خَشَبيّه ، گروهى قائل به امامت محمد بن حَنَفيّه. در منابع مختلف، خشبيه از فرقه‌هاى شيعه به شمار آمده‌اند (حربى، ج ٢، ص ٥٤٥؛
ابن‌ماكولا، ج ٣، ص ٢٦٢؛
سمعانى، ج ٢، ص ٣٦٨؛
ابن‌اثير، ج ١، ص ٤٤٤). دربارۀ گروهى كه اين نام بر آنان اطلاق شده، نظريات مختلفى ذكر گرديده است. منصوربن معتمر، از علماى برجستۀ قرن دوم، خشبيه را عنوانى براى دوستداران امام علي‌بن ابي‌طالب عليه‌السلام دانسته است (رجوع کنید به سمعانى، همانجا؛
ابن‌اثير، ج ١، ص ٤٤٥).

برخى خشبيه را عنوانى ديگر براى فرقه‌اى از زيديه، به نام سُرخابيه (پيروان سُرخاب طبرى) شمرده‌اند (حربى، ج ٢، ص ٥٤٥؛
خوارزمى، ص ٢٩). در روايتى نيز، خشبيه گروهى از جَهميه خوانده شده‌اند (رجوع کنید به ابن‌منظور، ذيل «خشب»). گاه نيز خشبيه را عنوانى براى ياران ابراهيم‌بن مالك‌اشتر، از سرداران مختاربن ابي‌عُبَيْد ثقفى، ذكر كرده‌اند كه در جنگ با عبيداللّه‌بن زياد شركت داشتند (رجوع کنید به ابن‌قتيبه، ص ٦٢٢؛
ابن‌رسته، ص ٢١٨)، اما براساس بيشتر منابع، خشبيه از اهالى كوفه و ياران مختار و قائل به امامت محمدبن حنفيه بودند (حربى، ج ٢، ص ٥٤٥؛
طبرى، ج ٦، ص ٧٥ـ٧٧).

در مورد دليل نام ‌گذارى اين فرقه به خشبيه هم نظريات متفاوتى وجود دارد. برخى نام خشبيه را برگرفته از كرسى چوبي‌اى دانسته‌اند كه منتسب به حضرت على عليه‌السلام بوده است و ياران مختار به‌دليل تقدس، آن را با خود حمل مي‌كردند (طبرى، ج ٦، ص ٨١). پاره‌اى نيز گفته‌اند چون بيشتر اسلحه ياران مختار يا ابراهيم‌بن مالك از چوب (خَشَب) بود، خشبيه ناميده شده‌اند (رجوع کنید به بلاذرى، ج ٦، ص ٥٧؛
ابن‌قتيبه؛
ابن‌رسته، همانجاها؛
مقدسى، ج ٥، ص ١٣٣). همچنين، گفته شده است كه بعضى از دوستداران زيدبن على چوب دار او را حفظ كردند، يا آنكه چون زيديان هنگام جنگ با چوب مي‌جنگيدند، به خشبيه معروف شدند (حربى، ج ٢، ص ٥٤٥؛
خوارزمى، ص ٢٩).

طبق روايت ديگرى، در سال ٦٦، عبداللّه ‌بن زبير، محمدبن حنفيه و خانواده‌اش و هفده تن از سران مردم كوفه را در زمزم (يا شِعْب على) در مكه زندانى و آنان را تهديد كرد كه اگر با او بيعت نكنند، آنان را در آتش خواهد سوزاند و براى اين منظور هيزم بسيارى جمع كرد (طبرى، ج ٦، ص ٧٥ـ٧٦؛
مسعودى، ج ٣، ص ٢٧٥ـ٢٧٦؛
ذهبى، همانجا). در اين زمان، محمدبن حنفيه قاصدى نزد مختار فرستاد و از او يارى خواست. مختار مردم را جمع كرد و گروههايى را براى يارى او به مكه فرستاد. از آن ميان، ابوعبداللّه جَدَلى و يارانش قبل از ديگران وارد مسجدالحرام شدند. در دست ياران او چوب (كافركوب) بود و آنان با فرياد يالثاراث‌الحسين به زمزم وارد شدند و نگهبانان را پراكنده و محمدبن حنفيه را از زندان رها كردند. پس از آن، گروههاى ديگر وارد شدند كه عبداللّه‌بن زبير از ورود آنان هراسان شد و به دليل آنكه به‌جاى شمشير با چوب مي‌جنگيدند، آنان را خشبيه ناميد (طبرى، ج ٦، ص ٧٦ـ٧٧). نيز گفته‌اند چون آنان چوبهايى را كه عبداللّه ‌بن زبير براى آتش زدن محمدبن حنفيه و يارانش جمع كرده بود، به عنوان سلاح برداشتند، يا آنكه چون نمي‌خواستند با شمشيرهاى آخته وارد حرم شوند، با چوب وارد حرم شدند، آنان را خشبيه ناميده‌اند (بلاذرى، ج ٦، ص ٥٧).

محمدبن حنفيه آنان را از جنگ با ابن‌زبير در حرم خدا بر حذر داشت و اموالى را كه مختار برايش فرستاده بود، ميان خشبيه كه چهارهزار تن بودند، تقسيم كرد (طبرى، ج ٦، ص ٧٧؛
ابن‌سعد، ج ٥، ص ١٠٣؛
مسعودى، ج ٣، ص ٢٧٥ـ٢٧٦؛
ذهبى، ١٤٠١ـ١٤٠٩، ج ٤، ص ١٢٠). اين چهارهزار تن تا زمان قتل مختار در سال ٦٧، با محمدبن حنفيه بودند (ذهبى، همانجا).

در سال ٦٧ در زمان حمله مصعب‌ بن زبير به كوفه، شش هزار يا هفت هزار تن از خشبيان با مختار محاصره شدند. مصعب در ابتدا آنان را امان داد تا تسليم شوند، اما پس از تسليم همه آنان را كشت (طبرى، ج ٦، ص ٩٣، ١١٦؛
مسعودى، ج ٣، ص ٢٩٩ـ٣٠٠). پس از قتل مختار، دو هزارتن از ياران وى (بازماندگان خشبيان) در نَصيبَيْن به عبدالملك‌بن مروان پيوستند (مسعودى، ج ٣، ص ٣٠٧). حسن‌بن محمدبن حنفيه بعد از كشته شدن مختار، به ميان گروهى از خشبيان نصيبين رفت و رياست آنان را به‌عهده گرفت . مسلم‌بن اسير (از ياران عبداللّه‌بن زبير) از موصل به جنگ آنان رفت و پس از شكست دادن آنان، حسن را دستگير كرد و نزد عبداللّه ابن‌زبير فرستاد (ذهبى، ١٤١٨، حوادث و وفيات ٨١ـ١٠٠ه ، ص ٣٣٤).

پس از اين واقعه، مُهَلَّب‌بن ابي‌صُفْرَه كه چندى از ياران عبداللّه ‌بن زبير بود و سپس از سرداران اموى گرديد، با خشبيان نصيبين ــكه تحت فرماندهى أبوقارب يزيدبن أبي‌صَخْر بودندــ جنگيد و آنان را شكست داد (ابوالفرج اصفهانى، ج ٦، ص ٥٠، ج ٧، ص ٧٧). بعدها، ياران مختار و قائلان به امامت محمدبن حنفيه، كيسانيه ناميده شدند (مسعودى، ج ٣، ص ٢٧٦؛
بغدادى، ص ٢٦).

خشبيه معتقد به بَداء* بودند (بغدادى، ص ٣٤؛
حميرى، ص ٢٧٤). آنان با شعار يالثارات‌الحسين در جنگها شركت مي‌كردند (طبرى، ج ٦، ص ٧٦)، به‌طوري‌كه ابن‌عبدربّه به دليل سردادن اين شعار، ياران ابراهيم‌بن مالك‌اشتر را حسينيه (نام ديگر خشبيه) ناميده است (ج ٢، ص ٢٤٩).

يكى از كسانى كه جزو خشبيان محسوب شده، منصوربن معتمر (متوفى ١٣٨) است، اما در مورد خشبى بودن وى ترديد وجود دارد (ذهبى، ١٤٠١ـ١٤٠٩، ج ٥، ص ٤٠٨). همچنين گفته‌اند كه كُثَيِّر عَزَّه (كثيربن عبدالرحمان) از خشبيه و معتقد به تناسخ ارواح و رجعت بود (ذهبى، ١٤٠١ـ١٤٠٩، ج٥، ص ١٥٢).

منابع :
(١) ابن‌اثير، اللُباب فى تهذيب الأنساب، چاپ احسان عباس، بيروت ١٤١٤/١٩٩٤؛
(٢) ابن‌رسته، الاعلاق النفيسة، چاپ دخويه، ليدن، ١٨٩١م؛
(٣) ابن‌سعد، الطبقات‌الكبرى، چاپ احسان عباس، بيروت ١٤٠٥/١٩٨٥؛
(٤) ابن‌عبدربه، العِقدالفريد، چاپ مفيد محمد قميحة، بيروت، بي‌تا.؛
(٥) ابن‌قتيبه، المعارف، چاپ : ثروت عكاشه، قاهره، ١٩٦٠م؛
(٦) ابن‌ماكولا، الاكمال، چاپ عبدالرحمن‌بن يحيى معلمى يمانى، بيروت، بي‌تا؛
(٧) ابن‌منظور؛
(٨) ابوالفرج اصفهانى، الأغانى؛
(٩) بغدادى، الفرق بين الفرق، چاپ محمد زاهدبن حسن كوثرى، قاهره ١٣٦٧/١٩٤٨؛
(١٠) بلاذرى، انساب‌الاشراف، چاپ محمود فردوس عظم، دمشق ١٩٩٧ـ٢٠٠٠؛
(١١) ابراهيم‌بن اسحاق حربى، غريب‌الحديث، چاپ سليمان‌بن ابراهيم‌بن محمدالعايب، بي‌جا، ١٤٠٥/١٩٨٥؛
(١٢) نشوان‌بن سعيد حميرى، الحورالعين، چاپ كمال مصطفى، تهران، ١٩٧٢؛
(١٣) محمدبن احمد خوارزمى، مفاتيح ‌العلوم، چاپ فان فلوتن، ليدن، ١٨٩٥؛
(١٤) محمدبن احمد ذهبى، تاريخ اسلام و وفيات المشاهير و الأعلام، حوادث و وفيات ٨١ـ١٠٠ه ، چاپ عمر عبدالسلام تدمرى، بيروت ١٤١٨، همو، سير اعلام‌النبلاء، چاپ شعيب الأرنؤوط، بيروت، ١٤٠٢/١٩٨٢؛
(١٥) سمعانى، طبرسى، اسرارالامامة، مشهد، ١٤٢٢؛
(١٦) طبرى، تاريخ (بيروت)؛
(١٧) مسعودى، مروج (بيروت)؛
(١٨) مطهربن طاهر مقدسى، البدء و التاريخ، چاپ كلمان هوار، پاريس ١٨٩٩.

/ اسماعيل اسعدى /

تاریخ انتشار اینترنتی:

٠٢/٠٢/١٣٨٨