پیران ، از طوایف بزرگ و قدیمی کرد، جزو اتحادیة قبیله ای بلباس * در ایران و عراق . مسکن آنان در نوار مرزی ایران و عثمانی (عراق ) و نواحی مجاور آن در آذربایجان غربی قرار داشت (غوریانس ، ص ٢٢؛ مشیرالدوله تبریزی ، ص ١٤٦ـ١٤٧؛ ایگلتون ، ص ٤٣). اغلب چادرنشینان پیران ییلاق را در لاهیجان (لایجان ) و کوه قندیل و قشلاق را در بیتوین و رانیة عراق به سر می بردند (ادموندز، ص ٢٤٢، ٢٤٤؛ عزّاوی ، ج ٢، ص ١١٩). طوایف پیران ، که تعداد آنان در ١٢٧٠ تا ١٢٧٢ بالغ بر ششصد خانوار بود، هفت ماه از سال را در ییلاق و پنج ماه را در قشلاق می گذراندند (مشیرالدوله تبریزی ، ص ١٤٧). کوچ سالانة پیرانها که حتی در سالهای تأسیس دولت نیمه مستقل پادشاهی عراق ادامه داشت (ادموندز، ص ٢٤٤)، در سالهای بعد و بویژه پس از تعیین قطعی مرزهای بین المللی ایران و عراق متوقف شد و چادرنشینان پیران که عملاً میان ایران و عراق تقسیم شده بودند، از آن پس فقط در خاک کشوری که تابع آن بودند کوچ می کردند. پیرانهای عراق در کوی سنجق ، رانیه ، بیتوین ، قراجوغ و اَربیل (عزّاوی ، همانجا) و پیرانهای ایران در بخشهایی از شهرستان پیرانشهر ساکن شدند. دهستانهای پیران و لاهیجان شرقی و غربی از مناطق استقرار طوایف پیران ایران است (ایرانشهر، ج ١، ص ١٢٢؛ مرکز آمار ایران ، ١٣٦٨ ش ، ص ١٢؛ همو، ١٣٦٦ ش ، ص ١٠ـ١١؛ ایران . قوانین و احکام ، ص ٢٠٣ـ ٢٠٥). پیرانهای ایران علاوه بر گله داری ، به زراعت گندم ، جو، برنج و توتون نیز اشتغال دارند (ایرانشهر، ج ١، ص ١٢٢).

از چادرنشینان پیران در عراق اطلاعی در دست نیست ، اما گروههایی از پیرانها در ایران ، هنوز چادرنشین اند و طبق سرشماری ١٣٦٦ش ، جمعیت آنان به ١١٣ خانوار می رسد (مرکز آمار ایران ، ١٣٧٠ ش ، ص ٧٨، ٨٨ ـ٩٠). ییلاق این مردم در مراتع کانی خدا و حاجی ابراهیم و کوه قندیل در نوار مرزی ایران و عراق قرار دارد (اسکندری نیا، ص ٤٠٣).

فهرست طوایف پیران اینهاست : امیر عشایری ، موریک ، احمدی و سادات در ایران (مرکز آمار ایران ، ١٣٧٠ ش ، ص ٩٠) و برچم ، احمدآلکه ، هُولَه مله ، حسن آغائی ، مَخانه ، وسطی ' پیرا، ییوا، هَرزن سَما، هون هَل کَرینا و سِن در کردستان عراق (عزّاوی ، ج ٢، ص ١١٩ـ١٢٠).

نام پیرانها ضمن وقایع ١١٩٧ به میان آمده است که از متحدان امامقلی خان افشار، حاکم ارومیه ، به شمار می آمدند و در جنگ با قوای امیراصلان خان افشار، عامل علی مرادخان زند شرکت داشتند (افشار محمودلو، ص ٢١٤). مامندآغا پیران در جنگ گستردة طوایف افشار و مقدم و شکاک و زَرزا با طوایف بلباس در ١٢١٦ که به شکست بلباس منتهی شد، فرمانده جنگجویان پیران بود (همان ، ص ٣١٢ـ٣١٣). پیرانها در لشکرکشی گستردة شیخ عبیدالله شَمزینی به ارومیه و مهاباد و میاندوآب نیز شرکت داشتند (غوریانس ، ص ٢٢، ٢٨ـ ٢٩، ٣٧ـ ٤٠، ٤٣). اینان شماری از زنان و دختران ترک و کرد را اسیر کردند و به میان طوایف پیران در نواحی مرزی و رانیة عراق فرستادند که تعدادی از آنان در ١٢٩٨ با مداخلة قائم مقام رانیه رهایی یافتند (امیرنظام گروسی ، ص ٣٧٣ـ٣٧٤). گروهی از طوایف پیران نیز در محرم ١٣٣٣ به استقبالِ نظامیان عثمانی رفتند و آنان را به لاهیجان آوردند. محمدامین آغاپیران از سران آنان با تعدادی از جنگجویان پیرانی نظامیان عثمانی را تا ساوجبلاغ مکری (مهاباد) و تصرف بعضی ازاین نواحی و یورش به مراغه وتبریز وتصرف موقت آن شهرها همراهی کردند ( کتاب سبز ، ص ٤٥، ٥٢ ـ٥٣، ٧٥ـ ٧٩، ٨٢، ٨٤، ٨٨ ـ ٨٩، ٩١).

منابع :
(١) سیسیل جان ادموندز، کردها، ترکها، عرب ها، ترجمة ابراهیم یونسی ، تهران ١٣٦٧ ش ؛
(٢) ابراهیم اسکندری نیا، ساختار سازمان ایلات و شیوة معیشت عشایر آذربایجان غربی ، ارومیه ١٣٦٦ ش ؛
(٣) عبدالرشیدبن محمدشفیع افشار محمودلو، تاریخ افشار ، چاپ محمود رامیان و پرویز شهریار افشار، ( ارومیه ) ١٣٤٦ ش ؛
(٤) حسنعلی بن محمدصادق امیرنظام گروسی ، گزارشها و نامه های دیوانی و نظامی امیرنظام گروسی دربارة وقایع کردستان در سال ١٢٩٧ هجری ، چاپ ایرج افشار، تهران ١٣٧٣ ش ؛
(٥) ایران . قوانین و احکام ، مصوبات هیئت وزیران در مورد قانون تعاریف و ضوابط تقسیمات کشوری ، مصوب تیرماه ١٣٦٢، تهران وزارت دادگستری ١٣٦٧ ش ؛
(٦) ایرانشهر ، تهران : کمیسیون ملی یونسکو در ایران ،١٣٤٢ـ١٣٤٣ ش ؛
(٧) ویلیام ایگلتون ، جمهوری ١٩٤٦ کردستان ، ترجمة سیدمحمد صمدی ، مهاباد ١٣٦٠ ش ؛
(٨) عباس عزّاوی ، عشائرالعراق ، بغداد ١٩٣٧ـ١٩٥٦، چاپ افست قم ١٣٧٠ ش ؛
(٩) اسکندر غوریانس ، قیام شیخ عبیدالله شمزینی در عهد ناصرالدین شاه ، چاپ عبدالله مردوخ کردستانی ، تهران ١٣٥٦ ش ؛
(١٠) کتاب سبز ، تهران : نشر تاریخ ایران ، ١٣٦٣ ش ؛
(١١) مرکز آمار ایران ، سرشماری اجتماعی ـ اقتصادی عشایر کوچنده ١٣٦٦: جمعیت عشایری دهستانها، کل کشور ، تهران ١٣٦٨ ش ؛
(١٢) همو، سرشماری اجتماعی ـ اقتصادی عشایر کوچنده ١٣٦٦: فرهنگ عشایری حوزه های ٠١ و ٠٢ ، تهران ١٣٧٠ ش ؛
(١٣) همو، مساحت تقریبی شهرستان ، بخش و دهستانهای کشور، براساس قانون تقسیمات کشوری در مهرماه ١٣٦٥ ، تهران ١٣٦٦ ش ؛
(١٤) جعفربن محمدتقی مشیرالدوله تبریزی ، رسالة تحقیقات سرحدیه ، چاپ محمد مشیری ، تهران ١٣٤٨ ش .

/ علی پورصفر قصابی نژاد /