تَکَه اوغولْلَری ، خاندانی حکومتی ترکمن در ایالت و امیرنشین تکه ایلی * در جنوب آناطولی در قرن هشتم و اوایل قرن نهم . تکه اوغوللری (تکه به معنای بُزِ نَر و رهبر گله + اُغول به معنای پسر + لَر ( پسوند جمع ) + «ی » به جای کسرة اضافه )، به معنای «پسرانِ تکه » و به مفهوم خاندان تکه است . این نام از لقب برجسته ترین بِیگِ (امیرِ) این خاندان ، یعنی سلطان السواحل امیر مبارزالدین محمدبیگ معروف به تکه بیگ ، گرفته شده است (سامی ، ذیل «تکه »؛ لین پول و دیگران ، قسم ٢، ص ٤٢٠، ٤٢٣؛ ثریا، ج ٢، ص ٥٣).

ریشة قومی تکه اوغوللری به قبیلة اوچ اوق از ترکهای اُغوزِ ترکستانی تبار، بازمی گردد. اغوزها در قرون نخستین اسلام به سوی غرب آمدند و در سرزمینهای شرقی دریای خزر و شمال خراسان بزرگ ساکن شدند (لین پول و دیگران ، قسم ٢، ص ٤٢٠؛ اوچ اوق ، ص ٧٣، ٧٥؛ قدری ، ذیل «تکه »؛ نیز رجوع کنید بهگلی ، ص ١٧، ٢٠، ٣٠ـ٣١، ٢١٠، ٢١٣ـ٢١٤؛ آقسرایی ، ص ٤٠، پانویس ١؛ تکه * ).

هجوم مغولان در ابتدای قرن هفتم موجب شد که برخی طوایف ترکمن آن مناطق ، از جمله طایفة معروف تکه ، از راه ایران به آناطولی (آسیای صغیر) در ترکیة امروز بگریزند و نواحی شرقی آنجا را تصرف کنند ( رجوع کنید به اوزون چارشیلی ، ج ١، ص ٤٥ـ٤٦، ٥٧؛ اوچ اوق ، ص ٧٣؛ قدری ، همانجا؛ تکین داغ ، ص ٥٥). هنگامی که سلطان سلجوقی ، کیخسرو اول (متوفی ٦٠٧ یا ٦٠٨) انطالیه را در ٦٠٣ فتح کرد، ترکمنهای تکه را در آن شهر و اطراف آن ، از جمله شهر اغدیر/ اگدیر ، اسکان داد ( د. اسلام ، چاپ دوم ، ذیل مادّه ؛ اوچ اوق ، همانجا). در این بین ، یکی از بیگهای ترکمن به نام حمیدبیگ ، که به احتمال بسیار از ترکمنهای تکه بوده است ، نیز همراه تکه ها حاکم ایالتی شد که بعدها آن را «حمید ایلی » نامیدند. وی در دورة انتقال حکومت از سلاجقة روم به عثمان اوغولْلَری (بعدها دولت عثمانی ) اعلام استقلال کرد و بِیْگ لیکِ (امیرنشینِ) حمید اوغوللری * را بنا نهاد (اوچ اوق ، ص ٧٣ـ٧٤).

پس از حمیدبیگ ، پسرش فلک الدین دُنداربیگ (متوفی ٧٢٤) در تاریخی بین ٧٠٨ تا ٧١٩ انطالیه را گرفت و حکومت آنجا را به برادرش یونس بیگ بخشید (تکین داغ ، ص ٦٣؛ عمری ، ص ٦٣).

پس از یونس بیگ ، قلمرو او تجزیه شد و برخی از اعضای خانوادة وی مستقل از یکدیگر، حکومت شهرهای تکه ایلی را به دست گرفتند؛ محمودبیگ پسر بزرگ یونس بیگ حاکم انطالیه و سنان الدین جالس (چالش ) خضربیگ (در بارة اینکه سنان الدین جالس و خضربیگ یک یا دو تن بوده اند تردید شده است رجوع کنید به د. اسلام ، همانجا) پسر دیگر یونس بیگ حاکم استانوس (قُورقودلی ) شد و حتی غلام یونس بیگ به نام زکریا در شهر قره حصارِ تکه حکمرانی کرد (تکین داغ ، ص ٦٤؛ نیز رجوع کنید بهعمری ، ص ٦٣ـ٦٤؛ اوزون چارشیلی ، ج ١، ص ٦١). ظاهراً همة آنان تکه بیگلری (امیران تکه ) خوانده می شدند.

محمودبیگ ، پدر تکه بیگ و حکمران انطالیه ، در ٧٢٣ یا ٧٢٤ از مقابل دَمیرتاش (تیمورتاش )، امیر و والی معروف ایلخانان در آناطولی ، گریخت و پس از پناه بردن به عمویش دنداربیگ ، وی را به دمیرتاش تسلیم کرد و موجب مرگش شد (تکین داغ ، همانجا؛ تاریخ آل سلجوق در آناطولی ، ص ١٣٢). محمودبیگ در ٧٢٧ به همراه دمیرتاش که بر ایلخان وقت شوریده بود، به ممالیک مصر پناه برد، اما در پی ارسال شکایتنامه ای که پسر دنداربیگ ، نجم الدین اسحاق بیگ ، به سلطان مملوکی رساند، محمودبیگ در مصر به زندان افتاد و نجم الدین پس از بازگشت ، به جای پدر نشست (٧٢٨) و

خضربیگ حکمران استانوس نیز جای برادرش محمودبیگ را در انطالیه گرفت (تکین داغ ، همانجا؛ نیز رجوع کنید به ابن بطوطه ، ج ١، ص ٣١٥؛ عمری ، ص ٦٤).

پس از خضربیگ ، تکه بیگ پسر محمودبیگ به جای او نشست . ظاهراً محمودبیگ عاقبت از مصر بازگشته و برای دومین بار حکومت انطالیه را به دست گرفته بود (تکین داغ ، ص ٦٥)، اما به نوشتة قَلقَشَندی (ج ٨، ص ١٧)، پس از خضربیگ ، ابتدا پسرش دادی بیگ و پس از او، محمدبیگ حکومت کردند.

تکه بیگ بیشتر عمر خود را صرف جنگ با یونانیان قبرس کرد و چون در این جنگها، بویژه در پس گرفتن انطالیه ، بسیار مصمم و سرسخت بود، به «تکه بیگ » (از نظر سرسختی به بز تشبیه شده بود) و حتی به «تکه پاشا» معروف شد ( رجوع کنید به تکین داغ ، ص ٦٥ـ٦٦؛ نشری ، ج ١، ص ٦٤) و از زمان او، حکومت وی و اخلافش ، رسماً تکه اوغوللری خوانده شد.

خبری مبهم مبنی بر اینکه تکه «پسر کدخدای اغدیر است » ( رجوع کنید به نشری ، ج ١، ص ١٧)، این تردید را ایجاد کرده که شاید تکه بیگ از نسل حمیدبیگ نبوده ، بلکه پسر کدخدای (رئیس یا حاکم ) اغدیر بوده است (تکین داغ ، ص ٦٣؛ د. ا. ترک ، ذیل مادّه ؛ نیز رجوع کنید به اوزون چارشیلی ، ج ١، ص ٦٢)، اما شاید منظور از «کدخدای اغدیر» همان فلک الدین دنداربیگ باشد که اغدیر را پایتخت خود قرار داد و حتی پس از بازسازی کامل ، آنجا را فلک آباد نامید ( رجوع کنید به اوچ اوق ، ص ٧٦؛ نیز رجوع کنید به ابوالفداء، ص ٣٧٩).

تکه بیگ از حمایت سلطان مصر برخوردار بود و حتی با تشویق وی ، در قبرس نیروی نظامی پیاده کرد و سرانجام به سبب اختلافات حکام قبرس با یکدیگر، توانست در ٢١ ذیقعدة ٧٧٤ انطالیه را پس بگیرد. وی مسجدی نیز در آنجا بنا کرد (تکین داغ ، ص ٦٦ـ٦٧؛ نیز رجوع کنید به اولیا چلبی ، ج ٩، ص ٢٨٧).

پس از تکه بیگ پسرش ، عثمان بیگ (عثمان چلبی )، جای او را گرفت . عثمان بیگ حکومت انطالیه را به پسرش مصطفی بیگ محول کرد و خود در استانوس مستقر شد. در زمان او تکه ایلی اهمیت خود را از دست داد و تنها به انطالیه و استانوس محدود شد. بایزید اول ، سلطان عثمانی ، در ٧٩٢ به تکه ایلی حمله کرد و در نتیجه ، مصطفی بیگ به مصر گریخت و انطالیه به دست عثمانیان افتاد و آنان امیر خود، فیروزبیگ ، را «محافظ » (مرزبان ) آنجا کردند (تکین داغ ، ص ٦٨ـ٦٩؛ نیز رجوع کنید بهابن خلدون ، ج ٥، ص ٦٣٥).

عثمان بیگ در صفر ٨٢٦ با یاری محمدبیگ ، از خاندان قرامان اوغوللری (قره مانیان * )، در پس گرفتن انطالیه کوشید. در این اثنا، فیروزبیگ درگذشت و حمزه بیگ (پسر فیروزبیگ ) عثمان بیگ را به قتل رساند. با مرگ وی ، تکه اوغوللری کاملاً به تابعیت دولت عثمانی در آمدند (تکین داغ ، ص ٧٠؛ لین پول و دیگران ، همانجا؛ نیز رجوع کنید به هامر ـ پورگشتال ، ج ١، ص ٣٩٢).

منابع :
(١) محمودبن محمد آقسرایی ، تاریخ سلاجقه ، یا، مسامرة الاخبار و مسایرة الاخیار ، چاپ عثمان توران ، آنکارا ١٩٤٤، چاپ افست تهران ١٣٦٢ ش ؛
(٢) ابن بطوطه ، رحلة ابن بطوطة ، چاپ علی منتصر کتانی ، بیروت ١٣٩٥/١٩٧٥؛
(٣) ابن خلدون ؛
(٤) اسماعیل بن علی ابوالفداء، کتاب تقویم البلدان ، چاپ رنو و دسلان ، پاریس ١٨٤٠؛
(٥) اسماعیل حقی اوزون چارشیلی ، تاریخ عثمانی ، ترجمة ایرج نوبخت ، تهران ١٣٦٨ـ١٣٧٧ ش ؛
(٦) اولیا چلبی ؛
(٧) تاریخ آل سلجوق در آناطولی ، چاپ نادره جلالی ، تهران : دفتر نشر میراث مکتوب ، ١٣٧٧ ش ؛
(٨) محمد ثریا، سجل عثمانی ، استانبول ١٣٠٨ـ ١٣١٥/ ١٨٩٠ـ١٨٩٧، چاپ افست انگلستان ١٩٧١؛
(٩) شمس الدین بن خالد سامی ، قاموس الاعلام ، چاپ مهران ، استانبول ١٣٠٦ـ١٣١٦/١٨٨٩ـ ١٨٩٨؛
(١٠) احمدبن یحیی عمری ، التعریف بالمصطلح الشریف ، چاپ محمدحسین شمس الدین ، بیروت ١٤٠٨/ ١٩٨٨؛
(١١) حسین کاظم قدری ، تورک لغتی ، ج ٢، استانبول ١٩٢٨؛
(١٢) قلقشندی ؛
(١٣) امین اللّه گلی ، تاریخ سیاسی و اجتماعی ترکمن ها ، ( تهران ) ١٣٦٦ ش ؛
(١٤) استنلی لین پول و دیگران ، الدّول الاسلامیة ، نقله من الترکیة الی العربیة محمد صبحی فرزات ، قسم ٢، دمشق ١٣٩٥/ ١٩٧٥؛
(١٥) محمد نشری ، کتاب جهاننما ، چاپ تشنر، لایپزیگ ١٩٥١ـ١٩٥٥؛
(١٦) یوزف فون هامر ـ پورگشتال ، تاریخ امپراطوری عثمانی ، ترجمة میرزا زکی علی آبادی ، چاپ جمشید کیان فر، تهران ١٣٦٧ـ ١٣٦٩ ش ؛

(١٧) EI ٢ , s.v. "Teke-oghullar °â" (by G. Leiser);
(١٨) I A , s.v. "Teke-og §ullar â" (by M. C. ìehabeddin Tekindag §);
(١٩) ìehabeddin Tekindag §, "Teke-eli ve Teke-og §ullar â", Tarih Enstitدsد Dergisi , no. ٧-٨ (١٩٧٦-١٩٧٧);
(٢٠) Bahriye غµok, "Hamitog §ullar âbeylig §i", I lہhiyat Fakدltesi Dergisi , IV , no. ١-٢ (١٩٥٥).

/ حجت فخری /