دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٤١٠٧
تَهانیسَری ، نظام الدین بن عبدالشکوربلخی ، صوفی ، عالم و فقیه حنفی شبه قاره و از مشایخ سلسلة چشتیة صابریه در سدة یازدهم . نسبت وی به خلیفة دوم ، عمر، می رسد (غلام سرور لاهوری ، ج ١، ص ٤٦٣). از تاریخ و محل ولادتش اطلاعی در دست نیست . وی برادرزاده ، داماد و خلیفة شیخ جلال الدین تهانیسری * بود (همانجا؛ رحمان علی ، ص ٢٤١). برخی گفته اند که او به رغم امّی بودن ، جامع علوم ظاهری و باطنی بوده و از علوم غریبه بهرة وافر داشته است (همانجاها). تهانیسری در سلسلة چشتیه مشربی خاص داشت ؛ به این معنی که در سخن تابع هیچکس نبود و آنچه بر او آشکار می شد، در کتابها و رساله هایش می آورد، ازینرو او را به گفتن سخنان کفرآمیز متهم می کردند (غلام سرور لاهوری ، همانجا؛ منزوی ، ١٣٦٢ـ١٣٧٠ ش ، ج ٣، ص ١٥٨٦).
پس از خروج خسرو جهانگیر بر پدر خود، نورالدین جهانگیر (حک : ١٠١٤ـ١٠١٧)، و ملاقاتش با تهانیسری در تهانیسرِ * هند، دشمنان در بارة این ملاقات مطالب دروغین گفتند، در نتیجه شاه از تهانیسری رنجید و او را از هند اخراج کرد. به گفتة غلام سرور لاهوری (ج ١، ص ٤٦٣ـ٤٦٤)، وی ناگزیر به حج رفت اما حسنی (ج ١، ص ٤٣١) سفر حج او را به دلیل اخراجش از هند ندانسته است . تهانیسری پس از چند سال به هند بازگشت و در تهانیسر به تدریس پرداخت اما بار دیگر از هند اخراج شد و به بلخ رفت . والی بلخ ، امام قلی خان ازبک ، از مریدان وی شد (رحمان علی ؛ حسنی ، همانجاها؛ غلام سرور لاهوری ، ج ١، ص ٤٦٤).
تهانیسری در ١٠٢٤، و به گزارشی در ١٠٣٦، در بلخ درگذشت . مزار او در بلخ واقع است (رحمان علی ؛ حسنی ، همانجاها؛ غلام سرور لاهوری ، ج ١، ص ٤٦٥).
تهانیسری مریدان و خلفای بسیار داشت ، از جمله ابوسعید گُنگوهی (متوفی ١٠٥٨)، عبدالکریم لاهوری (متوفی ١٠٤٥) و جان اللّه لاهوری (متوفی ١٠٣٩؛ غلام سرور لاهوری ، ج ١، ص ٤٦٥ـ٤٦٦؛ خیرآبادی ، ص ٤٧٤).
از تهانیسری آثاری به جا مانده که همگی به فارسی است : بحرالتصوف ، در شرح سوانح العشاق احمد غزالی (منزوی ، ١٣٦٢ـ ١٣٧٠ ش ، ج ٣، ص ١٣١٤)؛ تجلیات ، در شرح لمعات عراقی (رحمان علی ، ص ٢٤١؛ منزوی ، ١٣٦٢ـ١٣٧٠ش ، ج ١، ص ٥٣)؛ رسالة حقیقت یا رسالة حقیه ، در بیان هفت مرتبه از مقام توحید (منزوی ، ١٣٦٢ـ١٣٧٠ ش ، ج ٣، ص ١٤١٧؛ همو، ١٣٥٧ـ١٣٦١ش ، ج ٢، ص ٦٠٠)؛ ریاض القدس (یا تفسیر سورة فاتحه یا تفسیر نظامی )، در تفسیر جزءهایی از قرآن کریم (منزوی ، ١٣٦٢ـ١٣٧٠ ش ، ج ١، ص ٥٣؛ همو، ١٣٥٧ـ ١٣٦١ ش ، ج ١، ص ٣١)؛ رسالة بلخیه ، در جواب اعتراضات علمای بلخ به سماع صوفیان و مباح دانستن سماع (غلام سرور لاهوری ، ج ١، ص ٤٦٣)؛ کتابی در بارة مظاهر و مراتب ظهور، با نثری آمیخته به نظم ، در بارة عالم و مراتب پنج گانة ظهور: مرتبة محمدی ، مرتبة صفات اللّه ، مرتبة ملکوت و ارواح ، مرتبة مثال و مرتبة حس و شهادت (منزوی ، ١٣٦٢ـ١٣٧٠ ش ، ج ٣، ص ١٩٣٦). همچنین اثری به نام رؤیت خدا ، در بارة تجلی باری بر کوه طور، به وی منسوب است (منزوی ، ١٣٦٢ـ١٣٧٠ ش ، ج ٣، ص ١٥٣٧).
منابع :
(١) عبدالحی حسنی ، نزهة الخواطر و بهجة المسامع و النواظر ، ج ٥، حیدرآباد دکن ١٣٩٦/١٩٧٦؛
(٢) احمدعلی خیرآبادی ، قصر عارفان ، چاپ محمدباقر، لاهور ١٩٦٥؛
(٣) رحمان علی ، تذکرة علمای هند ، لکهنو ١٩١٤؛
(٤) غلام سرور لاهوری ، خزینة الاصفیاء ، کانپور ١٣٣٢/١٩١٤؛
(٥) احمد منزوی ، فهرست مشترک نسخه های خطی فارسی پاکستان ، اسلام آباد ١٣٦٢ـ١٣٧٠ش ؛
(٦) همو، فهرست نسخه های خطی کتابخانة گنج بخش ، اسلام آباد ١٣٥٧ـ١٣٦١ش .
/ انسیه برخواه /