دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٦٤٠٩
حكیمى ، حاجى محمدرضا، معروف به ابوالملّه، از علماى مبارز مشروطهخواه. وى در رشت به دنیا آمد. از تاریخ تولدش اطلاعى در دست نیست. پدرش، محمدكاظم، مشهور به حكیمباشى بود. چون بزرگان این خانواده به طبابت اشتغال داشتند، حكیم به صورت نام خانوادگى آنان درآمد (سرتیپپور، ص ٥١٠). محمدرضا پس از تحصیل مقدماتى در رشت، به نجف اشرف رفت و نزد میرزا حبیباللّه رشتى* و آخوند محمدكاظم خراسانى* به تحصیل پرداخت و سپس به گیلان بازگشت (همانجا).
حكیمى در جنبش مشروطه در گیلان، همراه علماى مشروطهخواه بود. وى در كشمكشهاى میان مشروطهخواهان و مخالفان مشروطه، رهبرى روحانیان مشروطهخواه را برعهده گرفت و با دایى خود، ملامهدى شریعتمدار، كه در رأس مخالفان بود، به مبارزه پرداخت و خانه خود را محل تماس مستمر با سران گروههاى ملیگرا و مشروطهخواه كرد (همانجا).
وى در ١٣٢٤ به نمایندگى مجلس شورا برگزیده شد، ولى به سبب تمایلش به ماندن در رشت، از قبول آن خوددارى كرد (رابینو، ص ٥٩)، اما در آذر همان سال، نمایندگى انجمن ولایتى را پذیرفت و پس از چندى رئیس انجمن شد. این انجمن از آغاز جنبش مشروطه در گیلان بر همه امور ادارى و سیاسى آن منطقه نظارت داشت (فخرائى، ١٣٥٦ش، ص ٦٧، ١٣٩؛ سرتیپپور، همانجا). اصلاحات محلى، رفع نقایص ادارات، پیشرفت فرهنگ، افزایش مدارس، احداث بیمارستان و یتیمخانه و مؤسسههاى خیریه، تماس با حكومتهاى وقت، ارتباط با انجمنهاى ولایات و برقرارى امنیت در تمامى منطقه گیلان، از برنامههاى انجمن بود (فخرائى، ١٣٥٦ش، ص ١٣٩).
حكیمى بهرغم عمر كوتاه این انجمن، كه با استعفاى او خاتمه یافت، با قاطعیت به كار پرداخت (رجوع کنید به سرتیپپور، ص ٥١١ـ٥١٢). پس از تعطیل شدن انجمن، در پى اعتراض مردم، حاكم وقت انجمن دیگرى تشكیل داد كه متشكل از جناح مستبدان بود. شركت حكیمى در چنین انجمنى، با سمت منشى دوم انجمن، موجب شگفتى و ناراحتى آزادیخواهان شد، ازاینرو خواستار تبعید وى شدند. این انجمن تا زمان به توپ بسته شدن مجلس شوراى ملى (٢٣ جمادیالاولى ١٣٢٦) فعالیت داشت (رابینو، ص ٢٨ـ٣٣؛ سرتیپپور، ص ٥١٢).
پس از به توپ بسته شدن مجلس و حمایت مردم از مشروطه، حكیمى نیز به حمایت از مجلس و مشروطه برخاست و مردم را به دفاع از دستاوردهاى مشروطه تشویق كرد و در صف اول مبارزه قرار گرفت. وى پس از پیروزى مشروطهخواهان در ١٣٢٧، بار دیگر به ریاست انجمن ولایتى برگزیده شد و تا زمان هجوم روسها به گیلان و دستگیرى شمارى از اعضاى انجمن در ٢٩ ذیحجه ١٣٢٩، در این سمت باقیماند (سرتیپپور،ص٥١٢ـ ٥١٣). سفارت روسیه در صفر ١٣٣٠، در نامهاى به وزارت امورخارجه، خواهان تبعید شمارى از آزادیخواهان، از جمله حكیمى، شد (فخرائى، ١٣٥٦ش، ص ٢٥٠ـ ٢٥١). حكیمى پس از آغاز نهضت جنگل*، به آن پیوست و عضو كمیته اتحاد اسلام گردید (همو، ١٣٦٦ش، ص٩٦ـ ٩٧). وى مورد احترام و وثوق مردم گیلان بود و به او لقب ابوالملّه داده بودند.
حكیمى در ١٣٣٨ درگذشت. از وى سفرنامهاى باقیمانده كه به چاپ نرسیده است (سرتیپپور، ص ٥١٠، ٥١٣).
منابع :
(١) یاسنت لویى رابینو، مشروطه گیلان، چاپ محمد روشن، رشت ١٣٦٨ش؛
(٢) جهانگیر سرتیپپور، نامها و نامدارهاى گیلان، رشت ١٣٧١ش؛
(٣) ابراهیم فخرائى، سردار جنگل: میرزا كوچكخان، تهران ١٣٦٦ش؛
(٤) همو، گیلان در جنبش مشروطیت، تهران ١٣٥٦ش.
/ حجتاللّه طاهرى /
تصاویر این مدخل:
حاجی محمد رضاحکیمی منبع: جهانگیر سرتیپ پور ، نامها و نامدارهای گیلان ، رشت ١٣٧١ش