دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٦١٩
بَگراتیان (بقراطیان ) ، اØتمالاً مهمترین سلسلة امیران Ù‚Ùقازی (در ارمنستان مشهور به بگراتونیها Ùˆ در گرجستان بگراتیونیها). در قرن سوم ( در عصر معتمد ) عنوان سلطان یاÙتند Ùˆ این مقام را در گرجستان تا قرن سیزدهم / نوزدهم ØÙظ کردند. بگراتیان ØŒ ساتراپها یا والیان هخامنشی بودند Ú©Ù‡ بعدها به پادشاهی ارمنستان رسیدند (Ø ٤٠٠Ù€ Ø ٢٠٠ Ù‚ Ù… ). در اصل ØŒ تیولدار بگره وند (Ø ٠٠٠ ØŒ ٥ کیلومترمربع )ØŒ تیول قدیمی اÙرÙونتیها در آیْرارات ØŒ در شمال ارمنستان مرکزی بودند Ùˆ خود را اخلا٠یکی از ایزدان مظهر خورشید Ù…ÛŒ دانستند. همزمان با گرویدن مردم ارمنستان به مسیØیت در ٣١٤ میلادی ØŒ این ادّعا را رها کردند Ùˆ همراه بیشتر امیران ارمنی ØŒ خود را از تبار هایک دانستند Ú©Ù‡ زمانی جنبة الوهیت (Ø±ÙˆØ Ù†Ø¬Ù…ÛŒ ) برایش قایل بودند، ولی در این موقع صرÙاً قهرمانی اسطوره ای تلقّی Ù…ÛŒ شد. بعدها نیز، تØت تأثیر کتاب مقدس ØŒ بگراتیان خود را از نژاد عبری دانستند Ùˆ این ادّعا تا اواخر قرن دوم شاخ Ùˆ برگ یاÙت Ùˆ به صورت اÙسانة مشهوری درآمد Ú©Ù‡ ایشان را از تبار داودنبی ØŒ پادشاه بنی اسرائیل ØŒ Ù…ÛŒ شمرد. بگدتس (بگداته ØŒ در برخی نسخه ها مگدتس )ØŒ Ùرمانده نظامی تیگران کبیر پادشاه اودر سوریه Ùˆ کیلیکیه * در ٨٣Ù€ ٦٩ Ù‚ Ù… (آپیان ØŒ ص ٤٨Ù€ ٤٩Ø› تومان٠، ١٩٦٣ØŒ ص ٣٢٠Ù€ ٣٢١)ØŒ ظاهراً رجوع کنید به ارمنستان Ùˆ نایب السلطنة قدیمترین عضو شناخته شدة این خاندان است .
در منابع تاریخی ØŒ بگراتیان در ٣١٤میلادی ظاهر Ù…ÛŒ شوند Ùˆ بر اسپیر (Ø ٠٠٠ ØŒ ٦ کیلومتر مربع ) Ùˆ قلعة بزرگ بَیْبÙرْد (بایبورد کنونی )ØŒ در درّة چوروق در شمال غربی ارمنستان ØŒ سلطنت Ù…ÛŒ کنند. تاریخ آنان تا به امروز ادامه داشته است Ùˆ شجره نامة ایشان بدون انقطاع به Øدود ٥٥٥میلادی Ù…ÛŒ رسد. بعدها در کوگوویت در مشرق بگره وند Ùˆ در تموریک در جنوبیترین بخش واسپوراکان (بسÙرّجان ) در جنوب ارمنستان نیز Øکومت کردند. آنان دارای سمت موروثی تاجداری شاهان ارمنستان Ùˆ ØاÙظ کوههای Ù‚Ùقاز بودند. از امکانات نظامی این خاندان Ù…ÛŒ توان به Ù†Ùوذ سیاسی آن Ù¾ÛŒ برد: بگراتیان موظ٠بودند Ú©Ù‡ هزار سوار در اختیار سرور خود، شاه ارمنستان ØŒ قرار دهند.
تجزیة ارمنستان در ٣٨٧میلادی به دو ایالت دست نشاندة ایران Ùˆ روم ØŒ سپس ضمیمه شدن بخش غربی آن به روم Ùˆ بالاخره انقراض پادشاهی ارمنستان شرقی در ٤٢٨ میلادی ØŒ امیران دست نشاندة شاهان ارمنستان را ناچار ساخت تا تابعیت یکی از دو کشور رقیب را انتخاب کنند.
بگراتیان با سیاستی عاقلانه Ùˆ با بیطرÙÛŒ توانستند خود را میان دو قدرت ØÙظ کنند Ùˆ به پیروی از همین سیاست ØŒ در قیام خاندان مامیکونیان در مقابله با تجاوز مذهبی ایرانیان در ٤٥١ میلادی شرکت نکردند. بگراتیان با سیاست Ùˆ تدبیر در اغلب اوقات توانستند رضایت هر دو قدرت رقیب را جلب کنند. سمباط چهارم نمونه ای عالی از این سیاست Ùˆ تدبیر است . نخست به اتÙاق همدستان مامیکونی خود Ùرماندهی نیروهای ارمنستان را به صورت نیروی امدادی امپراتور ماوریکیوس در جنگهای اروپایی به عهده گرÙت Ø› ولی چندی نگذشت Ú©Ù‡ به صورت یکی از مقربان دربار تیسÙون در آمد: در ٥٩٦ Ù€ ٦٠٢ میلادی ØŒ با لقب «خسرو شنوم » (شادی٠خسرو)ØŒ «مرزپان » گرگان (هیرکانیا ) بود Ùˆ دÙاع از مرز شرقی Ùرماندهی نیروهای ایران را به عهده داشت . پسر Ùˆ جانشین او وَرزتیروچ دوم Ú©Ù‡ در جوانی ساقی شاه ایران بود Ùˆ لقب «جاویتیان Ù€ خسرو» (خسرو جاویدان ) گرÙته بود، از ٨ Ù€ ١٠/ ٦٢٩ Ù€ ٦٣١ مرزپان ارمنستان بود؛ ولی چندی نگذشت Ú©Ù‡ به امپراتور پیوست Ùˆ در ٦٤٥ میلادی ØŒ Ú©Ù‡ پس از جنگ هراکلیوس با ایران امپراتور تقریباً تمام ارمنستان را در تصر٠خویش داشت ØŒ به مقام امیر٠امیران آن کشور منصوب شد.
پس از یک ربع قرن ØŒ خلاÙت اسلامی ØŒ Øکومت٠روبه زوال ساسانی را از میان برداشت ØŒ در بیشتر جاها جانشین آن شد Ùˆ بر ارمنستان تسلط یاÙت . این نخستین بار بود Ú©Ù‡ مملکتی مسیØÛŒ دست نشاندة خلاÙت اسلامی Ù…ÛŒ شد. مقام امیر٠امیران ارمنستان (یا Ùرماندار Ú©Ù„ ) ØÙظ شد Ùˆ خلیÙÙ‡ آن را تÙویض Ù…ÛŒ کرد. ولی امپراتوری روم شرقی ادعای خود را نسبت به ارمنستان رها نکرد Ùˆ این کشور، چون گذشته ØŒ آوردگاه همسایگان قدرتمند باقی ماند. بدین ترتیب ØŒ امیرالامراها زمانی دست نشاندة خلیÙÙ‡ ØŒ Ùˆ زمانی دست نشاندة امپراتور بودند. به آنان Ú©Ù‡ از امپراتور Ùرمانبرداری Ù…ÛŒ کردند منصب پاتریکیوس (نجیب زاده ) یا Øتی بالاتر از آن ØŒ کوروپالات (به معنی رئیس نگهبانان قصر سلطنتی ØŒ Ú©Ù‡ در آن زمان مخصوص برادران Ùˆ برادرزادگان Ùˆ خواهرزادگان ذکور امپراتور بود) داده Ù…ÛŒ شد، Ùˆ کسانی Ú©Ù‡ به خلیÙÙ‡ ÙˆÙادار بودند «بَطریق * »، (معرّب٠پاتریکیوس ) خوانده Ù…ÛŒ شدند.
در این دوره از تاریخ ارمنستان ØŒ در Øالی Ú©Ù‡ مامیکونیان٠رقیب رو به زوال Ù…ÛŒ رÙتند، قدرت Ùˆ اهمیت بگراتیان اÙزایش یاÙت . Ú¯Ùˆ اینکه به طور Ú©Ù„ÛŒ به جانب اعراب گرایش داشتند، گاهی نیز به سیاست سنتی خویش مبنی بر ÙˆÙاداری متناوب متشبث Ù…ÛŒ شدند. در دوران Øکومت امیران ØŒ دوازده امیر بگراتی به مقام امیرالامرایی (یا معادل آن ) نایل شدند Ú©Ù‡ سه تن از ایشان منصب کوروپالات نیز داشتند. تنها یک بار این خاندان قهرمانگرایی را جانشین سیاست مآل اندیشی کرد Ùˆ نتایج Ùاجعه آمیزی به بار آورد. در ١٥٧Ù€ ١٥٨ØŒ امیران ارمنی Ú©Ù‡ هنوز تØت رهبری مامیکونیان بودند بر خلیÙÙ‡ شوریدند Ùˆ سمباط Ù‡Ùتم بگراتونی ØŒ Ú©Ù‡ در آن زمان Ùرماندار Ú©Ù„ بود، بدانها پیوست . Øاصل این شورش شکست Ùˆ مرگ امیر بگراتونی در کارزار بود ( رجوع کنید به > تاریخ ارامنه < ØŒ ص ١٩٤). بگراتیان نیز چون دیگر شورشیان املاکی را از دست دادند Ùˆ کوگوویت ØŒ تموریک ØŒ Ùˆ سرزمین واسپوراکان ØŒ Ú©Ù‡ اندک زمانی در تصرÙشان بود، به دست ارکرونیها اÙتاد. به هر Øال ØŒ بگراتیان هنوز اسپیر را با معادن نقره اش در مرز روم شرقی در دست داشتند Ú©Ù‡ مایة ثروت Ùˆ قدرت برای آنها بود. قیام اخیر نیز در قدرت مامیکونیان Ùتوری وارد کرد Ùˆ بگراتیان ØŒ با استÙاده از Ùرصت ØŒ امیرنشینهای تارون ØŒ تایک جنوبی ØŒ بزنونیک Ùˆ سپس بگره وند را Ú©Ù‡ زمانی به خودشان تعلق داشت ØŒ تصر٠کردند؛ بعدها سرزمینهای اَرْشَرونیک Ùˆ شیرک را با شهرهای باگاون Ùˆ آنی * (Ú©Ù‡ بترتیب پایتخت بگراتیان شدند) از کامساراکانها خریداری کردند؛ سرزمین Ù…ÙÚ©Ù‘ را نیز به Ú†Ù†Ú¯ آوردند ولی چندی نگذشت Ú©Ù‡ به دست ارکرونیها اÙتاد. پس از رویداد ١٥٨/٧٧٥ØŒ ارمنستان به سه واØد سیاسی تقسیم شد: Øکومت ارکرونیها در جنوب ØŒ سیونیها در مشرق ØŒ Ùˆ دولت بگراتونی Ú©Ù‡ از دیگران موÙقتر بود. بگراتیان Ú©Ù‡ چون گذشته از اختلا٠میان خلاÙت بغداد Ùˆ امپراتوری روم شرقی استÙاده Ù…ÛŒ کردند، مقام امیرالامرایی را به خود منØصر ساختند Ùˆ سپس در ٢٧١ آن را به پادشاهی مبدل کردند. خلیÙÙ‡ Ùˆ امپراتور بسهولت این امر را به رسمیت شناختند Ùˆ سلطنت ارمنستان Ú©Ù‡ در ٤٢٨ میلادی منقرض شده بود، دوباره برقرار گشت .
با تØقق این امر، تاریخ خاندان بگراتیان با تاریخ استقرار دوبارة سلطنت ارمنستان یکی Ù…ÛŒ شود، Ùˆ دوره ای از عظمت سیاسی ØŒ Ùرهنگی Ùˆ اقتصادی ØŒ یعنی دورة «نوزایی بگراتی »،را به دنبال دارد. اما این دوره نیز بذر زوال را در خود Ù…ÛŒ پرورد. چندی نگذشت Ú©Ù‡ تشتّت Ùˆ پریشانی به ضع٠انجامیدو دشمنان خارجی نیز Ùرصت را غنیمت دانستند Ùˆ Øکومت را از میان برداشتند. ویرانی ارمنستان بیشتر معلول اعمال خود بگراتیان بود، زیرا، به دلیل تقسیم مملکت خویش میان چندین شاخه از این خاندان ØŒ نتوانستند ثبات آن راتØکیم بخشند.
این تÙرقه دعوتی به دنبال داشت Ú©Ù‡ بزودی پذیرÙته شد. ترکان سلجوقی از ابتدای قرن پنجم Øمله به ارمنستان
را آغاز کردند. چیزی نگذشت Ú©Ù‡ شاه ارکرونی در واسپوراکان ØŒ متصرÙات خود را در ٤١٢Ù€٤١٣/١٠٢١Ù€ ١٠٢٢ به این امپراتوری واگذار کرد. پس از آن ØŒ در ٤٣٦/ ١٠٤٥ØŒ گاگیک دوم آخرین شاه ارمنستان را به رÙتن به قسطنطنیه اغوا کردند Ùˆ در آنجا با تهدید Ùˆ ارعاب واداشتند Ú©Ù‡ به Ù†Ùع میزبانش ØŒ امپراتور، از سلطنت کناره گیری کند. املاکی در کاپادوکیه ،قصری در پایتخت Ùˆ لقب ماگیستروس بدو اعطا شد، Ùˆ در ٤٧١Ù€٤٧٢/١٠٧٩Ù€١٠٨٠ به دست رومیان شرقی به قتل رسید. در ٤٥٦/١٠٦٤ شاه قارص دولت خویش را به امپراتور واگذار کرد. بیشتر ارمنستان استقلال خود را از دست داد Ùˆ بخشی از امپراتوری شد. به دنبال این امر، تعدادی از امیران به اتÙاق دست نشاندگان خود یا به گرجستان یا به خود امپراتوری ØŒ بویژه به کیلیکیه ØŒ مهاجرت کردند. در این موقع Ú©Ù‡ کشور بدون رهبر مانده بود و، بر اثر سیاست خلع Ø³Ù„Ø§Ø Ø±ÙˆÙ… شرقی در آن زمان ØŒ هیچگونه تدابیر دÙاعی نداشت ØŒ گرÙتار خلائی شد Ú©Ù‡ سلجوقیان بلاÙاصله آن را پر کردند. مساعی روم شرقی در برابر این اقدام به شکست آنها در ملازگرد، در ٤٦٣/١٠٧١ØŒ انجامید، Ùˆ پس از آن نه تنها ارمنستان Ú©Ù‡ آناطولی نیز از روم جدا شد.
بگراتیان ارمنستان (از خاندان لوری ) در قرن Ù‡Ùتم / سیزدهم Ùˆ بگراتیان روم شرقی (تارونیتای ) در قرن هشتم / چهاردهم از پهنة تاریخ ناپدید شدند. شعبة گرجستانی بگراتیان Ú©Ù‡ هنوز ادامه داشت ØŒ از واساک ØŒ برادر کهترسمباط Ù‡Ùتم ØŒ نشأت Ù…ÛŒ گرÙت Ú©Ù‡ پس از ١٥٩ به گرجستان رÙته بود. بگراتیان گرجستان Ú©Ù‡ از ٢٥٥ در گرجستان مرکزی Ùˆ از ٣٩٨ در گرجستان متØد سلطنت داشتند، در پایان قرن نهم / پانزدهم کشور را به سه قلمرو تقسیم کردند Ùˆ در قرن سیزدهم / نوزدهم ØŒ Ú©Ù‡ روسها اراضی آن کشور را به خاک خود منضم کردند، تاج Ùˆ تخت را از دست دادند.تاریخ این شعبه از بگراتیان با تاریخ گرجستان پیوندی ناگسستنی دارد.
سهم بگراتیان در «دورة نوزایی بگراتی » ارمنستان بیشتر در زمینة Ùرهنگی است . شهر آنی ØŒ پایتخت آنها نیز، Ú©Ù‡ هم از نظر سیاسی Ùˆ هم از نظر اقتصادی اهمیت داشت ØŒ در قرن سوم Ùˆ چهارم ØŒ با تأثیرپذیرÙتن از این Ùعالیت Ùرهنگی ØŒ شهری بود با «چهل دروازه Ùˆ ١٠٠١ کلیسا»، با جمعیتی اØتمالاً بیش از پنجاه هزار Ù†Ùر، دارای بناهای باشکوهی از جمله کاخ Ùˆ دژ بگراتیان Ùˆ کلیسای جامع (٣٨٨Ù€٣٩٠) Ùˆ کلیسای مدور گاگیک اول (Ø ٣٩٥Ù€٤٠٠) Ú©Ù‡ هر دو بنا را معمار مشهور، تیرداد (تیریداتس ) ØŒ ساخته بود.
آشوتÙاول کبیر ٨٨٤Ù€٨٩٠ میلادی
سمباط اول شهید ٨٩٠Ù€٩١٣
آشوت٠دوم آهنین ٩١٣Ù€ ٩٢٨
(شاه شاهان )
آشوت٠ضد شاه ٩٢١Ù€٩٣٦
آباس اول ٩٢٨Ù€٩٥٢
آشوت٠سوم بخشنده ٩٥٢Ù€٩٧٧
سمباط دوم ÙØ§ØªØ ٩٧٧Ù€٩٨٩
گاگیک اول ٩٨٩Ù€١٠٢٠
سمباط سوم ١٠٢٠Ù€١٠٤١
آشوت چهارم شجاع ØŒ شاه بالاشتراک در ١٠٢١Ù€١٠٤٠
نیمی از کشور آباس ، شاه٠بالاشتراک
گاگیک دوم (کناره گیری Ù…ÛŒ کند) ١٠٤١Ù€ ١٠٤٥
انضمام به روم شرقی ١٠٤٥
گذشته از این ØŒ آنان از علم Ùˆ ادب Øمایت Ù…ÛŒ کردندو مورخانی چون یوسبیوس (سبیوس ) در قرن یکم ØŒ
موسی خورنی Ùˆ لئونتیوس (Ù„ÙÙˆÙند ) در قرن دوم Ùˆ شاپوه بگراتونی (متوÙÛŒ ٢٩٩ØŒ از اعضای این خاندان Ùˆ یکی
از پسران شاه آشوت اول Ú©Ù‡ تألیÙات او به دست ما نرسیده است ) از پیروان Ùˆ اÙراد مورد Øمایت ایشان بودند. بگراتیان گرجستانی ØŒ Øتی از خویشاوندان ارمنستانی خود نیز دررونق تمدن در کشور خویش ØŒ گرجستان ØŒ سهم بیشتری داشتند.
منابع : ال٠. به زبان ارمنی :
Aristaces of Lastivert (Aristake  s Lastivertc Ù€ i), History of Armenia : Patmut Ù€ iwn Aristakeay vardapeti Lastivertc Ù€ woy , in (the collection) Lukasean Mate nadaran, ٦, Tiflis ١٩١٢, ٢, ١٠
(تألیÙÛŒ مشتمل بر وقایع به Øدود ١٠٠٠Ù€١٠٧١ میلادی )Ø›
Cyriacus of Ganja (Kirakos Ganjakec Ù€ i), History of Armenia: Patmut Ù€ iwn Hayoc Ù€ arareal Kirakosi vardapeti Ganjakec Ù€ woy , in Lukasean Matenadaran, ٣, Tiflis ١٩٠٩, Passim
(مشتمل بر وقایع قرن چهارم تا ١٢٦٥)Ø›
Eliseus (Elis § e  ), History of the Vardanians: Elis § e  i patmut Ù€ iwn Vardananc Ù€ , in Lukasean Matenadaran , ١١,
Tiflis ١٩١٣, ٣, ٤
(تاریخ قیام ارامنه در ٤٥١ØŒ براساس روایتی Ú©Ù‡ در قرن پنجم نوشته شده است )Ø›
Eusebius (Sebe  os), History of Heraclius: Patmut Ù€ iwn Sebeosi episkoposi i Herakln, in Lukasean Matenadaran, ٧, Tiflis ١٩١٣, ١٠, ١١, ١٤-١٩, ٢٨, ٢٩, ٣٢, ٣٣, ٣٤.
(تألیÙÛŒ از قرن Ù‡Ùتم مشتمل بر وقایع Øدود ٥٩٠ تا Øدود ٦٦١ Ú©Ù‡ بعضی آن را به خسروویک Ù€ از قرن Ù‡Ùتم Ù€ نسبت داده اند.)Ø›
Faustus (P Ù€ awstos) Buzand, History of Armenia: P Ù€ awstosi Buzandac Ù€ woy patmut Ù€ iwn Hayoc Ù€ , Venice ١٩٣٣, passim
(اØتمالاً در قرن پنجم نوشته شده است ØŒ گواینکه برخی Ú¯Ùته اند Ú©Ù‡ نوشتة Ùاوستوس به زمان پیش از پیدایش الÙبای ارمنی تعلق دارد Ùˆ بنابراین به یونانی یا سریانی بوده Ùˆ متن Øاضر ترجمه ای از آن است ØŒ Ùقط کتابهای ٣Ù€٥ راجع به سالهای ٣١٤Ù€٣٦٧ موجود است ØŒ Ùˆ با وجود خساراتی Ú©Ù‡ بر اثر گذشت زمان بر آن وارد شده متنی بسیار مهم است )Ø› دورة گرگوریانی : تدوین نخست یا The Agathangelus :
A. Armenian Agathangelus, (آگاثانجلوس ارمنی)¡
Agat Ù€ angelay patmut Ù€ iwn Hayoc Ù€, in Lukasean Matenadaran, ١٥, Tiflis ١٩١٤, ١١٢/٧٩٥, ١٢٦/ ٨٧٣;
B. Greek Agathangelus, ) (آگاثانجلوس یونانی , ed. V. Langlois in Collection des historiens anciens et modernes de l'ArmØ¥nie , I, Paris ١٨٦٧, ١٣٦, ١٦٥.
(تاریخچه تغییر مذهب ارامنه به دست گرگوری قدیس در ٣١٤،که تألی٠آن را به منشی تیرداد بزرگ نسبت داده اند. آگاثانجلوس یونانی ظاهراً در ٤٦٤Ù€٤٦٨ از زبان ارمنی ترجمه شده است .)Ø› دومین تدوینÙ
Life of St. Gregory: A. Greek life, ed. G. Garitte, Documents pour l'Ø¥tude du livre d'Agathnge , Studi e Testi ١٢٧, Vatican City ١٩٤٦, ٩٨; B. Arabic life, ed. N. Marr in Zapiski vostochnago otdeleniya Imperatorskago Russkago Arkheologicheskago Obshchestva , ١٦, St. Petersburg
١٩٠٥, ٨٦
(Ø´Ø±Ø Øال به زبان عربی به نظر نمی رسد Ú©Ù‡ به قبل از قرن نهم میلادی تعلق داشته باشد. Ø´Ø±Ø Øال یونانی ممکن است کهنتر از چاپ اخیر باشد.)Ø›
John VI, Katholikos of Armenia, or John of Draskhanakert (Yovhanne  s Drasxanakertec Ù€ i), History of Armenia: Yovhannu Drasxanakertec Ù€ woy patmut Ù€ iwn Hayoc Ù€, in Lukasean Matenadaran, ٥, Tiflis ١٩١٢, passim
(مؤل٠که خلیÙØ© اعظم ارمنستان بوده ( ٨٩٧Ù€٩٢٥ یا٩٣٠ ) Ùˆ خود نقش Ùعّالی در وقایع ذکر شده در آن داشته است ØŒ مطالب تاریخ را تا ٩٢٣Ù€٩٢٤ ادامه Ù…ÛŒ دهد)Ø›
Lazarus of P Ù€ arpi (Lazar P Ù€ arpec Ù€ i), History of Armenia: Lazaray P Ù€ arpec Ù€ woy patmut Ù€ iwn Hayoc Ù€ , in Lukasean Matenadaran, ٢, Tiflis ١٩٠٧, passim
(دنبالة مطالب Ùاوستوس از ٣٨٧ تا ٤٨٥ Ú©Ù‡ در پایان قرن پنجم یا آغاز قرن ششم نوشته شده است )Ø›
Leontius (Levond), History of Armenia: ed. I.Ezeanc Ù€ , Patmut Ù€ iwn Lewondeay meci vardapeti Hayoc Ù€ , St. Petersburg ١٨٨٧, ٥, ٦, ٨, ١٠, ٢١, ٢٢, ٢٥, ٢٦, ٢٨, ٣٣, ٣٤
(تألی٠پایان قرن هشتم Ùˆ مشتمل بر وقایع دهة ٧٤٠ تا ٧٨٨)Ø›
Mathew of Edessa (Matt Ù€ eos Ur  hayec Ù€ i), Chronicle: Patmut Ù€ iwn Matt Ù€ eosi Ur  hayec Ù€ woy , Jerusalem ١٨٦٩,
I, ٥, ٨-١٠, ١٤, ٥٣, ٥٦-٦١, ٦٥-٦٦, II, ١١٩; Moses of Kalankaytuk Ù€ or of Daskhuren (Movse  s Kalankatuac Ù€ i or Dasxuranc Ù€ i), History of Albania : ed. M. Emin, Movse  si Kalankatuac Ù€ woy patmut Ù€ iwn Aluanic Ù€ as § xarhi, in Lukasean Matenadaran, ٨, Tiflis ١٩١٢, passim
(«تاریخ باستانی آلبانیاییها ( ÛŒ Ù‚Ùقازی ) » Ú©Ù‡ به منبع Ùوق منسوب است ظاهراً در پایان قرن دهم تألی٠شده است Ùˆ نه چنانکه تصور Ù…ÛŒ شد در قرن دوازدهم .)Ø›
Ps. Moses of Khorene (Movse  s Xorenac Ù€ i), History of Armenia:Srboy ho  rn meroy Movse  si Xorenac Ù€ woy patmut Ù€ iwn Hayoc Ù€ , in Lukasean Matenadaran, ١٠, Tiflis ١٩١٣, passim
(«تاریخ باستانی ارمنستان » Ú©Ù‡ تألی٠نهایی آن به نیمة دوم قرن هشتم میلادی تعلق دارد، ولی مشتمل بر روایات تاریخی ارزشمندی است Ú©Ù‡ اØتمالاً در قرن پنجم ØŒ یعنی زمانی Ú©Ù‡ ادعا Ù…ÛŒ شود موسی خورنی Ù…ÛŒ زیسته ØŒ برای نخستین بار به تØریر درآمده است .)Ø›
Stephen (Step Ù€ annos Asolik), Universal history: ed. S. Malxaseanc Ù€, Step Ù€ annosi Taro  nc Ù€ woy Aoslkan patmut Ù€ iwn tiezarakan , in Hratarakut Ù€ iwn T Ù€ ip Ù€ lisiank, Hayere  n grkert hrat, ٢٠, St. Petersburg ١٨٨٥, passim; Vardan, Universal history: Howakumn patmut Ù€ ean Vardanay vardapeti lusabaneal , Venice ١٨٦٢, passim
(این اثر Ú©Ù‡ متعلق به اواخر قرن سیزدهم Ùˆ مبتنی بر منابعی است Ú©Ù‡ در دست نیست ØŒ وقایع را تا ١٢٦٧ نقل Ù…ÛŒ کند.)
ب . بیزانسی :
George Cedrenus, Historiarum compendium, in Corpus scriptorum historiae byzantinae, Bonn ١٨٣٨, II, ٥٥٦-٥٥٩; Constantine Porphyrogenitus, De administrando imperio, ed. G. Moravcsik, Budapest ١٩٤٩, ٤٣, ٤٥, ٤٦; idem, De cerimoniis, ed. J. P. Migne, Patrologiae cursus completus, ١١٢, ٢.٤٨; Theophanes, Chronographia, ed. J. P. Migne, Patrologiae cursus completus, ١٠٨, ٧٤٤; Theophylactus Simocatta, Historiae, ed. C. de Boor, Leipzig ١٨٨٧,٣.٨.٦.
تألیÙات متأخر:
N. Adontz, Armenia in the period of Justinian, TR. And revised by N. Garso «  an, Lisbon ١٩٧٠, ٢٢٨, ٢٣٧, ٢٤١-٢٤٢, ٣١١, ٣١٩-٣٢١, ٣٣٩, ٣٤٤, ٣٦٩ and passim; idem, "Les Taronites en ArmØ¥nie et ب Byzance," Byzantion, ١٩٣٤, ١٩٣٥, ١٩٣٦, and "La gØ¥nØ¥alogie des Taronites," Byzantion , ١٩٣٩, repr. in Ù€tudes armØ¥no-byzantines , Lisbon ١٩٦٥, ١٩٧-٢٦٣, ٣٣٩-٣٤٥; Appian, Syriaca , XI/٨; S. Der Nersessian, L'art armØ¥nien , Paris ١٩٧٧, ٨١-١٢٢; R. Grousset, Histoire de l'ArmØ¥nie , Paris ١٩٤٧, ١٢٣, ١٣٠, ١٤٦, ١٦١, ١٦٨, ١٩٩, ٢٠٢, ٢١٧-٢٢٢, ٢٥٩-٣٦٥, ٢٨٢-٢٨٦, ٢٩١-٢٩٢, ٢٩٨-٢٩٩, ٣٠٧-٣١١, ٣١٣-٣١٤ and passim; Hakhpat , Documenti di Architettura Armenia l, publ. by Facoltب di architettura del politecnico di Milano and Accademia delle Scienze dell'Armenia Sovietica, Milan ١٩٦٨; Histoire des armeniens , ed. G. Dedeyan Touloues ١٩٨٢; F. Justi, Iranisches Namenbuch , Marburg ١٨٩٥; ٤٠٦-٤١١, ٤١٧-٤١٨, ٤٣٦- ٤٣٨, ٤٦٧-٤٦٩; J. Laurent, L'ArmØ¥nie entre Byzance et l'Islam , Paris ١٩١٩, ٨٣-٨٦ and passim; J. Markwart (Marquart), Osteuropجische und ostasiatische Streifzدge , Leipzig ١٩٠٣, Exkurs IV: "Der Ursprung der iberischen Bagratiden"; idem, "Die Genealogie der Bagratiden und das Zeitalter des Mar Abas und Ps. Moses Xorenac Ù€ i," Caucasica , ٦/٢, Leipzig ١٩٣٠; idem, Sدdarmenien und die Tigrisquellen , Vienna ١٩٣٠, ٤٩٥- ٥٠٠; L. Movse  sean, "Lor  i et l'histoire de la famille bagratide Kurikian", Revue des Ø¥tudes armØ¥niennes , ٧/٢, ١٩٢٧, ٢٠٩-٢٦٦; Sanahin , Documenti di Architettura Armenia, ٣, Milan ١٩٧٠; C. Toumanoff, "Armenia and Georgia", Cambridge medieval history IV , ١٩٦٦, ٥٩٣-٦٢٠; idem, "Caucasia and Byzantium", Traditio , ٢٧, ١٩٧١, ١٢١-١٣٠; idem, Manuel de gØ¥nØ¥alogie et chronologie pour l'histoire de la Caucasie chrØ¥tienne , Rome ١٩٧٦, ٩٦-١٧٨, ٥١٦, ٥١٩, ٥٢٢-٥٢٣, ٥٢٦, ٥٣٤-٥٣٥, ٥٥٢, ٥٨٨; idem, Studies in Christian Caucasian history , Georgetown, ١٩٦٣, ١٣٢, ٢٠١-٢٠٣, ٢٢٣-٢٥٢, ٢٧٧-٣٥٤.
) / ایرانیکا ( ØŒ تلخیص از / تومانÙ