خامنه ، خامنه، شهرى در شهرستان شبستر در استان آذربايجان شرقى. اين شهر در پنج كيلومترى شمالغربى شهر شبستر و در حدود ٧٢ كيلومترى شمالغربى تبريز، در شمال راه اصلى شبستر ـ سلماس قرار دارد (خاماچى، ص ٣١١). خامنه در بخش مركزى شهرستان و در ارتفاع ١٣٨٠ مترى از سطح دريا، در كوهپايهاى با شيب رو به جنوب واقع شده است (رجوع کنید به ايران. وزارت كشور، ١٣٨٥ش، ذيل «استان آذربايجان شرقى»؛ اولين نقشه برجسته نماى آذربايجان). رشتهكوه ميشوداغ (با قله علمدار با ارتفاع ١٥٥ ،٣ متر) از شمال به شهر مشرف است. جنوب شهر نيز به شورهزارهاى شرقى بندر شرفخانه در شمالشرقى درياچه اروميه منتهى مىشود (رجوع کنید به اطلس راههاى ايران، ص ١٨ـ١٩؛ جعفرى، ج ١، ص ٣٧٩). رودهاى فصلى كبوتر على (ياكافتار على) كه از مغرب شهر مىگذرد و داريان كه از ميان شهر عبور مىكند، مهمترين منابع آبهاى سطحى شهر به شمار مىروند. خامنه در گذشته قناتهاى متعددى داشت (رجوع کنید به خاماچى، همانجا؛
روشن، ص ٢٧). راه ارتباطى تبريز ـ شبسترـ سلماس كه از فاصله چهاركيلومترى جنوب شهر عبور مىكند، مهمترين جادهاى است كه خامنه را با شهرهاى ديگرى مانند شندآباد در جنوب، كوزهكنان و تسوج* در مغرب مرتبط مىسازد (رجوع کنید به اطلس راههاى ايران، همانجا). اقتصاد شهر وابسته به دامپرورى و كشاورزى، و بادام و سيبزمينى از جمله محصولات آنجاست (رجوع کنید به رزمآرا، ج ٤، ص ١٨٣؛
خاماچى، ص ٣١٢). شهر پيشينه تجارى دارد و در گذشته علاوه بر بازار هفتگى معروف، بازارى براى كاروانهاى تجارى منطقه داشته است (فرقانى، ص ١٨؛
خاماچى، ص ٣١٣).

خامنه در ١٣١٤ش شهر و تابع تبريز شد و از ١٣٦٩ش با تشكيل شهرستان شبستر، تابع آنجا گرديد (ايران. وزارت كشور، ١٣٨٢ش، ذيل «استان آذربايجان شرقى»). جمعيت شهر در دهه ١٣٣٠ش، بالغ بر ٨٠٠ ،٤ تن بوده، اما بنابر سرشماريها، در ١٣٧٥ش بالغ بر ٥٠٠ ،٢ تن و در ١٣٨٥ش بالغ بر ٧٠٠ ،٢ تن جمعيت داشته است. كاهش جمعيت به سبب مهاجرت اهالى بوده است. مردم آنجا شيعهاند و به زبان تركى و فارسى صحبت مىكنند (رجوع کنید به رزمآرا، همانجا؛
مركز آمار ايران، ١٣٧٦ش، ص هفتاد و دو، همو، ١٣٨٥ش، ذيل «استان آذربايجان شرقى»).

خامنه از قصبات مهم ناحيه (محال) ارونق در حومه تبريز به شمار مىرفت (رجوع کنید به آذرى، ص ١٠؛
سليمىفرد، ص ١١٧). ظاهرآ نام قديمى آن خومنا و مركز توليد پارچه بود (رجوع کنید به خاماچى، همانجا). گزارشهاى موجود از وضع شهر در دورههاى صفويه و قاجاريه، بيانگر اعتبار اين قصبه در ميان قصبات تبريز است (رجوع کنید به جُنابدى، ص ٢٢٣؛
رياحى، ص ١٥٩ـ١٦٢). در ١٣١٧ و پيش از دوره مشروطه، نخستين مدرسه شهرستان در خامنه تأسيس شد كه در ابتدا به نام بانى آن، مدرسه معرفت و در ١٣٠٥ش، پس از دولتى شدن، مدرسه نثار ناميده شد (رجوع کنید به روشن، ص ٦٧ـ٦٨؛
فرقانى، ص ١٤١؛
خاماچى، ص ٣١٢). شهر داراى چنار كهنسالى است كه گويا قرنها قدمت دارد (رجوع کنید به فرقانى، ص ١٨، ٢٧). از آثار تاريخى شهر مساجدى احتمالا متعلق به سدههاى پنجم و ششم، مسجد ميرپنج از دوره قاجاريه، قلعه هراتى و حمام قديمى است كه در ١٣٨٦ش به موزه هداياى خامنه تبديل شد (رجوع کنید به خاماچى، ص ٣١١، ٣١٣؛
جعفرى، ج ٣، ص ٤٥٤). شيخمحمد خيابانى* از بزرگان منسوب به خامنه است. وى در ١٢٩٧ در آنجا به دنيا آمد و مقدمات علوم دينى را در خامنه فراگرفت (آذرى، همانجا؛
فرقانى، ص ٦٨). ميرزا فتحعلى آخوندزاده* نيز از شخصيتهاى خامنه در دوره معاصر به شمار مىرود (روشن، ص ١٣٠ـ١٣١، ١٦١؛
براى اطلاع درباره ديگر مشاهير خامنه رجوع کنید به فرقانى، ص ١٣٤، ١٣٧، ١٤٠ـ١٤١).

منابع:
(١) على آذرى، قيام شيخمحمد خيابانى در تبريز، (تهران) ١٣٥٤ش؛
(٢) اطلس راههاى ايران، تهران: گيتاشناسى، ١٣٨٧ش؛
(٣) اولين نقشه برجسته نماى آذربايجان، مقياس ٠٠٠،١:٥٠٠، تهران: سحاب، ١٣٦٣ش؛
(٤) ايران، وزارت كشور. معاونت سياسى. دفتر تقسيمات كشورى، عناصر و واحدهاى تقسيمات كشورى: آذر ١٣٨٥، (تهران ١٣٨٥ش)؛
(٥) همو، نشريه تاريخ تأسيس عناصر تقسيماتى به همراه شماره مصوبات آن، تهران ١٣٨٢ش؛
(٦) عباس جعفرى، گيتاشناسى ايران، تهران ١٣٦٨ـ١٣٧٩ش؛
(٧) ميرزابيگبن حسن جُنابدى، روضةالصفويه، چاپ غلامرضا طباطبايى مجد، تهران ١٣٧٨ش؛
(٨) بهروز خاماچى، فرهنگ جغرافياى آذربايجان شرقى، تهران ١٣٧٠ش؛
(٩) رزمآرا؛
(١٠) حسين روشن، شبستر و پيرامون آن، تهران ١٣٧١ش؛
(١١) محمدامين رياحى، تاريخ خوى، تهران ١٣٧٨ش؛
(١٢) عبدالحسين سعيديان، شناخت شهرهاى ايران، تهران ١٣٧٩ش؛
(١٣) احمد سليمىفرد، گونهاى بررسى و تحقيق در مورد اوضاع طبيعى، اقتصادى و انسانى شبستر، تهران ١٣٧١ش؛
(١٤) محمدجواد فرقانى، مختصرى از تاريخ شبستر (مهد فرهنگ) و ابرار آن، تهران ١٣٨١ش؛
(١٥) مركز آمار ايران، سرشمارى عمومى نفوس و مسكن ١٣٧٥: موزه هداياى خامنه (حمام تاريخى خامنه)، (تبريز): سازمان ميراث فرهنگى صنايعدستى و گردشگرى آذربايجانشرقى، ١٣٨٨ش (دفترك)؛
(١٦) نتايج تفصيلى كل كشور، تهران ١٣٧٦ش؛
(١٧) همو، سرشمارى عمومى نفوس و مسكن ١٣٨٥: نتايج تفصيلى كل كشور، ١٣٨٥ش؛

Retrieved Sep.١٣, ٢٠٠٩, from http://www.sci.org.ir/ portal/ faces/ public/ census ٨٥/ census ٨٥. natayej/ census ٨٥.rawdata.

/ محسن رنجبر /