چَمِسْتان ، بخش و شهرى در شهرستان نور، در استان مازندران.

١) بخش چمستان. در مشرق شهرستان نور واقع است. از شمال به بخش مركزى شهرستان محمودآباد و بخش مركزى شهرستان نور، از مشرق به بخش مركزى شهرستان آمل، از جنوب به بخش بلده (در شهرستان نور) و از مغرب به بخش مركزى شهرستان نور محدود می‌شود و مشتمل است بر سه دهستان (ناتِلْ رستاق، میانرود و لاویج) و شهر چمستان.

دامنه‌هاى شمالى رشته كوه البرز مركزى، جنوب بخش را فراگرفته است. قسمت شمالى بخش جلگه‌اى است و بیشتر آبادیهاى بخش در این قسمت واقع‌اند. مهم‌ترین كوههاى چمستان عبارت‌اند از: وَرْدِوى (بلندترین قله ٠٨٠‘٢ متر) در حدود ٣٥ كیلومترى جنوب‌شرقى شهر نور، فیروزلو (بلندترین قله ٠٣٤‘٢ متر) در حدود ٢٦ كیلومترى جنوب شهر نور، و چِلینلو (بلندترین قله ٦١٠،١ متر) در حدود ٢٦ كیلومترى جنوب‌شرقى شهر نور (جعفرى، ج ١، ص ١٩٦، ٣٨٥، ٥٤٥). رودهاى دائم لاویج‌رود، آلِشْرود و اَنْگِتارود، در این بخش جاری‌اند (همان، ج ٢، ص ٩٧، ٤٣٧ـ٤٣٨، ٤٧٠). رودهاى این بخش عمدتآ جهت جنوبى ـ شمالى دارند و به دریاى خزر می‌ریزند.

از مهم‌ترین محصولات بخش چمستان، گندم، جو، برنج، لوبیا و نخود است. در مناطق پایكوهى، محصولات باغى، مانند گیلاس و سیب و مركّبات، به عمل می‌آید (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج ٢٧، ص ٢٩١ـ٢٩٣). دامدارى و پرورش طیور نیز از مشاغل رایج آنجاست. در بعضى آبادیهاى بخش، پرورش زنبور عسل رایج است (همان، ج ٢٧، ص ٩٢، ١٣٣، ٢٠٤، ٣٢٦).

در این بخش، بافت جاجیم، چادرشب و قالى رواج دارد و بعضى از این بافته‌ها به دیگر نقاط ایران صادر می‌شود (همان، ج ٢٧، ص ٥٥، ١٠٣). عباس شایان (ص ٩٠) از فعالیت كوره‌هاى ساچمه‌سازى در این بخش یاد كرده است. راه اصلى شهر آمل به نور و قسمت غربى استان، از این بخش می‌گذرد.

برخى از آثار قدیمى بخش چمستان عبارت‌اند از : زیارتگاههاى محمدبن بكربن على، در آبادى بوته‌ده (در حدود دوازده كیلومترى شمال‌غربى شهر آمل)؛ سید اسكندر، در آبادى باریكلا (در حدود شانزده كیلومترى جنوب‌غربى شهر آمل)؛ امامزاده قاسم در آبادى اَنبارده (در حدود نُه كیلومترى جنوب‌غربى شهر آمل)؛ سید زكریا، در آبادى سادات‌محله (در حدود ٢٩ كیلومترى جنوب‌شرقى شهر نور) و امامزاده عبداللّه، در آبادى فولاد كلا (در نُه كیلومترى جنوب‌غربى شهر آمل؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج ٢٧، ص ٣٢، ٤١، ٥٥ و جاهاى دیگر). مرعشى در اواخر قرن نهم از حفر خندق و بناى قصر، حمام، بازار و مسجدى در قریه واتاشان خبر داده (رجوع کنید به ص ٢١١) كه ویرانه‌هاى این آثار در جنوب آبادى نصرت‌آباد (در حدود ده كیلومترى جنوب‌شرقى شهر نور) باقى است (بینائى، ص ٩١ـ٩٢).

از لحاظ تقسیمات كشورى، آبادیها و دهستانهاى چمستان كنونى در ١٣٢٣ش جزو شهرستان آمل (از استان دوم) بودند. در این سال، آبادى چمستان (با ضبط چماستان) جزو دهستان ناتل رستاق بود (ایران. وزارت كشور. اداره كل آمار و ثبت احوال، ج ١، ص ١٦٥). در ١٣٢٩ش، بخش چمستان در شهرستان آمل تشكیل شد و در ١٣٣٩ش جزو شهرستان نور گردید (ایران. وزارت كشور. معاونت سیاسى، ١٣٨٠ش، ص ٧٩).

در سرشمارى ١٣٧٥ش، جمعیت بخش چمستان حدود ٠٠٠ ‘٣٨ تن بوده است كه از این تعداد حدود ٠٠٠ ‘٣٣تن روستانشین بوده‌اند (مركز آمار ایران، ١٣٧٦ش الف، ص ٦؛ همو، ١٣٧٦ش ب، ص هشتادوچهار). اهالى بخش به فارسى با گویش مازندرانى سخن می‌گویند و شیعه دوازده امامی‌اند (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج ٢٧، ص ١٠٣).

٢) شهر چمستان، مركز بخش چمستان، در قسمت شمالى بخش و در فاصله حدود پانزده كیلومترى جنوب‌غربى شهر نور در ارتفاع ١٥٥ مترى واقع است. كوه تارملو در حدود هشت كیلومترى جنوب آن قرار دارد و رودِ وازرود از میان شهر می‌گذرد. میانگین بیشترین دماى شهر در تابستانها ْ٢٥، میانگین كمترین آن در زمستانها ْ٥- ، میانگین بارش سالیانه شهر حدود ٨٥٠ میلیمتر است (همانجا). این شهر با راه اصلى با شهر آمل (در فاصله حدود چهل كیلومترى) در مغرب و شهر سارى (در فاصله حدود ١٢٧ كیلومترى) مرتبط است.

نام چمستان ظاهرآ به سبب چمنزارهاى فراوانِ منطقه به آن اطلاق شده است (رجوع کنید به همان، ج ٢٧، ص ١٠٣ـ١٠٤). این نام در منابع به صورتهاى چوماسان (ملگونوف، ص ١٦٦)، چماستان (رابینو، ص ١٧١؛
رزم‌آرا، ج ٣، ص ٩٣)، چماسان (كیهان، ج ٢، ص ٢٩٨) و چمنستان (همان، ج ٣، ص ٨) ضبط شده است. نام این شهر، كه در منطقه تاریخى ناتل رستاق واقع است، از دوره قاجار در منابع آمده است. در دوره ناصرالدین شاه قاجار (حك: ٢٦٤ـ١٣١٣) آبادى چمستان جزو بلوك نور (از بلوكات شمالى آمل) به شمار می‌رفت و منابع سرب كوه چوماسان در نزدیكى آن بود (ملگونوف، همانجا). رابینو در حدود ١٣٢٨ـ١٣٢٩ چمستان را جزو ناتل رستاق ذكر كرده است (همانجا). در ١٣١١ش، مسعود كیهان (ج ٢، ص ٢٩٨، ج ٣، ص ٨) آبادى چمستان را مركز بلوك نائیج و از توابع آمل ذكر نموده و از جنگلهاى انبوه آنجا یاد كرده است. بنابر مطالب رزم‌آرا در اوایل دهه ١٣٣٠ش، عده‌اى از اهالى چمستان در تابستان به مناطق ییلاقى بلده (رجوع کنید به نور*) كوچ می‌كردند و در زمستان، عده‌اى از اهالى بلده در چمستان ساكن می‌شدند (همانجا).

آبادى چمستان در ١٣٦٩ش شهر شد (ایران. وزارت كشور. معاونت سیاسى، ١٣٨٢ش، ذیل «استان مازندران»). در سرشمارى ١٣٧٥ش،جمعیت آن حدود ٩٠٠‘٤ تن بوده است (مركز آمار ایران، ١٣٧٦ش ب، همانجا).

از جمله آثار تاریخى این شهر، عمارت و حمام میرزا كاظم‌خان نظام‌الملك نورى و تكیه حاجى یحیی‌خان نورى است (ستوده، ج ٣، ص ٣٣٨).

منابع :
(١) اولین نقشه برجسته نماى تهران ـ شمال، مقیاس ٠٠٠ ‘١:٢٥٠، تهران: سحاب، ١٩٩٠؛
(٢) ایران. وزارت كشور. اداره كل آمار و ثبت احوال، كتاب اسامى دهات كشور، ج ١، تهران ١٣٢٩ش؛
(٣) ایران. وزارت كشور. معاونت سیاسى. دفتر تقسیمات كشورى، نشریه اسامى عناصر و واحدهاى تقسیماتى (به همراه مراكز)، تهران ١٣٨٠ش؛
(٤) همو، نشریه تاریخ تأسیس عناصر تقسیماتى به همراه شماره مصوبات آن، تهران ١٣٨٢ش؛
(٥) قوام‌الدین بینائى، «آبادیهاى تاریخى از یاد رفته»، در بازخوانى تاریخ مازندران، به كوشش اسداللّه عمادى، سارى : فرهنگ خانه مازندران، ١٣٧٢ش؛
(٦) عباس جعفرى، گیتاشناسى ایران، تهران ١٣٦٨ـ١٣٧٩ش؛
(٧) یاسنت لویى رابینو، مازندران و استرآباد، ترجمه غلامعلى وحید مازندرانى، تهران ١٣٦٥ش؛
(٨) رزم‌آرا؛
(٩) منوچهر ستوده، از آستارا تا اِستارباد، تهران ١٣٤٩ش ـ؛
(١٠) عباس شایان، مازندران، تهران ١٣٦٤ش؛
(١١) فرهنگ جغرافیائى آبادیهاى كشور جمهورى اسلامى ایران، ج :٢٧ چالوس ـ آمل، تهران: سازمان جغرافیائى نیروهاى مسلّح، ١٣٧٠ش؛
(١٢) مسعود كیهان، جغرافیاى مفصل ایران، تهران ١٣١٠ـ١٣١١ش؛
(١٣) ظهیرالدین‌بن نصیرالدین مرعشى، تاریخ طبرستان و رویان و مازندران، چاپ محمدحسین تسبیحى، تهران ١٣٤٥ش؛
(١٤) مركز آمار ایران، سرشمارى عمومى نفوس و مسكن :١٣٧٥ شناسنامه آبادیهاى كشور، استان مازندران، شهرستان نور، تهران ١٣٧٦ش الف؛
(١٥) همو، سرشمارى عمومى نفوس و مسكن :١٣٧٥ نتایج تفصیلى كل كشور، تهران ١٣٧٦ش ب؛
(١٦) گریگورى والریانوویچ ملگونوف، سفرنامه نواحى شمال ایران، ترجمه پطرس، در سفرنامه ایران و روسیه، چاپ محمد گلبن و فرامرز طالبى، تهران ١٣٦٣ش.

/ وحید ریاحى/