دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٢٨١
باقَرگَنج ، ناحیه ای در بنگلادش . سابقاً مرکز اداری آن در باریسال بود (اکنون باریسال خود ناحیه ای است که باقرگنج نیز جزو آن است ). این ناحیه در ٢١ درجه و ٥٤ دقیقه عرضِ شمالی و ٩١ درجه و ٢ دقیقه طولِ شرقی واقع شده و ٥٠٠ ، ١٠ کیلومتر مربع وسعت دارد که ١٣٠کیلومترمربع آن را آب فراگرفته است . در ١٣٣٠ش /١٩٥١ جمعیت آن ١٨٥ ، ٦٤٢ ، ٣ نفر بود که ٧٦٩ ، ٨٦٧ ، ٢ نفر از آنان مسلمان بودند. این ناحیه باکلا (اسماعیلی پور) نام داشت و در دورانِ حکومت بابریان ، «سرکار»ی مستقل بود، تا اینکه یکی از رجال معتبر بابری در دربارِ داکا، به نام آغاباقر، که تابع نوابِ مرشدآباد بود و اراضی وسیعی در بزرگ امیدپور داشت ، در ١١٥٤/١٧٤١ شورش زمینداران هند و مذهبِ محلی را سرکوب کرد و آنجا را به تصرف خویش درآورد. آغاباقر شهرکی را که مرکز داد و ستد و بازار محلی پررونقی بود و در ٢١ کیلومتری جنوبِ شرقی باریسال قرار داشت مرکز ادارة حکومت خود ساخت و آن را باقرگنج (= باقربازار) نامید. پس از مرگ آغاباقر در ١١٦٧/١٧٥٣، تمامی این منطقه به راجه بَلّبْهوْ رایِ بِکْرَم پوری منتقل شد که «دیوانِ * » نایب ناظم داکا بود. به این ناحیه بارها در قرن دوازدهم / هیجدهم قبیلة تاراجگر مگه ، که اصلشان از برمه بود، تاخت و تاز کردند. مَراته ها در ١١٦٢/١٧٤٨ـ١٧٤٩ به این ناحیه رخنه کردند، اما مسئولانِ محلی آنها را با کمک مهاجران پرتغالی بیرون راندند. باقرگنج از نظر کشاورزی بسیار غنی است و در قحطی بزرگ ١١٨٤/١٧٧٠، خوراک مردم مرشدآباد از برنج این ناحیه تأمین شد. باغهای میوة این منطقه نیز شهرت فراوان دارد. در ١٢٣٨/ ١٨٢٢ـ١٨٢٣، کرامت * علی جونپوری که از پیروان سیداحمد بریلْوی * بود، همراه با حاجی شریعت اللّه و پسرش دودومیا ، برای دعوت مردم به جهاد با «فرنگیان » به این ناحیه آمد، ولی مرگ دودومیا در ١٢٧٩/١٨٦٢ این جنبش را متوقف ساخت . عامة مردم این ناحیه به لهجه ای از زبان بنگالی معروف به «مسلمانی » تکلم می کنند و لغات عربی و فارسی در آن فراوان است .
این منطقه در معرض سیل و طوفانهای شدید قرار دارد، و علاوه بر این ، هنگام وقوع این طوفانها، صداهای مهیبی با فواصل منظم شبیه به صدای شلیک توپ شنیده می شود که به «گُندِباریسال » معروف است . هنوز علت این پدیدة جوّی معلوم نشده است .
منابع :
(١) Bengal District Gazeteer , (Bakargani), Calcutta ١٩١٨, ١٦-٢٧, ٣٢-٣, ١٢٤;
(٢) A. H. Beveridge, Backergunge , Calcutta ١٨٧٦;
(٣) Ahmad Hasan Dani, Dhaka , Dacca ١٩٥٧, index;
(٤) W. W. Hunter, Statistical Account of Bengal , Calcutta ١٨٧٥;
(٥) Imperial Gazetteer of India, vi (١٩٠٨), ١٦٧ ff.;
(٦) Settlement Reports of the Dakhin Shahbazpur and Tushkhati Government Estates , Calcutta ١٨٩٨;
(٧) Syed Muhammed Taifoor, Glimpses of Old Dhaka , Dacca ١٩٥٢, ١٣١-٢, ١٤٧.
) / د. اسلام / بزمی انصاری (