تاریخ اَلفی ، کتابی مهم در تاریخ عمومی هزارسالة سرزمینهای اسلامی به فارسی . در بارة چگونگی تألیف تاریخ الفی ، عبدالقادر بداؤنی * ــ که در نگارش و تصحیح آن سهمی داشته ــ گزارش مفصّلی در کتاب خود، منتخب التواریخ ، آورده است . بر اساس گزارش او، اکبرشاه ، پادشاه بابری هند (حک : ٩٦٣ـ١٠١٤)، در ٩٩٠، گروهی از دانشمندان و مورخان را مأمور کرد که کتابی در تاریخ عمومی جهان اسلام از رحلت پیامبر اکرم (١١/٦٣٢) تا پایان هزارة اول هجرت تألیف کنند. نگارش این کتاب در ٩٩٣ شروع شد و پس از پایان تألیف ، آن را الفی یا تاریخ الفی نامیدند (بداؤنی ، ج ٢، ص ٣١٨). این سالها مقارنِ روزگاری بود که به سبب تشویق بابریان و مخصوصاً اکبرشاه ، مذهب شیعه و فارسی دری در هند رونق فراوان یافته بود (علینقی منزوی ، ج ٢، ص ٥٢٠). بداؤنی انگیزة اکبرشاه را اعتقاد او به اتمام مدت بقای دین اسلام دانسته و گفته است که او می خواسته با انجام دادن کارهایی ، پاره ای از نیّات خود را عملی سازد و نخستین کار او، تألیف تاریخ دورانی بوده است که ، از نظر او، رو به پایان می رود (ج ٢، ص ٣٠١). البته گفتار بداؤنی با تعصب ضدشیعی همراه است و نویسندگان و مورخان دیگر به این موضوع اشاره ای نکرده اند.

اکبرشاه در آغاز، هفت تن را به نگارش تاریخ الفی مأمور کرد: غیاث الدین نقیب خان قزوینی ، میرفتح اللّه شیرازی ، حکیم همام گیلانی ، حکیم علی گیلانی ، ابراهیم سرهندی ، میرزانظام الدین احمد هروی و عبدالقادر بداؤنی (بداؤنی ، ج ٢، ص ٣١٨؛ استوری ، ج ٢، ص ٥٩٦ ـ٥٩٧). اعضای این هیئت از شخصیتهای علمی و سیاسی عصر خود بودند. برخی از آنان از ایران به هند مهاجرت کرده بودند و از پیروان مذاهب مختلف اسلامی بودند (برای شرح حال آنان رجوع کنید به آفتاب اصغر، ص ١٤١ـ ١٤٢؛ تتوی و دیگران ، مقدمة آل داود، ص ٢٣ـ٢٩). در هفتة اول ، نگارش حوادث تاریخی تا سال ٣٥ از رحلت پیامبر اکرم صلی اللّه علیه وآله وسلم آماده شد (بداؤنی ، همانجا). مؤلفان در بارة این بخش در حضور اکبرشاه بحث کردند.

بیشترین بحث و انتقاد آنان در بارة ذکر وقایع قتل عثمان بود که با انگیزه ای ضدشیعی نوشته شده بود. سرانجام به پیشنهاد حکیم ابوالفتح گیلانی ، هیئت مؤلفان دست از کار کشیدند و تألیف بقیة کتاب به احمدبن نصراللّه تتوی محول شد (بداؤنی ، ج ٢، ص ٣١٨ـ ٣١٩).

تتوی ، پسر قاضیِ شهر تته ، مشهورترین نگارندة تاریخ الفی است . او از مذهب پدران خود، یعنی مذهب حنفی ، دست کشید و به تشیع گروید و در ٢٢ سالگی برای ادامة تحصیل از هند به ایران آمد و چندی در عصر شاه طهماسب در شهرهای مشهد و یزد و شیراز و قزوین به کسب دانش پرداخت ؛ پس از مرگ شاه طهماسب در ٩٨٤، رهسپار مکه شد و در بازگشت ، از راه ایران به هند رفت و در ٩٨٩ به دربار اکبرشاه راه یافت . چون بیشترین قسمت تاریخ الفی را تتوی تنظیم کرده ، معمولاً او را مؤلف آن می دانند (بداؤنی ، ج ٢، ص ٣١٧؛ شوشتری ، ج ١، ص ٥٩٠ـ٥٩٢؛ نفیسی ، ١٣٦٣ش ، ج ١، ص ٣٥٦ـ٣٥٧؛ صفا، ج ٥، بخش ٣، ص ١٥٥٥ـ١٥٥٦). او حوادث تاریخی را از سال ٣٦ رحلت تا زمان چنگیزخان در دو مجلد تألیف کرده است (بداؤنی ، ج ٢، ص ٣١٩). به عقیدة بداؤنی (همانجا)، بخشهای تألیفی تتوی متعصبانه است ، اما واقعیت آن است که تتوی در نگارش اثر خود شیوة متداول نویسندگان را به کار نبسته و برای مثال ، با آنکه خود شیعه بود، به رسم مؤلفان دیگر همواره از امام علی علیه السلام با عنوان «علی کرّم اللّه وجهه » یاد کرده است . تتوی نتوانست تاریخ الفی را به انجام برساند؛ میرزا فولاد برلاس او را در ٩٩٦ در لاهور به قتل رساند. بداؤنی از این حادثه اظهار خوشحالی کرده و قاتلِ قصاص شده را شهید خوانده است (ج ٢، ص ٣١٩، ٣٦٤).

پس از تتوی ، نگارش بقیة اثر به آصف خانِ قزوینی * محول شد. وی ، پس از تتوی ، بیشترین بخش تاریخ الفی را نوشته است . آصف خان حوادث تاریخی را تا ٩٩٧ بتفصیل نوشت . در سال ١٠٠٠ کار مقابله و تصحیح این اثر به عهدة عبدالقادر بداؤنی نهاده شد. او در طی یک سال دو مجلد اول را تصحیح نمود و تصحیح مجلد سوم را به آصف خان واگذار کرد (بداؤنی ، ج ٢، ص ٣١٩؛ علامی ، ج ١، ص ٧٧؛ قس آفتاب اصغر، ص ١٤٠، ١٤٢ـ١٤٣). پس از تکمیل شدن کتاب ، ابوالفضل علامی بر آن مقدمه نوشت (علامی ، همانجا؛ صفا، ج ٥، بخش ٣، ص ١٥٥٥)، اما در نسخ خطی متعددی از تاریخ الفی که در اختیار مؤلف این مقاله بوده است ، مقدمة مذکور دیده نمی شود. گویا فقط در نسخة خطی موجود در دانشگاه پنجاب این مقدمه مندرج است . نکتة دیگر آنکه در نسخ خطی مذکور، حوادث تاریخی تا ٩٨٤ بیان شده است و از وقایع سیزده سال دیگر اثری نیست .

تاریخ الفی را می توان جامعترین تاریخ عمومی به زبان فارسی دانست که به روش سالشمار در بارة تاریخ سرزمینهای اسلامی همچون شبه جزیرة عربستان ، ایران ، شبه قارة هند، آسیای صغیر، افریقای شمالی ، ماوراءالنهر و دیگر مناطق مسلمان نشین تألیف شده (نفیسی ، ١٣٤٢ش ، ج ٢، ص ٧٧٣؛ آفتاب اصغر، ص ١٤٣) و از نظر نقل روایات مختلف در بارة وقایع و موضوعات گوناگون از مفصّلترین مآخذ دورة هزارسالة تاریخ ملتها و دولتهای اسلامی است . اما عیب این کتاب این است که مبدأ نگارش تاریخ را، برخلاف معمول ، سال رحلت پیامبر اکرم گرفته است ، ازینرو برای پیداکردن سال هر واقعه همیشه باید ده سال بر تاریخی که ذکر شده است ، افزود (نفیسی ، ١٣٤٢ش ، همانجا). چند بخش این کتاب با تفصیل بیش از اندازه نوشته شده است ، از جمله ماجرای کشته شدن عثمان و واقعة کربلا و شهادت امام حسین علیه السلام .

تاریخ الفی از نظر اشتمال بر حوادث تاریخی سرزمینهای شرق اسلامی ، یعنی شبه قارة هند و کاشغر و ماوراءالنهر، اثری بسیار مفید و ارزنده و در برخی موارد حاوی اطلاعات منحصر به فرد است . اهمیت دیگر آن به سبب استفادة مؤلفان از اسناد و مدارک دیوانی دربار اکبرشاه است . مؤلفان تاریخ الفی از منابع متعدد دیگر نیز بهره جسته اند، از جمله تاریخ ابن اعثم کوفی ، روضة الاحباب ، تاریخ ابن کثیر، حبیب السیر ، صحیفة الحقایق ، و ملل و نحل شهرستانی (دانش پژوه ج ٣، بخش ٤، ص ٢٤٤٤).

نثر تاریخ الفی ساده و روان است . عبارات این کتاب یکدست و بسیار متمایل به نثر مورخان پیشین است که شاید به دلیل رونویسی بخش بزرگی از آن از متنهای اصیل تاریخی پیشین باشد (صفا، ج ٥، بخش ٣، ص ١٥٥٦).

تتوی از تاریخ الفی خلاصه ای به نام احسن القصص و دافع الغصص فراهم کرد (دانش پژوه ، ج ٣، بخش ٤، ص ٢٤٤٣). در قرن سیزدهم شخصی به نام احمدبن ابی الفتح اصفهانی در آن تغییراتی داد و آن را به نام خود کرد (استوری ، ج ٢، ص ٦٠٢ـ٦٠٤، و پانویس ١٢٤).

از تاریخ الفی نسخه های خطی متعددی به صورت کامل یا ناقص در دست است (برای آگاهی از تعداد دقیق و مشخصات آنها رجوع کنید به احمد منزوی ، ج ٦، ص ٤١٠٠ـ٤١٠٢؛
استوری ، ج ٢، ص ٥٩٩ ـ٦٠٢). آخرین جلد تاریخ الفی که مشتمل بر حوادث تاریخی سالهای ٨٥٠ تا ٩٨٤ است ، در ١٣٧٨ش به کوشش مؤلف این مقاله به چاپ رسید و جلدهای دیگر آن نیز در دست تصحیح است .

منابع :
(١) آفتاب اصغر، تاریخ نویسی فارسی در هند و پاکستان ، لاهور ١٣٦٤ش ؛
(٢) چارلز آمبروز استوری ، ادبیات فارسی بر مبنای تألیف استوری ، ترجمة یو.ا.برگل ( به روسی ) ، مترجمان یحیی آرین پور، سیروس ایزدی ، و کریم کشاورز، چاپ احمد منزوی ، تهران ١٣٦٢ش ـ ؛
(٣) عبدالقادربن ملوک شاه بداؤنی ، منتخب التواریخ ، کلکته ١٨٦٥ـ١٨٦٩؛
(٤) احمدبن نصراللّه تتوی و دیگران ، تاریخ الفی : تاریخ ایران و کشورهای همسایه در سال های ٨٥٠ ـ٩٨٤ ه ، چاپ علی آل داود، تهران ١٣٧٨ش ؛
(٥) محمدتقی دانش پژوه ، فهرست کتابخانة اهدائی آقای سیدمحمد مشکوة به کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران ، ج ٣، بخش ١ـ٤، تهران ١٣٣٢ـ ١٣٣٥ش ؛
(٦) نوراللّه بن شریف الدین شوشتری ، مجالس المؤمنین ، تهران ١٣٥٤ش ؛
(٧) ذبیح اللّه صفا، تاریخ ادبیات در ایران ، ج ٥، بخش ٣، تهران ١٣٧٠ش ؛
(٨) ابوالفضل بن مبارک علامی ، آئین اکبری ، لکهنو ١٨٩٢؛
(٩) احمد منزوی ، فهرست نسخه های خطی فارسی ، تهران ١٣٤٨ـ١٣٥٣ ش ؛
(١٠) علینقی منزوی ، فهرست کتابخانة اهدائی آقای سیدمحمد مشکوة به کتابخانة دانشگاه تهران ، ج ٢١، تهران ١٣٣٠ـ١٣٣٢ش ؛
(١١) سعید نفیسی ، تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی تا پایان قرن دهم هجری ، تهران ١٣٦٣ش ؛
(١٢) همو، در پیرامون تاریخ بیهقی ، تهران ١٣٤٢ش .

/ سیدعلی آل داود /