها مسجد محله و مسجد جمعه کاربرد داشته است ( > دایرة المعارف تاتارستان < ، ص ٣٥٥). از مساجد قدیمی تاتارستان اینهاست : اسکی تاش که در ٩٥٩/ ١٥٥٢ ساخته و در ١٢٤٦/ ١٨٣٠ بازسازی شده است (همان ، ص ٢٢٨)، مساجد نورعلی و خانْسْکی و قل شریف و آتوچیوا که هم زمان با شهر قازان تأسیس شده اند. از میانة قرن دهم تا نیمة اول قرن دوازدهم / اواسط شانزدهم تا اوایل هجدهم مساجد را ویران کردند. مساجد مرجانی و آناپایف در اوایل دهة ١١٨٠/ اواخر دهة ١٧٦٠، مساجد گالی یف ، اسکی تاش ، پیرویه ، پاراخاوایه و گالوبایه در نیمة اول قرن سیزدهم / نوزدهم بنا شده اند (همان ، ص ٢٤٣).

مساجدی که در مناطق پرجمعیت تاتارستان ساخته می شود، عموماً دارای یک مناره و محراب است . در ساخت مسجد محله از سنّتهای مردمی الهام گرفته می شود. مسجد جامع یک یا دو طبقه ساختمان ، یک یا چند شبستان و مناره و گنبد دارد. در قرن سیزدهم و اوایل قرن چهاردهم / نوزدهم و اوایل بیستم به سبکهای گوناگون مسجد ساخته شده است ، از جمله سبک باروک (مساجد مرجانی و آناپایف در قازان )، کلاسیک (مساجد گولوبوی و اسکی تاش و بارودیه در قازان ، مسجد یارماروچ نایا در شهر نیژنی نوووگورود )، التقاطی (مساجد روزوویا ، سین نایه ازی ، ماوسکویه ، در قازان ) و جدید (مسجد زاکابونایه در قازان ؛
همان ، جاهای متعدد). در زمان شوروی مسجدی ساخته نشد. در دهة ١٣١٠ ش / ١٩٣٠ همة مساجد، جز مسجد مرجانی ، تعطیل شدند (همانجا).

در دهة ١٣٧٠ ش / ١٩٩٠ ساخت مسجد به سبک سنّتی و جدید آغاز گردید، از جمله مسجد بلغار (١٣٧٠ش / ١٩٩١) با مناره ای به بلندی ٣١ متر و مدرسه ای (١٣٧٦ش /١٩٩٧) در کنار آن ، مسجد حُذَیفة بن یمان (١٣٧٥ـ١٣٧٦ ش / ١٩٩٦ـ١٩٩٧) در قازان ، مسجد توبه (١٣٧١ ش / ١٩٩٢) در نابرژنی چلنی و مسجد مدینه (١٣٧٦ش /١٩٩٧) در قازان (همان ، جاهای متعدد).

منابع :
(١) شیرین آکینر، اقوام مسلمان اتحاد شوروی ، ترجمة محمدحسین آریا، تهران ١٣٦٧ش ؛
(٢) عبدالرحمان آوتورخانوف ، مسئلة اقلیتهای ملی در شوروی ، ترجمة فتح اله دیده بان ، تهران ١٣٧١ش ؛
(٣) ماری براکس آپ ، «تاتارهای ولگا»، در ملیتهای شوروی : مجموعة ٢١ مقاله ، زیرنظر گراهام اسمیت ، تهران : شرکت انتشارات علمی و فرهنگی ، ١٣٧٥ ش ؛
(٤) آلکساندر بنیگسن و ماری براکس آپ ، مسلمانان شوروی : گذشته ، حال و آینده ، ترجمة کاوه بیات ، تهران ١٣٧٠ش ؛
(٥) اسماعیل حکیم اوغلو، مسلمانان روسیّه چگونه بدام کمونیستها اسیر شدند؟ ، ترجمة سعید سخاوند، قم : پیام اسلام ، ( بی تا. ) ؛

(٦) A ¦zarba ¦yja ¦n Sa ¦vet Ensiklopediya ¦s i , Baku ١٩٧٦-١٩٨٧;
(٧) Ravil Bukharaev, The model of Tatarstan under Presiden Mintimer Shaimiev , Surrey ١٩٩٩;
(٨) Encyclopaedia Britannica , Chicago ١٩٩٨ (computer disk), s.v. "Tatarstan";
(٩) Geograficheskiy Ensiklopedicheskiy Sla ¦var , Moscow ١٩٨٦;
(١٠) Gosudarstvenniy Komitet SSSR po Statistike. Informatsionno Izdatelskiy Sentr, Narodnoye Khozyaystvo SSSR v ١٩٨٩g.: Statisticheskiy Ez §egodnik , Moscow: Informatsionno Izdatelskiy Sentr, Finansi i Statistika, ١٩٩٠;
(١١) Otechestvo: Istoriya, Lyudi, Regioni Rossii , compiled by A. P. Gorkin and V. M. Karev, Moscow ١٩٩٩;
(١٢) Azade-Ay íe Rorlich, The Volga Tatars: a profile in national resilience , California ١٩٨٦;
(١٣) Tatarskiy Ensiklopedicheskiy Slovar , Kazan ١٩٩٩;
(١٤) The Territories of the Russian Federation , London ١٩٩٩.

/ بهرام امیراحمدیان /