بدرالدین قَرافی ، محمدبن یحیی بن عمر، عالم و مؤلف و قاضی مالکی مصر. ٩٣٩ در قرافة ، ناحیه ای در قاهره ، به دنیا آمد و به گفتة خودش چون روز تولدش با ٢٧ رمضان ، از شبهای قدر، مصادف بود، به بدرالدین ملقّب شد (بدرالدین قرافی ، ص ٢١١، مقدمه شتیوی ، ص ٨؛ محبّی ، ج ٤، ص ٢٦٢؛ بروکلمان ، ج ٢، ص ٤١١). در خانواده ای اهل علم پرورش یافت و پدرش ، شمس الدین یحیی بن عمر قرافی (متوفی ٩٤٦)، اولین استاد او بود و بدرالدین کتاب مختصر خلیل بن اسحاق جُنْدی * ، در فقه مالکی ، را نزد وی خواند. برخی از استادان او عبارت اند از: عبدالرحمان بن علی أَجهوری (متوفی ٩٥٧) و شیخ زین الدین احمد الجَیزی (متوفی ٩٧٩)، در فقه ، در حدیث عبدالرحمان مغربی تاجوری (متوفی ٩٦٠)، جمال الدین یوسف بن شیخ زکریّا و نجم الغیطی (متوفی ٩٨١) و ابوعبداللّه بن ابی الصّفا بکری (محبّی ، ج ٤، ص ٢٥٨؛ کتانی ، ج ١، ص ٢١٥ـ٢١٦؛ بدرالدین قرافی ، مقدمه شتیوی ، ص ٩ـ١٠). چنانکه از تألیفاتش برمی آید، از علوم لغت و ادب عصر خود نیز بهره داشت ؛ با اینهمه هیچگاه تدریس نکرد.

قرافی که محبی (ج ٤، ص ٢٥٨) او را رئیس علمای مصر در عصر خودش خوانده ، به سبب مقام قضا، حل معضلات فقهی و تألیفاتش شهرت داشته است . در هفده سالگی به مقام قضا برگزیده شد و مدت پنجاه سال در این سمت باقی ماند (همان ، ج ٤، ص ٢٥٩؛ بدرالدین قرافی ، مقدمه شتیوی ، ص ١٢). تُنْبَکْتی او را از مشایخی دانسته که علم و صلاح را باهم داشته اند (بدرالدین قرافی ، مقدمه شتیوی ، ص ١١). در ١٠٠٨، یا به گفتة تنبکتی در ١٠٠٩، در قاهره درگذشت (همان ، مقدمه شتیوی ، ص ٨ ـ٩؛ محبّی ، ج ٤، ص ٢٦٢(

او آثار بسیاری ، به نظم و نثر، داشته و به گفتة عبدالکریم منشی تعداد کمی از آنها به ما رسیده است (محبّی ، ج ٤، ص ٢٥٩). مهمترین اثر او، توشیح الدیباج و حلیة الابتهاج ، ذیلی است بر کتاب الدیباج المذهَّب ابن فَرحون * ابراهیم بن علی بن محمّد، در طبقات مالکیّه . دیگر آثار او عبارت اند از: در لغت ، القول المأنوس بتحریر ما فی القاموس ، حاشیه بر القاموس المحیط فیروزآبادی ؛ بهجة النفوس بین الصحاح والقاموس ؛ التحریر فی تحقیق التوکید والتأکید؛ در فقه ، شرح الموطأ مالک ؛ شرح مختصر خلیل بن اسحاق که بغدادی (ج ٢، ص ١٠٢) آن را عطاة الجلیل فی شرح مختصرالشیخ خلیل نامیده است ؛ شرح التهذیب ؛ در تفسیر و حدیث ، رساله «فی مخرج حدیث لولاک لما خلقت الافلاک »؛ رساله در پاسخ به سؤالهایی که از قرافی کرده اند؛ کتاب شرف البدر بضیاء لیلة القدر ، شامل اقوال و آرای مفسران در تفسیر سورة قدر؛ الدّر الفرید فی الکلام علی مواضع من کلام اللّه المجید . مجموعة رسالات قرافی عبارت از چند رسالة فقهی است ، مانند: «الدّرة المُنیفة فی الفراغ عن الوظیفة »؛ «الجواهر المنتشرة فی هبة السیّد لاِ ُمّالولد والمدبّرة »؛ «تحقیق الابانة فی صحّة اسقاط مالم یجب من الحضانة » (حاجی خلیفه ، ج ٢، ص ١٦٢٨؛ بروکلمان ، ج ٢، ص ٤١١ـ٤١٢؛ زرکلی ، ج ٧، ص ١٤١؛ کحاله ، ج ١٢، ص ١٠٨). از قرافی دیوان یا مجموعة شعری باقی نمانده ، ولی قطعه هایی از اشعار او را،که بیشتر در مدح علم یا عالمان است ، برخی از نویسندگان ثبت کرده اند (رجوع کنید به محبّی ، ج ٤، ص ٢٦١ـ٢٦٢).

منابع :
(١) محمدبن یحیی بدرالدین قرافی ، توشیح الدیباج و حلیة الابتهاج ، تحقیق و تقدیم احمد شتیوی ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٢) اسماعیل بغدادی ، ایضاح المکنون ، چاپ محمد شرف الدین یالتقایا و رفعت بیلکه اللکیسی ( استانبول ١٩٧١ـ١٩٧٢ ) ؛
(٣) مصطفی بن عبدالله حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٤) خیرالدین زرکلی ، اعلام ، بیروت ١٩٨٦؛
(٥) محمد عبدالحی بن عبدالکبیر کتانی ، فهرس الفهارس و الاثبات ، چاپ احسان عباس ، بیروت ١٤٠٢/١٩٨٢؛
(٦) عمررضا کحاله ، معجم المؤلفین ، بیروت ( تاریخ مقدمه ١٣٧٦ ) ؛
(٧) محمدامین بن فضل الله محبّی ، خلاصة الاثر ، بیروت ( بی تا. ) ؛

(٨) Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur, Leiden ١٩٤٣-١٩٤٩.

/ عبدالله کیانی /