دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٢٣٤٧
بیانی خوارزمی ، محمدیوسف فرزند باباجان بیگ ، مترجم ، تاریخنگار، شاعر و خوشنویس سدة سیزدهم . در ١٢٧٤ ش / ١٨٥٨ در روستای «بدرخان » از حوالی شهر خیوه به دنیا آمد و در ١٣٠٢ ش / ١٩٢٣ در خوارزم وفات یافت ( د. ازبکستان ، ج ٢، ص ٢٤؛ د. تاجیکی ، ج ١، ص ٣٤٩). پدر بیانی ، نوة «التوآذرخان »، خان خوارزم (١٢١٩ـ١٢٢١/ ١٨٠٤ـ ١٨٠٦) بود (بیانی خوارزمی ، ١٩٩١، ص ١٨٤؛ د. ازبکستان ، همانجا). وی پس از دبیرستان ، در مدرسه های عالی به تحصیل تاریخ ، ادبیات و پزشکی پرداخت و در انواع خط بخصوص ثلث ، کوفی ، ریحانی و شکسته مهارت یافت . آثاری از خط وی در کتابخانه ها در دست است . بیانی به شاعری نیز پرداخت و در گونه های سنتی شعر ترکی و فارسی طبع آزمایی کرد؛ دو نسخة دستنویس از دیوان اشعار او (به شماره های ١١٢٠، ٦ر٦٦٦٦) در پژوهشگاه خاورشناسی «بیرونی » تاشکند موجود است ( > فرهنگستان علوم ازبکستان < ، ج ٧، ص ٢٠٧ـ ٢٠٨). شعرهای فارسی او در خلال آثار منثورش ، در جُنگها و بیاضها، از جمله در گنجینة دستنویسهای «میرزایف » در فرهنگستان علوم تاجیکستان (نسخه های خطی ش ٢٣٣٣، ١٨٥٣، ٦٧٥) نقل شده است ( > فرهنگستان علوم تاجیکستان < ، ج ٥، ص ٢٠، ١١٠، ١٧٩). وی موسیقی شناس و موسیقیدان هم بود، بویژه سازهای تنبور و کمانچه را خوب می نواخت ( د.ازبکستان ، همانجا). به گفته ای ، منصبی در دربار نداشت (بیانی خوارزمی ، ١٩٦٢، ص ٣)، ولی به قولی دیگر، از مقربان دربار و دیوان بیگی بود ( > مشرق زمین ـ بوستان حکمت < ، ص ٣٥٨). بیانی ، که از مردان روشنفکر زمان خود بود، دو اثر مهم دارد که عبارت است از: شجرة خوارزمشاهی (١٣٢٩ـ١٣٣٢/ ١٩١١ـ١٩١٤)، دربارة سرزمین خوارزم از زمان استیلای مغول تا ابتدای سدة بیستم که دو نسخة خطی از آن در فرهنگستان علوم ازبکستان (شماره های ٢٧٤ و ٩٥٩٦) نگهداری می شود و متن مختصرش چاپ و نشر شده است ؛ تاریخ خوارزم که در تکمیل وقایع کتاب نخست نوشته شده و هشت باب (از شانزده باب ) آن اکنون در دست نیست (بیانی خوارزمی ،١٩٩١، ص ١٧٨؛ د. ازبکستان ، همانجا).
بخش عمدة آثار بیانی را ترجمه تشکیل داده است .
در ١٣١٩/١٩٠١ کتاب صحایف الاخبار درویش احمد رااز عربی به ترکی و در ١٣٣٤/١٩١٥ شیبانی نامة کمال الدین بناییِ هروی * را از فارسی به ترکی برگرداند. از ترجمه های ارزندة او تاریخ طبری است که بر پایة تحریر فارسی بلعمی به ترکی صورت گرفته است ( د. ازبکستان ؛ د. تاجیکی ، همانجاها).
راجع به روزگار و آثار بیانی و بویژه خدماتش در تاریخنگاری ، به کتابی با نام آثار تاریخی مؤنس ، آگهی و
بیانی ، که به قلم دکتر منیروف ، در ١٣٣٩ ش /١٩٦٠ در تاشکند منتشر شده است ( د.ازبکستان ، همانجا)، می توان مراجعه کرد.
منابع :
(١) Akademii nauk Tadz §ikeska ¦y, Katala ¦g Va ¦sta ¦c §nikh ruka ¦pisey Akademii nauk Tadz §ikska ¦y SSR, vol.٥, ed. A. M. Mirzoeva and A. E. Bertelsa, Dushanbe ١٩٧٤;
(٢) Akademii nauk Uzbekska ¦y, Sa ¦branie va ¦sta ¦c §nikh ruka ¦pisey Akademii nauk Uzbekska ¦y SSR, vol.٧, ed. A. Yrunbaeva and L. M. Epifanovoy, Tashkent ١٩٦٤;
(٣) Mohammad Yusu ¦f Baya ¦n ¦âKha ¦razm ¦â, Ghazallar, ed. S. Ghan ¦âyewa ¦, Tashkent ١٩٦٢;
(٤) idem, Shajara-ye Kha ¦razmsha ¦h i ¦, ed. Nus ¤rat Alla ¦h Jum ـ ayuf and Ik ¤bala ¦y Az ¦âza ¦wa, Tashkent ١٩٩١;
(٥) Ensiklopediya ¦yi Sa ¦vetii Ta ¦jik , vol. I, Dushanbe ١٩٧٨;
(٦) Mashrik ¤zamin-h ¤ikmat bu ¦sta ¦ni , trans. and compiled by H amidjan Hamidi and Mahmud Hasani , Tashkent ١٩٩٧;
(٧) Uzbek Savet Ensiklopediyasi, Tashkent ١٩٧١-١٩٨٠.
/ رحیم مسلمانیان قبادیانی /