بی بی هیبت ، زیارتگاهی بزرگ در حدود شش کیلومتری جنوب غربی باکو در جمهوری آذربایجان . این زیارتگاه در اراضی ده شیخ ، در مغرب خلیج باکو، بر سرراه باکو/ بادکوبه (و شبه جزیرة آبشوران ) به سالیان و لنکران (طالش )، بر روی تپه ای مشرف به دریای خزر قرار گرفته است . تا پیش از ١٣١٦ ش / ١٩٣٧، مجموعه ای از دو مسجد و مناره و کتابخانه در محوطه ای قرار داشت که دروازة آن ، مدتها پس از ویرانی این مجموعه ، در سال مذکور پابرجا بود. در زیر یکی از پایه های ورودی این دروازه ، زیارتگاه بی بی هیبت (پیر) قرار دارد. در ١٣٧٧ ش ، مقبرة جدید ـ که دو سال بنای آن طول کشید ـ افتتاح شد. بر پایة دروازة این مجموعه ، تصویر بناهای ویران شده نقش شده است . سراسر تپه از قدیم گورستان شیعیان بوده است و امروزه سنگ قبرهایی با نوشتارهایی به فارسی و عربی و ترکی (به خط فارسی و سیریلی ) در آن دیده می شود.

در محوطة درون بقعة زیارتگاه ، دو سنگ بزرگ که سر آنها به هم تکیه دارد قرار گرفته است و زائران به سنگ دست می کشند و نیاز خود را می طلبند. مردم پس از ویرانی بقعه ، همچنان جای مقبره را حفظ کرده بودند، به طوری که بر دیوار دروازه تصویر مسجدِ ویران دیده می شد؛ روی زمین هم علایمی نصب کرده بودند که جای مقبره را نشان می داد، و امروزه مردم آن را بی بی حکیمه خانم می نامند. نام آن در برخی منابع ، حلیمه خاتون ضبط شده است ( رجوع کنید به باکیخانوف ، ص ١٩٧).

به روایتی ، پس از شهادت امام رضا علیه السّلام در طوس ، کسان آن حضرت متفرق شدند؛
و بی بی هیبت که نام حقیقیش فاطمه (دختر امام موسی کاظم علیه السلام ) است ، از خواهرش ، حضرت معصومه ، جدا شد و به رشت و از آنجا به باکو رفت و در دهکدة شیعه نشین «شیخ » سکونت گزید و در همانجا وفات یافت (اعتمادالسلطنه ، ص ٥٣؛
فراهانی ، ص ٦٣ـ٦٤).

ظاهراً پیش از سال ٧٠٠، مسجدی در آن مکانِ مقدس ساخته شده بوده است ، زیرا کتیبه ای از فرّخزادبن اَخْشیجان / اَخْسَتان (حک : ٦٦٣ـ٦٦٥)، سیزدهمین خاقان شروانشاهان ، در مسجد بی بی هیبت موجود بوده که از تعمیر مسجد به فرمان او سخن گفته و او را «السلطان الاعظم ناصر امیرالمؤمنین » خوانده است (باکیخانوف ، ص ٥٤). در دورة اُلجایتو (٧٠٣ـ٧١٦)، هشتمین پادشاه از سلسلة ایلخانیان ، کتیبه ای بر دیوار مسجد نصب شده بوده که حاوی مطالبی دربارة مالیات ارضی ( آبیاری و زراعت ) بوده است (پطروشفسکی ، ج ٢، ص ٦٨٧).

نام بی بی هیبت از دورة صفویه در منابع تاریخی دیده می شود. منجم یزدی در ١٠١٥ نام آن را «آستانة بی بی هیبت خواهر امام ثامن » ضبط کرده و از آن به عنوان تحصن گاه ( رجوع کنید به بست و بست نشینی * ) نام برده است (ص ٣١٦). طبق اسناد به دست آمده از کتابخانة بی بی هیبت ، مسجد و بناهای دیگر آن را معماری به نام محمودبن سعدین ( در د.آ .، ج ٢، ص ١٥٦: سعد ) ساخته است (نعمت ، ص ٣٥).

مسجد ویران شده ، مناره ای به ارتفاع حدوداً بیست متر داشته است و مسجدِ کوچک دیگری با منارة کوچکتر در کنار آن بوده که آن نیز ویران شده است . سرداب و مقبره ها و کتابخانه و معبری نیز در آن ساخته بودند. در مجموعة بی بی هیبت کتیبه هایی به خط عربی نصب شده بود، از جمله در ٩٧٧ (زمان شاه طهماسب اول صفوی )، در ١٠١٨ (زمان شاه عباس اول صفوی ) و در ١٠٤٦ در زمان حاجی شیخ شریف که در ١٠٣٩ متولی مجموعة بی بی هیبت بوده است . این مجموعه در دورة صفویه از مراکز شیعیان و دراویش به شمار می آمده است (همان ، ص ٣٣ـ ٣٥). شاهان صفویه توجه خاصی به بی بی هیبت داشته اند. دورن ، در بررسی خود در دهکدة «زیغ کندی »، نزدیک بی بی هیبت ، ده فرمان از شاهان صفوی ـ از جمله فرمان شاه طهماسب در ٩٦٣، فرمان شاه عباس اول در ١٠١٥، و فرمان شاه سلطان حسین در ١١١٢ ـ به دست آورده که در آنها اسناد کشتزارها، باغها و چاههای نفت و صورت املاکی دیده می شود که وقف زیارتگاه شده بودند، و در آنها آمده که دادن این املاک به صورت سیورغال ممنوع است (همان ، ص ٣٦).

در ١٢٩٢، فرهادمیرزا قاجار از بی بی هیبت دیدن کرده ، و اعتقاد اهالی را به آن ذکر کرده است (ص ٣٨). در ١٣٠٢ـ١٣٠٣، فراهانی در سفرنامة خود از اعتقاد فراوان اهالی باکو به بی بی هیبت ، مطالبی نوشته و افزوده که مقبرة فاطمه در صحن مسجد است (همانجا). اعتمادالسلطنه (ص ٥٤) نیز در همان دوره از گورستان شیعیان بادکوبه در پیرامون آن و قبری که تاریخ سنگش ٧٠٥ بوده ، دیدن کرده است . کلود آنه ، روزنامه نگار و نویسندة فرانسوی که در نیمة اول سدة چهاردهم /اوایل سدة بیستم به باکو سفر کرده ، از «بی بی اِبات » (بی بی هیبت ) به عنوان یکی از مراکز استخراج نفت در کنار دریا نام برده است (ص ١٠٦).

باقی ماندن نام بی بی تاکنون و وجود چندین چشمة آب معدنی در ده شیخ ـ که تنها چشمه های معدنی منطقه است ـ نشان می دهد که محل بی بی هیبت از دیرباز، احتمالاً یکی از معابد آناهیتا بوده است و قدمت آن به رواج آیین مهر در منطقه می رسد؛
بویژه آنکه هنوز مردمِ آن منطقه ، بر دختران خود نامهای ناهید، خورشید و مهربان می نهند.

منابع :
(١) علاوه بر مشاهدات مؤلف ؛
(٢) کلود آنه ، گلهای سرخ اصفهان : ایران با اتومبیل ، ترجمة فضل الله جلوه ، تهران ١٣٧٠ ش ؛
(٣) محمدحسن بن علی اعتمادالسلطنه ، سفرنامة صنیع الدوله : از تفلیس به تهران ، چاپ محمدگلبن ، تهران ١٣٥٦ ش ؛
(٤) عباسقلی آقاباکیخانوف ، گلستان ارم ، چاپ عبدالکریم علیزاده ... ( و دیگران ) ، باکو ١٩٧٠؛
(٥) ایلیا پاولوویچ پطروشفسکی ، کشاورزی و مناسبات ارضی در ایران عهد مغول ، ترجمة کریم کشاورز، تهران ١٣٥٧ ش ؛
(٦) محمدحسین بن مهدی فراهانی ، سفرنامة میرزا محمدحسین حسینی فراهانی ، چاپ مسعود گلزاری ، تهران ١٣٦٢ ش ؛
(٧) فرهادمیرزا قاجار، سفرنامة فرهادمیرزا معتمدالدوله ، چاپ اسماعیل نواب صفا، تهران ١٣٦٦ ش ؛
(٨) گیله وا ، سال ٢، ش ٩ (خرداد ١٣٧٣)، ص ٣٦؛
(٩) جلال الدین محمد منجم یزدی ، تاریخ عباسی ، یا، روزنامة ملاّ جلال ، چاپ سیف الله وحیدنیا، تهران ١٣٦٦ ش ؛

(١٠) A ¦zarba ¦yja ¦n Respublikas i غmumjoghra ¦fi Ma ـ luma ¦tKharitasi, Baku ١٩٩٢ (map);
(١١) A ¦zarba ¦yja ¦n Sa ¦vet Ensiklopediya ¦s i , Baku ١٩٧٦-١٩٨٦;
(١٢) Mashadi Kha ¦nim Ne ـ mat, A ¦zarba ¦yja ¦nda ¦pirlar , Baku ١٩٩٢.

/ خسرو خسروی /