دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٣٢٣٢
تبریزی ، محمدرضا بن عبدالمطلب ، فقیه ، خطیب ، خوش نویس و شاعر شیعی قرن دوازدهم . تاریخ ولادت او معلوم نیست . تحصیلات خود را ابتدا نزد شیخ مهدی فُتُونی و آقاباقر مازندرانی ، و بعد نزد وحید بهبهانی به انجام رساند (تربیت ، ص ١٩٨) و از سید عبدالعزیزبن احمد نجفی و شرف الدین محمدمکی عاملی اجازة روایت گرفت (آقابزرگ طهرانی ، ١٤٠٣، ج ١٣، ص ٧). وی مدتی در تبریز، مشهد و شیراز به وعظ و خطابه و اقامة نماز جماعت پرداخت . در شیراز به کریمخان زند تقرب جست و از جانب او به سمت «قاضی عسکر»ی منصوب شد. در ١١٩٣، با درگذشت کریمخان زند و افول سلسلة زندیه ، به عتبات عراق سفر کرد و در آنجا مورد احترام سلیمان پاشا والی بغداد قرار گرفت (مفتون دنبلی ، بخش ١، ص ١٨٩ـ١٩٢؛ تربیت ، همانجا)، پس از چندی به کردستان رفت و به خسروخان پیوست ، سپس به قره باغ و بعد به قزوین رفت . او سرانجام در همان شهر یا در تهران به سال ١٢٠٨ درگذشت (مفتون دنبلی ، بخش ١، ص ١٨٩ـ١٩٠، ١٩٣؛ تربیت ، همانجا؛ حبیب آبادی ، ج ٢، ص ٣٤٥).
تبریزی حافظه و هوش و ذکاوت زیادی داشت . انواع خط را بخوبی می نوشت و در خطابه توانا بود (مفتون دنبلی ، بخش ١، ص ١٧٩ـ١٨٠) و مدتی از عمر خویش را در انزوا به سر برد (همان ، بخش ١، ص ١٨٢). وی دو برادر بزرگتر از خود به نامهای محمدابراهیم و محمداسماعیل و نیز فرزندی به نام صدرالدین داشته که هر سه اهل علم بوده اند (آقابزرگ طهرانی ، ١٤٠٤، جزء ٢، قسم ٢، ص ٥٦٠ ـ٥٦١، ٦٦٨). صدرالدین ابتدا نزد پدرش به تحصیل علم پرداخته و به فارسی و عربی شعر می سروده است (حبیب آبادی ، ج ٢، ص ٣٤٥ـ٣٤٦).
تبریزی کتابهایی در فقه و حدیث تألیف کرده است ، از جمله : ١) الاشارات فی الفقه که فتاوی اوست و به سبک تبصرة علامه حلّی نوشته است . این کتاب را به سفارش استادش شیخ مهدی فتونی تألیف کرد (آقابزرگ طهرانی ، ١٤٠٣، ج ١١، ص ٧٧، ج ١٤، ص ٢٠١)؛ ٢) الشفاء فی اخبار آل المصطفی یا الشافی الجامع بین البحار والوافی ؛ آقابزرگ طهرانی این کتاب را مجموعه روایاتی بر مبنای روش بحارالانوار ، و قزوینی آن را خلاصة دو کتاب بحارالانوار و الوافی با برطرف کردن اشکالات آنها دانسته است . تبریزی این کتاب را در ١١٧٨ به پایان رسانده است (آقابزرگ طهرانی ، ١٤٠٣، ج ١٣، ص ٧، ج ١٤، ص ١٩٩؛ قزوینی ، ص ١٥٤)؛ ٣) المصابیح فی شرح المفاتیح ، شرح مفاتیح الشرایع فیض کاشانی در فقه است . او در ٢٢ محرّم ١١٨٢ در بازگشت از مشهد، از راه یزد به عراق سفر کرده و در یزد تقریظ شیخ عبدالنبی بن محمدتقی قزوینی را بر کتاب خود گرفته است . همچنین نسخه ای از این کتاب را در ١٢٠١ برای طلاب علم در نجف وقف کرده است (آقابزرگ طهرانی ، ١٤٠٣، ج ١٣، ص ٧، ج ٢١، ص ٧٩ـ٨٠)؛ ٤) هدایة المسترشدین در اثبات وجوب نماز جمعه .
تبریزی همچنین بر کتابهای طهارت و صلاة قواعد الاحکام علامه حلّی حاشیه نوشته و کتاب حجّ او را شرح کرده است (همو، ١٤٠٤، جزء٢، قسم ٢، ص ٥٦٠). مثنویهای هزاربیتی در بارة فتح خیبر و خروج امام حسین علیه السلام از مدینه به مکه و از آنجا به کربلا نیز از سروده های اوست (همانجا) که نمونه ای از آنها را تربیت آورده است (ص ١٩٨).
منابع :
(١) محمدمحسن آقابزرگ طهرانی ، الذریعة الی تصانیف الشیعة ، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٢) همو، طبقات اعلام الشیعة ، جزء٢، الکرام البررة ، مشهد ١٤٠٤؛
(٣) محمدعلی تربیت ، دانشمندان آذربایجان ، تهران ١٣١٤ش ؛
(٤) محمدعلی حبیب آبادی ، مکارم الا´ثار در احوال رجال دورة قاجار ، ج ٢، اصفهان ١٣٤٢ش ؛
(٥) عبدالنبی بن محمدتقی قزوینی ، تتمیم امل الا´مل ، چاپ احمد حسینی ، قم ١٤٠٧؛
(٦) عبدالرزاق بن نجفقلی مفتون دنبلی ، تجربة الأَحرار و تسلیة الاَبرار ، چاپ حسن قاضی طباطبائی ، تبریز ١٣٤٩ـ١٣٥٠ش .
/ سیدابراهیم سیدعلوی /