دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٣٥٠٧
تِرهوت ، ناحیه ای تاریخی در شمال ایالت بِهار هندوستان . این ناحیه که اغلب آن را در حماسه های هندی متیلا می نامند، بین َ٢٨ ْ٢٥ تا َ٥٢ ْ٢٦ عرض شمالی و َ٥٦ ْ٨٤ تا َ٤٦ ْ٨٦ طول شرقی قرار دارد و مساحت آن حدود ٤٣٠ ، ١٦ کیلومترمربع است . ترهوت با نپال در شمال و نواحی دربهنگه / درة بهنگه (از «درِ ـ بَنگ » فارسی به معنای دروازة بنگال )، مظفرپور و نواحی مجاور آن هم مرز بود و گاهی به سمت مشرق تا رود ماهاناندا (پورنابوابا ) در بنگال نیز گسترش می یافت . سیمارائون ، که در بخش چمپارن امروزی قرار داشت ، یکی از قدیمترین کرسیهای ناحیه بود. امپراتوری پال (١٣٢ـ٥٥٦/ ٧٥٠ـ١١٦١) در بنگال ، گاهگاهی منطقه را زیر سلطه داشت . تعدادی از سلسله های هندو، همچون کَرناتَه (٤٨٠ـ٧٢٥/ ١٠٨٧ـ ١٣٢٥)، اوینواره (٧٥٢ـ ٩٣٨/ ١٣٢٥ـ ١٥٣٢) و خنذواله (به بنیانگذاری مهسا تاکوره در ٩٦٣/ ١٥٥٦)، بر قلمرو متیلا فرمانروایی داشتند و بهورا را کرسی خود کردند.
سرزمین سرسبز و حاصلخیز ترهوت ، که انبار غلة بِهار * شناخته می شد، به سبب موقعیت راهبردی خود در راه اصلی بین شمال هندوستان و بنگال از نخستین نواحی شناخته شدة مشرق هندوستان نزد مسلمانان بود. هنگامی که در ٦٠٠/ ١٢٠٤ محمد بختیارِ خَلْجی بنگال را تصرف کرد، قسمت جنوب شرقی ترهوت به زیر سلطة مسلمانان در آمد. ناراسیمهادوا (ح ٥٨٤ ـ٦٢٤/ ١١٨٨ـ١٢٢٧) سومین پادشاه سلسلة کرناته ، حاضر به پرداخت جزیه به این قدرت نوظهور شد، اما این امر نیز نتوانست ترهوت را از فشارهای نظامی افزونتر حکمرانان مسلمان بنگال و بهار و اوده و دهلی نجات دهد. کتیبه های اسلامی در ترهوت ، همچون کتیبه های قلعة نظامی مهسور ،
مونگیر * متعلق به ٦٩٢/١٢٩٢ ( رجوع کنید به صدّیق ، ص ٢٣ـ ٢٥)، گویای حضور استقرارگاههای مسلمانان در این ناحیه از همان آغاز قرن هفتم / سیزدهم است .
گر چه گاهی ترهوت ضمیمة قلمرو مسلمانان می شد،
ولی پادشاهی هندوی آن تا زمان انتقال دیوانی به کمپانی هند شرقی در ١١٧٩/١٧٦٥، قرنها تا از دست دادن کامل قدرت خود، یک ایالت خراجگزار وابسته باقی ماند. هرچند بسیاری از مسلمانان ترهوت پس از ١٣٢٦ش / ١٩٤٧ به پاکستان مهاجرت کردند، تعداد نسبتاً زیادی از آنان هنوز در این ناحیه زندگی می کنند.
منابع :
(١) بهاری لال ، آئین ترهوت ، نسخة خطی فارسی ؛
(٢) محمدصدر اعلی احمد دبیر، بساتین الانس ، نسخة خطی کتابخانة ملی بریتانیا، گ ٩ـ١٢؛
(٣) درباری معلی ، اخبارات دربار معلی ، نسخة خطی فارسی ؛
(٤) ملاتقیه ، بیاض ، نسخة خطی فارسی ؛
/ محمدیوسف صدّیق ( د.اسلام ) /