بَقّال بازی ، نوعی نمایش سنّتی و مردمیِ خنده دار و شادی آورِ ایرانی با مضمون انتقادی. در عهد صفویه ، نمایشهای داستانیِ شادی آوری به نام «تقلید» و «مضحکه » پدید آمد (بیضایی ، ١٣٤٤ ش ، ص ١٦٨). سپس دو رشته از قصه ها و بازیهای تقلید نامی جداگانه یافت ، و تقریباً در عهد زندیه «کچلک بازی » و «بقال بازی » ابداع شد (همان ، ص ١٧٠؛ ملک پور، ١٣٦٣ ش ، ج ١، ص ٢٦٩). هر چند به نوشتة مایل بکتاش (ص ٤١)، بقال بازی در زمان صفویه به وجود آمده است ، اما به گفتة میرزا حسین تحویلدار «حکمای قدیم بقال بازی را بنا بر مصالح چند اختراع نموده اند» (ص ٨٧).در ایران تا زمان ناصرالدین شاه (حک :١٢٦٤ـ١٣١٣) نمایش (تئاتر)، به مفهوم اروپایی آن سابقه نداشت . در١٢٩٠ «تکیة دولت » برای شبیه خوانی و تعزیه ساخته شد (گوران ، ص ٧١)، اما بازیگرانِ نمایشهای تقلید و بقال بازی نیز بتدریج به آن راه یافتند، تا جایی که پس از چندی تقلید با تعزیه رقابت می کرد (برای نمونه رجوع کنید به اعتمادالسلطنه ، ص ٥٩١). مُقَلدانی چون نایب کریم ( رجوع کنید به ادامة مقاله ) در اصلاح و تغییر تقلید می کوشیدند و با گروههای نمایشی خود، ضمن بازی قطعاتی که صرفاً برای خندانیدن شاه و درباریان بود، نمایشهایی کوتاه و انتقادی ترتیب می دادند که عالیترین و کاملترین نمونة آن نمایشنامة بقال بازی در حضور است (جنّتی عطائی ، ص ٥٩؛ آرین پور، ج ١، ص ٣٢٦).بقال بازی ، به مرور زمان ، دو شکل مشخص پیدا کرد: گونه ای که گروههای دوره گرد در روستاها بازی می کردند و هدفی جز خندانیدن تماشاگران نداشت (برای نمونه رجوع کنید به مستوفی ، ج ١، ص ٣٤٠)؛ و گونه ای که مطربان شهری در شهرها بازی می کردند و علاوه بر خنده آوری ، جنبه های انتقادی هم داشت (صادقی ، ص ٣٨٨؛ بیضایی ، ١٣٤٤ ش ، همانجا) و درابداع بقال بازی افزون بر لودگی «مصالح » خاصی ملحوظ بود (تحویلدار، ص ٨٧ـ٨٨).

بقال بازی ، بتدریج با ورود نمایش اروپایی ، و عدم انطباق با تحولات اجتماعی ، و نیز بی توجهی و بی مهری روشنفکران و اهل قلم به آن ، از عرصة نمایش ایران کنار رفت (صادقی ، ص ٣٩١؛ ملک پور، ١٣٦٣ ش ، ج ١، ص ٢٧٢). با این حال ، در هفتمین «جشنوارة نمایشهای مذهبی ، آیینی و سنّتی » (٩ـ ١٥مهر١٣٧٤)، نمایشی به نام «کریم پشه سلطان می شود» اجرا شد که برداشتی بود از بقال بازیِ «بازی در حضور» ( رجوع کنید به فصلنامة هنر ، ش ٢٩، ص ٤٤٠ـ٤٤١).

موضوع بقال بازی ، کشمکشی است میان دو شخصیت اصلی این نمایش : بقالی پولدار و خسیس و نوکر تنبلش

که دستورهای اربابش را اشتباهی انجام می دهد که بر اثر

آن حوادث خنده آوری پیش می آید (بیضایی ، ١٣٤٤ ش ، همانجا؛ صادقی ، ص ٣٩٠، به نقل از رضوانی ) و موضوعاتی

از این قبیل ( رجوع کنید به مستوفی ، ج ١، ص ٣٤٠؛ بیضایی ، ١٣٤٤ ش ، همانجا). گروههای مختلف ، گاه ابتکاراتی در شخصیتها و موضوع نمایش خود داشته اند (صادقی ، ص ٣٨٦؛ نیز رجوع کنید به مستوفی ، همانجا).

بقال بازی در جشنها و شادیها (تحویلدار، ص ٨٦؛ بیضایی ، همان ، ص ١٧٩)، عروسیهای اعیانی دهات (مستوفی ، همانجا)، قهوه خانه های بزرگ و خانه های اشراف (بیضایی ، ١٣٤٤ ش ، همانجا)، در قصر ناصرالدین شاه در شب عید نوروز (جنّتی عطائی ، ص ٢٨، به نقل از سید علی نصر، جزوة درس تاریخ تئاتر ) یا شب تولدش (نوربخش ، ١٣٤٦ ش ، ص ٣٦٩)، در تکیة دولت (اعتمادالسلطنه ، ص ٥٩١؛ جنّتی عطائی ، ص ٥٩؛ بیضایی ، ١٣٤١ ش ، ص ٤١)، در مقابل او و درباریان اجرا می شده است .

شبیه ترین معادل اروپایی برای بقال بازی ، کمدیا دل آرته (کمدی هنرمندان ) است . شادی آوری ، مهارت بازیگر در فن بدیهه سازی و بذله گویی ، پر سر و صدا بودن و سادگی از ویژگیهای مشترک آنهاست (برای آگاهی از تاریخچه و ویژگیهای کمدیا دل آرته رجوع کنید به ملک پور، ١٣٦٤ ش ، ص ١٤٦ـ١٤٧؛ شهریاری ، دفتر اول ، ص ٢٤٦ـ٢٤٩؛ بیضایی ، ١٣٤٢ ش ، ص ٢١).برای بقال بازی ، دستنوشته (نمایشنامه )ای وجود نداشته است . بازیگران بر اساس قصه ای از پیش تعیین شده ، بداهه سازی می کرده اند و اگر از بقال بازی متنی به جا مانده ،در واقع پس از اجرای نمایش ثبت شده است . شاید نداشتن متن به دلیل جذابیت بدیهه سازی ، تفاوت و تنوع در اجرا، بیسوادی یا کم سوادی بازیگران و ناآشنایی آنان با نمایشنامه نویسی بوده است ، و شاید چون در این نمایش ،انتقادهای سیاسی ـ اجتماعی صورت می گرفته ، نمی خواسته اند از خود سندی بر جا بگذارند تا مفتّشان بتوانند از اجرای

آن جلوگیری کنند (بیضایی ، ١٣٤٤ ش ، ص ١٧١) و به همین دلیل از نام و نشان نویسندة متونِ به جا مانده از بقال بازی ،اثری نیست .

یکی از متنهای به جای مانده از بقال بازی ، تأتر کریم شیره ای است که نسخه ای از آن در کتابخانة ملی تبریز موجود است (منزوی ، ج ٥، ص ٣٦٦٣) و نسخه ای در «انستیتوی آثار خطی فرهنگستان علوم جمهوری سوسیالیستی گرجستان » (ملک پور، ١٣٦٣ ش ، ج ١، ص ٢٨٠). باقر مؤمنی متن این نمایشنامه را بانام تیاتر کریم شیره ای ( رجوع کنید به کتابشناسی مقاله ) و اکبر رادی نسخه ای تازه به دست آمده از این نوع نمایش را به نام مجلس نایب کریم ، معرفی و چاپ کرده اند ( رجوع کنید به کلک ، ش ٧٦ـ ٧٩، ص ٢٢٦ـ ٢٣٤؛ برای متنهای دیگر رجوع کنید به جنّتی عطائی ، ص ٣١ـ ٥٠ ؛ آرین پور، ج ١، ص ٣٢٧ـ٣٣٦).این نمایش عناوین گوناگون داشته (برای نمونه رجوع کنید به آرین پور، ج ١، ص ٣٢٦؛ جنّتی عطائی ، ص ٢٨؛ بکتاش ، ص ١٩) که نویسندة آنها ناشناخته است (برای آگاهی از آرای نویسندگان دربارة نویسندة نمایشنامه رجوع کنید به جنّتی عطائی ، همانجا؛ بکتاش ، ص ٢٧ـ٣٩؛ ملک پور، ١٣٦٣ ش ، ج ١، ص ٢٨١ـ٢٩٠؛ آرین پور، ج ١، ص ٣٢٦ـ٣٢٧؛ رادی ، ص ٢٢٤).در قالب قصه و نمایش و گفتگوهای بقال بازی انتقادهایی نیز صورت می گرفته است . در زمان ناصرالدین شاه ، نایب کریم ( رجوع کنید به ادامة مقاله ) انتقادهای بسیار تندی از شاه و درباریان می کرد (برای نمونه رجوع کنید به نوربخش ، ١٣٤٦ ش ، ص ٣٨٤، ٤٠٥؛ تیاتر کریم شیره ای ، ص ٨٢)، از جمله ، لقبهای درباریان را بشدت و با کلمات زشت مسخره می کرد ( رجوع کنید به نوربخش ، همان ، ص ٣٩٤ـ ٣٩٥)، چنانکه آنان از بیم انتقادهای او و برای مصون ماندن از آن ، پیش از نمایش به او رشوه می دادند (مستوفی ، ج ١، ص ٣٦٠)؛ و چون خری داشت ، مبلغ رشوه را به عنوان «بهای نعل » به او می دادند (نوربخش ، ١٣٦٣ ش ، ص ١١٥؛ در امثال و حکم دهخدا، ج ٢، ص ٧٣٣ نیز «خر کریم را نعل کردن » به معنای رشوه دادن است ).

میرزاحسین تحویلدار این بازی را «مفید فواید بسیار در سیاست مدن » (ص ٨٦) و در رفع ظلم و مبنای آن را نه سرگرمی ، بلکه تقلیدِ اعمال ناشایسته برای نشان دادن و محسوس کردن زشتیها می داند و اضافه می کند: «در حقیقت اینگونه الواط آیینة مُقَبَحات مردمند» (ص ٨٧) و سپس بتفصیل نمونه ای واقعی از رفع ظلم و برقراری عدالت را به وسیلة این نمایش توضیح می دهد (همانجا). از همین رو بقال بازی ، بازیی مردمی و مورد علاقة مردم بود. شهرت این نمایش و تأثیر محتوای آن در دورة قاجاریه تا بدان پایه بوده که در برخی متون به ترکیباتی برگرفته از آن همچون «وزارت بقال بازی » برمی خوریم (سالور، ج ٢، ص ١٢٩٤) که کنایه از آشفتگی و رواج سودجویی و حقه بازی بوده است .

بازیگران بقال بازی نامهای گوناگونی داشته اند، از جمله : مُقلِد یا تقلیدچی (اعتمادالسلطنه ، ص ٥٩١؛ گوران ، ص ٨٠؛ بکتاش ، ص ٤١)، دلقک (ملک پور، ١٣٦٣ ش ، ج ١، ص ٢٧١)، مسخره (بیضایی ، ١٣٤٤ ش ، ص ١٧٦)، لوطی (تحویلدار، ص ٨٦)، مطرب (مستوفی ، ج ١، ص ٣٦١)، و عملة طرب (همان ، ج ١، ص ٤٨٥؛ اعتمادالسلطنه ، همانجا). در دوران ناصرالدین شاه ، بازیگران معروفِ بقال بازی عبارت بودنداز: اسماعیل بزاز (برای شرح حال او رجوع کنید به مستوفی ، ج ١، ص ٣٦١؛ برای تصویر او رجوع کنید به ملک پور، همان ، ج ١، ص ٢٧٥)و نایب کریم ، معروف به کریم شیره ای (برای شرح حال اورجوع کنید به مستوفی ، ج ١، ص ٣٥٩ـ٣٦١؛ بامداد، ج ١، ص ٣٩٦ـ٣٩٧؛ برای تصویر او و گروهش رجوع کنید به ملک پور، همانجا). کریم شیره ای گروهی بازیگر داشته که به کمک آنها در حضور شاه بقال بازی راه می انداخته است . در این بازیها خود او نقش اصلی (بقال )

را بازی می کرده و دیگر اعضا با نامهای نمایشیِ چوردکی و ریشکی و ماستی و پسیکی بازی می کرده اند (برای اسامی آنان و دیگر اشخاص نمایش رجوع کنید به جنّتی عطائی ، ص ٣٠؛ آرین پور، همانجا). انجوی شیرازی (ج ١، ص ٦٧) به آیینی به نام «رِشکی و ماسّی » اشاره کرده که احتمالاً دو شخصیت ریشکی و ماستیِ بقال بازی ملهم از آن اند.

منابع :
(١) یحیی آرین پور، از صبا تا نیما ، تهران ١٣٥٧ ش ؛
محمد

حسن بن علی اعتمادالسلطنه ، روزنامة خاطرات اعتمادالسلطنه ،

(٢) چاپ ایرج افشار، تهران ١٣٥٠ ش ؛
ابوالقاسم انجوی شیرازی ، جشن ها

(٣) و آداب و معتقدات زمستان ، ج ١، تهران ١٣٥٢ ش ؛
(٤) مهدی بامداد، شرح حال رجال ایران در قرن ١٢ و ١٣ و ١٤ هجری ، تهران ١٣٥٧ ش ؛
(٥) مایل بکتاش ، «میرزا آقا تبریزی »، فصلنامة تئاتر ، سال ١، ش ١و٢ (پاییز ـ زمستان ١٣٥٦)؛
(٦) بهرام بیضایی ، نمایش در ایران ، تهران ١٣٤٤ ش ؛
(٧) همو، «نمایش در ایران »، مجلة موسیقی ، دورة ٣، ش ٧٠ (آبان ١٣٤١)، ش ٧٧ (خرداد ١٣٤٢)؛
(٨) حسین بن محمد ابراهیم تحویلدار، جغرافیای اصفهان ، چاپ منوچهر ستوده ، تهران ١٣٤٢ ش ؛
(٩) تیاتر کریم شیره ای ، با مقدمه و حواشی باقر مؤمنی ، تهران ١٣٥٧ ش ؛
(١٠) ابوالقاسم جنّتی عطائی ، بنیاد نمایش در ایران ، تهران ١٣٥٦ ش ؛

(١١) علی اکبر دهخدا، امثال و حکم ، تهران ١٣٥٧ ش ؛
(١٢) اکبر رادی ، « ( دربارة ) مجلس نایب کریم »، کلک ، ش ٧٦ـ٧٩ (تیرـ مهر ١٣٧٥)؛
قهرمان

(١٣) میرزا سالور، روزنامة خاطرات عین السلطنه ، ج ٢: روزگار پادشاهی مظفرالدین شاه چاپ مسعود سالور و ایرج افشار، تهران ١٣٧٦ ش ؛
(١٤) خسرو شهریاری ، کتاب نمایش : فرهنگ واژه ها، اصطلاحها، سبکها و جریانهای نمایشی ، تهران ١٣٦٥ ش ؛
قطب الدین صادقی ، «بقال بازی : تقلیدی از دوران فئودالی ایران »، فصلنامة هنر ، ش ٢٩ (تابستان

(١٥) و پاییز ١٣٧٤)؛
هیواگوران ، کوشش های نافرجام : سیری در صد

(١٦) سال تیاتر ایران ، تهران ١٣٦٠ ش ؛
عبدالله مستوفی ، شرح زندگی

(١٧) من ، یا، تاریخ اجتماعی و اداری دورة قاجاریّه ، تهران ١٣٦٠ ش ؛
(١٨) جمشید ملک پور، ادبیات نمایشی در ایران ، ج ١، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(١٩) همو، گزیده ای از تاریخ نمایش در جهان ، تهران ١٣٦٤ ش ؛
(٢٠) احمد منزوی ، فهرست نسخه های خطّی فارسی ، تهران ١٣٤٨ـ ١٣٥٣ ش ؛
(٢١) حسین نوربخش ، دلقکهای مشهور درباری ، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٢٢) همو، کریم شیره ای دلقک مشهور دربار ناصرالدین شاه قاجار ، تهران ١٣٤٦ ش .

/ سیّاره مهین فر /