حسن اول ، از سلاطین حسنى در مغرب (حك:١٢٩٠ـ ١٣١١). كنیه وى ابوعلى و پدرش سلطان‌محمدبن عبدالرحمان‌بن هشام بود. تاریخ تولد حسن را در فاصله سالهاى ١٢٤٧ تا

١٢٥٩ دانسته‌اند. او در جوانى به ناحیه احمر، واقع در میان مراكش و آسفى، فرستاده شد و در آنجا به فراگیرى علوم پرداخت و پس از آن براى ادامه تحصیل به جامع فاس رفت (رجوع کنید به ابن‌زیدان، ج ٢، ص ١١٥ـ١١٦؛ معریش، ص ٦١ـ٦٢؛ معلمة المغرب، ج ١٠، ص ٣٤٢١).

سلطان‌محمد در ١٢٧٨، حسن را به همراه گروهى از نظامیان براى سركوب قبایل سركش بربر و عرب گسیل داشت و او در ١٢٨٠ به سوى قبایل سُوس اَقصى رفت و توانست شورشیان را آرام كند (معلمةالمغرب، همانجا؛ ابن‌زیدان، ج ٢، ص ١١٧ـ١١٨). در ذیحجه ١٢٨٣ وى به سرزمین تادْلا* و حومه آن عزیمت نمود و شورشیان قبیله شاویه را مطیع ساخت. بار دیگر، در ١٢٨٩ نیز این قبایل را آرام كرد. در ١٢٩٠ پدرش وى را براى سركوب قبایل شورشى حاحه فرستاد و او توانست امنیت را به منطقه بازگرداند (ابن‌زیدان، ج ٢، ص ١١٩ـ١٢٣؛ معریش، ص ٦٣).

در ١٨ رجب ١٢٩٠، سلطان‌محمد درگذشت و حسن به سلطنت رسید. او در ٢٧ رجب ١٢٩٠، با وجود برخى مخالفتها، از مردم بیعت گرفت (ناصرى، ج ٨، ص ١٤٩؛ راجرز، ص ٢٣٨ـ ٢٣٩؛ حركات، ج ٣، ص ٢٥٦). حسن، بلافاصله پس از گرفتن بیعت از مردم، اقدام به سركوب شورشیان و مخالفان سلطنت نمود و تا زمان مرگش در ١٣١١، براى برقرارى امنیت و آرامش در كشور مبارزه كرد تا آنجا كه گفته‌اند تختش روى اسبش قرار داشت. مورخان حدود نوزده حمله و لشكركشى او را ثبت كرده‌اند (رجوع کنید به ابن‌زیدان، ج ٢، ص ٢٧٧ـ٢٧٩؛ معلمةالمغرب، ج١٠، ص ٣٤٢٢؛ زبیب، ج ٤، ص ٢٠٥).

حسن اول، با حمایت برخى كشورهاى اروپایى، در امور اقتصادى و ادارى و نظامى كشور اصلاحاتى كرد كه عبارت بودند از: منع برده‌دارى؛ تنظیم امور گمركى و نظام مالیاتى كشور؛ راه‌اندازى اداره پست؛ تأسیس كابینه حكومتى به شیوه كشورهاى غربى؛ تأسیس راه‌آهن؛ تقویت برج و باروها و تأسیسات مرزى؛ احداث و بازسازى دهها بندر؛ ساخت بناهاى متعدد در شهرها؛ اعزام گروههاى دانشجویى به اروپا و امریكا براى تحصیل؛ دعوت از متخصصان غربى؛ تأسیس كارخانه‌هاى صنعتى، از قبیل شكر، پنبه و شیشه‌سازى؛ نوسازى ارتش؛ برقرارى نظام وظیفه اجبارى؛ تلاش براى پی‌ریزى نیروى دریایى مدرن؛ تأسیس ضرابخانه و زرادخانه در فاس؛ و تلاش براى استخراج معادن و اصلاح امور كشاورزى (رجوع کنید به ابن‌زیدان، ج ٢، ص ٤٣١ـ ٤٧٤،٤٩٠ـ٥٠١؛ عروى، ص ٤٨٧ـ٤٨٩؛ خدیمى، ص ٥٧ـ ٥٨؛ خالدبن‌صغیر، ص ٣٨١ـ٤٧٢). او براى رفع یا حداقل محدود كردن امتیازات كشورهاى غربى در مغرب (مراكش) و بررسى موضوع تحت‌الحمایگى و حقوق كاپیتولاسیون، كه حاكمیت و اعتبار كشور را مخدوش كرده بود، تلاشهایى كرد، اما موفق نشد (رجوع کنید به عبدالوهاب‌بن منصور، ص ٦٢ـ ٧٨؛ عافیه، ص١٥٦ـ١٥٨؛ خالدبن‌صغیر، ص ٣٤٦ـ ٣٥٧). در ١٣١١، برخلاف توافقنامه‌هاى منعقد شده، اسپانیاییهاى مقیمِ شهر مِلیلَه درصدد توسعه قلمرو خود برآمدند كه با مخالفت بربرهاى زِناته و منطقه ریف مواجه شدند و در نتیجه جنگ سختى میان دو طرف درگرفت كه به شكست اسپانیاییها و كشته شدن ژنرال مارگالو، حاكم ملیله، انجامید.

دولت اسپانیا هیئتى براى بررسى حادثه فرستاد و سرانجام حسن اول، با موافقت در پرداخت غرامت سنگین، به غائله خاتمه داد (حقى، ص ١٣٤؛ ابن‌زیدان، ج ٢، ص ٢٧٧، ٣٥١). در اول ذیقعده همان سال، حسن اول درصدد سركوبى قبیله آیت شَخْمان/ سخمان ــكه پیشتر پسرعمویش مولاى سرور و تعدادى از یارانش را كشته بودندــ برآمد، اما در راه بیمار شد و در وادى العبید، واقع در منطقه تادلا، در ٣ ذیحجه ١٣١١ درگذشت. جسد او را در كنار مرقد جدش، محمدبن عبداللّه، در كاخ اَگدال در رَباط دفن كردند. پس از او فرزندش، عبدالعزیز، به سلطنت رسید (ناصرى، ج ٨، ص ٢١٩ـ٢٢١؛ ابن‌زیدان، ج ٢، ص ٥٤٩؛ مكنزى، ص٧٠).

منابع :
(١) ابن‌زیدان (عبدالرحمان‌بن محمد)، اتحاف اعلام الناس بجمال اخبار حاضرة مكناس، رباط ١٣٤٧ـ١٣٥٢؛
(٢) ابراهیم حركات، المغرب عبرالتاریخ، دارالبیضاء ١٤٢٠/٢٠٠٠؛
(٣) احسان حقى، المغرب العربى، بیروت: دارالیقظة العربیة،(بی‌تا.)؛
(٤) خالدبن صغیر، المغرب و بریطانیا العظمى فى القرن التاسع عشر: ١٨٨٦-١٨٥٦، رباط ١٩٩٧؛
(٥) علال خدیمى، المغرب فى مواجهة التحدیات الخارجیة: ١٩٤٧-١٨٥١، دراسات فى تاریخ العلاقات الدولیة، دارالبیضاء ٢٠٠٢؛
(٦) فیلیپ جورج راجرز، تاریخ العلاقات الانجلیزیة ـ المغربیة حتى عام ١٩٠٠، ترجمة و دراسة و تعلیق یونان لبیب رزق، دارالبیضاء ١٤٠١/١٩٨١؛
(٧) نجیب زبیب، الموسوعة العامة لتاریخ المغرب و الاندلس، بیروت ١٤١٥/١٩٩٥؛
(٨) عبدالقادر عافیه، المغرب و الجهادالتاریخى، حی‌السلام، سلا ١٩٩٩؛
(٩) عبدالوهاب‌بن منصور، مشكلة الحمایة القُنصُلیة بالمغرب من نشأتها الى مؤتمر مدرید سنة ١٨٨٠، رباط ١٤٠٥/١٩٨٥؛
(١٠) محمد عربى معریش، المغرب الاقصى فى عهد السلطان الحسن‌الاول:١٨٩٤-١٨٧٣ م ١٣١١-١٢٩٠/ه، بیروت ١٩٨٩؛
(١١) معلمةالمغرب، سلا: مطابع سلا، ١٤١٠/ ١٩٨٩ـ ، ذیل «الحسن‌الاول» (از ابراهیم بوطالب)؛
(١٢) احمدبن خالد ناصرى، كتاب الاستقصا لاخبار دول‌المغرب الاقصى، چاپ احمد(بن جعفر) ناصرى، دارالبیضاء ٢٠٠١؛

(١٣) A. Arawi, "Morocco from the beginning of the nineteenth century to ١٨٨٠", in General history of Africa, VI: Africa in the nineteeth century until the ١٨٨٠s, ed. J. F. Ade Ajayi, Oxford: Heinemann, ١٩٨٩;
(١٤) Donald Mackenzie, The Khalifate of the West: being a general description of Morocco, London ١٩٨٧.

/ ستار عودى /