مُطْعِم‌بن عَدی ، بن نَوْفَل بن عبد مَناف بن قُصَیّ،کنیه ابووَهْب، از اشراف و بزرگان طایفۀ بنی‌نوفل، از قبیلۀ قریش. وی در جاهلیت از سران قریش بود (مصعب‌بن عبدالله، ص٢٠٠) و ریاست طایفۀ خود را در جنگهای فِجار* بر عهده داشت (ابن حبیب، ص١٧٠).

در ماجرای حملۀ ابرهه به مکه، برای ویران کردن کعبه، مطعم‌بن عدی به همراه عبدالمطلب، رئیس قریش، و چند تن دیگر بالای کوه حراء رفت و عبدالمطلب در شعری معروف، از خداوند خواست که از حرم خویش محافظت نماید (رجوع کنید به ابن‌سعد، ج‌١، ص٩٢؛ طبری، ج‌٢، ص١٣٨) .عایشه، پیش از ازدواج با پیامبر صلی¬الله علیه وآله وسلم، نامزد جُبَیر پسر مطعم بود. این نامزدی با خواستگاری پیامبر از عایشه، فسخ گردید (ابن‌سعد، ج‌٨ ، ص٥٩). گویا مطعم و همسرش، به دلیل نگرانی از مسلمان شدن پسرشان، به این ازدواج راضی نبودند (طبری ، ج‌٣، ص١٦٢).

سَجْله، چاهی بود در مکه که به نام مطعم بن عدی شناخته می‌شد. قبلاً هاشم بن عبدمناف آن را حفر کرده بود و فرزندان نوفل معتقد بودند كه مطعم آن را از اسد بن هاشم خریده است (ابن هشام، ج‌١، ص١٥٧)، اما بنوهاشم گمان می¬کردند اسد یا عبدالمطلب بن هاشم، پس از حفر زمزم و استغنا از سجله، آن را به او بخشیده است (ازرقی، ج١، ص ١١٣، ج٢، ص٢٢١؛ یاقوت حموی، ذیل «سجله»).

مطعم پس از بعثت حضرت محمد صلی‌الله علیه‌و‌آله‌وسلم، اسلام را نپذیرفت. اما گفته شده است که با وجود کفر، در مقایسه با دیگر بزرگان قریش، كمترین آزار را به پیامبر روا داشت (بلاذری، ج١، ص١٧٣). او به همراه جمعی از بزرگان قریش نزد ابوطالب رفت تا ابوطالب، محمد را به آنان بسپارد و به جای وی،عُمارة ‌بن ولید را، که جوانی زیبا بود، به اوتسلیم کنند تا به فرزندی بپذیرد. مطعم بن عدی به نمایندگی از این جمع با ابوطالب سخن گفت، اما ابوطالب نپذیرفت و اشعارى در دشمنى مطعم و سایر قریش سرود (رجوع کنید به ابن‌هشام، ج‌١،ص٢٨٥ـ٢٨٧).

هنگامی که قریش، بنی‌هاشم را در شِعب ابی‌طالب در محاصرۀ اقتصادی و اجتماعی قرار دادند(سال هفتم تا دهم بعثت) و در این‌باره عهد نامه‌ نوشتند، فقط مطعم بن عدی از شرکت در این کار خودداری کرد و یکی از پنج تنی بود که کوشید با نقض این عهدنامۀ ظالمانه، به محاصره خاتمه دهد و آنان را از شعب خارج سازد. پس از آن، ابوطالب قصیده‌ای در مدح این افراد سرود (ابن‌هشام، ج‌١، ص٣٧٥ـ٣٧٦، ج٢، ص١٤ـ١٩؛ ابن‌سعد، ج١، ص٢٠٨ـ٢١٠؛ بلاذری، ج١، ص١٧٣، ٢٧٠ـ٢٧٣، ج٩، ص٣٩٧؛ طبرسی، ج١، ص١٢٤ـ١٢٩).

گفته شده¬است رسول خدا در سال دهم بعثت چون از سفر طائف به مکه بازگشت و اخنس‌بن شریق و سهیل‌بن عمرو از پناه دادن به وی امتناع کردند، توانست در جوار مطعم بن عدی وارد شهر شود (ابن‌حبیب، ص١١؛ طبری، ج‌٢، ص٣٤٧) .مطعم، به همراه پسران و طایفۀ خود، لباس رزم پوشید و آن حضرت را وارد مسجدالحرام نمود (ابن‌هشام، ج‌٢، ص٢٠؛ ابن‌سعد، ج‌١، ص٢١٢؛ بلاذری، ج‌٩، ص٣٩٧). با وجود این، جعفر مرتضی عاملی (رجوع کنید به ص ٧٨ـ٧٩) در رد «ورود پیامبر به مکه در جوار فردی مشرک» دلایلی آورده ¬است. بعداً سعد بن عُباده – که پس از بیعت دوم عَقَبه در ذیحجۀ سال ١٣ بعثت، قریشیان او را اسیرکرده و آزار داده بودند – با وساطت مطعم ، که دوست او بود ، رهایی یافت (ابن سعد، ج‌١، ص٢٢٣؛ بلاذری، ج‌١، ص ٢٩٦).

مطعم در آخر عمر، بینایی خود را از دست داد (ابن حبیب، ص٢٩٧). وی در صفر سال دوم، قبل از جنگ بدر، در نود و چند سالگی در حال کفر از دنیا رفت و در حَجون، کوهی بالای مکه که مقبرۀ اهالی آنجاست، دفن شد (بلاذری، ج١، ص١٧٣، ج٩، ص ٣٩٨؛ یاقوت حموی، ذیل «حجون»).

پس از مرگ مطعم، حَسّان‌بن ثابت در رثای او شعرگفت و او را به سبب کوشش در نقض عهدنامۀ قریش و کمک به پیامبر هنگام ورود به مکه، مدح کرد (رجوع کنید به حسان‌بن ثابت، ج١، ص١٩٩؛ ابن‌هشام، ج٢، ص١٩ـ٢١). پس از جنگ بدر، پسر او( جُبَیر) از مشرکانی بود که برای پرداخت فداء و آزاد کردن اسیران به مدینه رفت و پیامبر به او فرمود که اگر پدرت، مطعم بن عدی، زنده بود و این اسیران را می¬خواست، آنان را به وی می¬بخشیدم و شفاعت او را در حق آنان می¬پذیرفتم (بسوی، ج‌٢، ص ٧٣٤؛ بلاذری، ج١، ص١٧٣؛ ابن¬عبدالبر، ج‌١، ص٢٣٢). جبیر*بن مطعم از صحابۀ پیامبر و عالمی نسب‌شناس بود.

منابع:
(١) ابن حبیب، المحبر، چاپ ایلزه لیختن شتیتر، حیدرآباد دکن ١٣٦١؛
٢- ابن¬سعد (بیروت)؛
(٣) ابن‌عبد‌البر، الاستیعاب فى معرفة الأصحاب، چاپ على محمد بجاوى، بیروت ١٤١٢/١٩٩٢؛
٤- ابن‌هشام، السیرة النبویة، چاپ مصطفى سقا و ابراهیم ابیارى و عبد الحفیظ شلبى، قاهره ١٣٥٥/١٩٣٦؛
٥- محمدبن عبدالله ازرقی، اخبار مکه و ما جاء فیها من الآثار، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت‌١٤١٦؛
٦- یعقوب ‌بن سفیان بسوی، المعرفة و التاریخ، چاپ اکرم ضیاء عمری، بغداد ١٣٩٤/١٩٧٤؛
٧- احمدبن یحیی بلاذری، کتاب جمل من أنساب‌الأشراف، چاپ سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت ١٤١٧؛
٨- حسان‌بن ثابت، دیوان حسان‌بن ثابت، چاپ ولید عرفات، لندن ١٩٧١؛
٩- طبری، تاریخ (بیروت)؛
(١٠) فضل‌بن حسن طبرسی، اعلام الوری باعلام الهدی، قم ١٤١٧؛
(١١) جعفر مرتضی عاملی، الصحیح من سیرة النبی‌الاعظم، قم ١٤٢٦؛
١٢- مصعب بن عبدالله زبیری، کتاب نسب قریش، چاپ لوی پروونسال، قاهره ١٩٥٣؛
(١٣) یاقوت حموى.

/ خدیجه سهراب‌زاده /

تاریخ انتشار اینترنتی: ٢٠/٠٤/١٣٩٠