دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٢١٣٦
بÙهْآÙرید ، بدعتگذار در آیین زردشت Ùˆ مدعی پیامبری ØŒ مقتول در ١٣١ در اواخر Øکومت اموی .
در میان جنبشهایی Ú©Ù‡ در سدة دوم در ایران روی داده ØŒ آگاهی ما از جنبش به Ø¢Ùرید اندک است (صدیقی ØŒ ص ١١١). منابع تاریخی به این جنبش اشاره ای نکرده اند، Ùˆ دانسته های ما دربارة آن از کتابهای غیر تاریخی است . در منابع کهن Ùˆ معتبر عربی ØŒ از او یاد نشده Ùˆ آنچه نیز به جای مانده متناقض است Ùˆ بیشتر رنگ اÙسانه دارد. کهنترین این اطلاعات ØŒ نوشتة ابواسØاق ابراهیم صولی (متوÙÛŒ ٢٤٣) در کتاب الدولة العباسیة است Ú©Ù‡ اینک در دست نیست ØŒ اما گزارش او را ابن ندیم (ص ٦٦٥) نقل کرده است (رجوع کنید به صدیقی ØŒ ص ١١١Ù€ ١١٥Ø› عزیزی ØŒ ص ١٣٦ به بعد؛ موسکاتی ØŒ ص ٤٨٨Ù€٤٩٤). از دیگر منابع مهم ØŒ کتاب Ø§Ù„Ø§ØµÙ„Ø§Ø Ø§Ø¨ÙˆØاتم اØمدبن Øمدان رازی (متوÙÛŒ ٣٢٢) است Ú©Ù‡ ظاهراً کهنترین نوشتة اسماعیلی است Ú©Ù‡ کلام اسماعیلیان را بر مبنای ÙلسÙØ© نواÙلاطونی بیان کرده است . بخشی از گزارش ابوØاتم رازی (ص ١٦٠Ù€١٦٢) دربارة به Ø¢Ùرید منØصر به Ùرد است Ùˆ ازینرو ارزش ویژه ای دارد. به Ø¢Ùرید، پسر ماه Ùروَدین (ابوریØان بیرونی ØŒ ص ٢١٠) یا به Ø¢Ùرید Ùروردینان ØŒ یا به Ø¢Ùرین ماه Ùروردین (خوارزمی ØŒ ص ٥٦Ø› عوÙÛŒ ØŒ قسم ٣ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٢٦) یا پسر ماهÙیروزین (مروزی ØŒ Ú¯ ٧ر) در سیراوَند، قصبة خوا٠ظهور کرد. او از اهالی زÙوزَن ØŒ یکی از آبادیهای خوا٠(ابوریØان بیرونی ØŒ همانجا؛ Øمدالله مستوÙÛŒ ØŒ ص ١٥٤) بوده است ØŒ اما ابن ندیم (همانجا) او را از آبادی٠روی ØŒ از ولایت ابرشهر، ذکر Ù…ÛŒ کند. روی ظاهراً تØری٠زÙوزن Ùˆ ابرشهر نام نیشابور است (رجوع کنید به یاقوت Øموی ØŒ ج ٣ØŒ ص ١٥٨). نوشتة مجد خواÙÛŒ (ص ٢٨٠) دایر بر این Ú©Ù‡ زادگاه به Ø¢Ùرید زاوه بوده ØŒ دقیق به نظر نمی رسد. از تاریخ تولد Ùˆ آغاز زندگی او اطلاعاتی در دست نیست Ø› آنچه از او Ù…ÛŒ دانیم این است Ú©Ù‡ زردشتی بوده است . ابوØاتم رازی (ص ١٦٠) او را همانند سÙنباد * از غلات مجوس برشمرده است . نام ÙˆÛŒ Ùˆ پدرش نیز مؤید این نظر است (صدیقی ØŒ ص ١١٦). در منابع موجود، تاریخ روشنی برای شروع Ùˆ دورة Ùعالیت Ùˆ زمان دقیق کشته شدن او ذکر نگردیده Ùˆ بیشتر به ظهور او در روزگار ابومسلم اشاره شده است (مروزی ØŒ همانجا). به نوشتة ابوریØان بیرونی (ص ٢١٠Ù€٢١١)ØŒ هنگامی Ú©Ù‡ ابومسلم به نیشابور آمد، موبدان دربارة به Ø¢Ùرید Ùˆ بدعتی Ú©Ù‡ در دین زردشتی آورده بود با او سخن Ú¯Ùتند (برای مقایسة به Ø¢Ùرید با زردشت ØŒ مزدک ØŒ مانی Ùˆ دیصان رجوع کنید به ابوØاتم رازی ØŒ همانجا). به Ø¢Ùرید در ١٢٧ØŒ کتابی به زبان Ùارسی پرداخت Ú©Ù‡ در آن ØŒ برای سازش دادن دین زردشت با آرای اسلامی ØŒ کوشش بسیار به کار برده بود (اشپولر، ص ١٩٦). چون به Ø¢Ùرید کتابی نوشته ØŒ Ù…ÛŒ توان Ú¯Ùت Ú©Ù‡ او Ùرهنگ Ùˆ دانشی داشته است (صدیقی ØŒ همانجا). ابوریØان بیرونی (ص ٢١٠) ØªØµØ±ÛŒØ Ù…ÛŒ کند Ú©Ù‡ به Ø¢Ùرید برای پیروان خود کتابی به Ùارسی ساخت (رجوع کنید به خوارزمی ØŒ همانجا؛ شهرستانی ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٣٨)ØŒ اما از نوشتة او نمی توان دانست Ú©Ù‡ این کتاب به خط عربی بوده یا به خط Ùˆ زبان پهلوی (صدیقی ØŒ ص ١٢٢). با توجه به این نکته ØŒ آغاز کار به Ø¢Ùرید، پیش از Øضور ابومسلم به عنوان سرپرست امور دعوت در خراسان بوده است Ø› ولی با توجه به رویدادهای روزگار ابومسلم ØŒ شاید بتوان زمان تقریبی انجام کار به Ø¢Ùرید را تخمین زد. به نوشتة گردیزی (ص ٢٦٦) او مغ بوده است . این امر بعید نیست ØŒ زیرا اطلاع بر دین زردشتی ØŒ به او امکان داد تا به Ùکر تلÙیق آن آیین با اندیشه های اسلامی بیÙتد. به Ø¢Ùرید از اسلام نیز آگاهی داشته Ùˆ از امتیازات آن متأثر شده است . آنگونه Ú©Ù‡ به نظر Ù…ÛŒ رسد، کوشش به Ø¢Ùرید بر این بوده است Ú©Ù‡ مواردی از آیین زردشتی را Ú©Ù‡ با اØکام اسلامی اختلا٠ÙاØØ´ÛŒ داشته Øذ٠کند.
به Ø¢Ùرید در ابتدای امر، Ù‡Ùت سالی به چین رÙت Ùˆ چون بازگشت ØŒ با خود طرÙÙ‡ هایی همراه آورد؛ از جمله پیراهن سبزی Ú©Ù‡ به سبب نهایت نرمی Ùˆ نازکی در مشت جا Ù…ÛŒ گرÙت (ابوریØان بیرونی Ø› مروزی Ø› مجدخواÙÛŒ ØŒ همانجاها). ثعالبی (ص ٣٤) به نقل از پیران نیشابور، از جمله ابوزکریا ÛŒØیی بن اسماعیل Øیری ØŒ Ù…ÛŒ نویسد Ú©Ù‡ به Ø¢Ùرید چندی پس از بازگشت از چین ØŒ مقداری خوراکی ساده تهیه دید Ùˆ در دو کیسه نهاد Ùˆ آنها را به صورت دو بالش درآورد Ùˆ پنهان نمود؛ آنگاه چنان وانمود کرد Ú©Ù‡ گویی مردنش Øتمی است Ùˆ دستور داد برای او گنبدی بسازند با آبراهه ای Ú©Ù‡ آب باران در آن روان شود Ùˆ از همسر خود خواست تا پیکر او را با همان بالشها Ùˆ جامة سبز Ú©Ù‡ در پارچه ای پیچیده بود در گنبد نهد Ùˆ هر Ù‡Ùته به کنار گنبد آید Ùˆ روی خود را در آن آب باران بشوید. زن چنین کرد Ùˆ به Ø¢Ùرید مدت یک سال با آن خوراک Ùˆ آب زیست تا آن Ú©Ù‡ وقت درو رسید Ùˆ مردم به آن ناØیه آمدند. آنگاه به Ø¢Ùرید در Øالی Ú©Ù‡ آن پیراهن Ùˆ ردای سبز را پوشیده بود، بیرون آمد Ùˆ Ú¯Ùت : ای مردم ØŒ من Ùرستادة خدا نزد شمایم . خداوند، چنان Ú©Ù‡ شنیده اید، از یک سال پیش مرا میرانده بود Ùˆ اینک زنده گردانید Ùˆ خلعت بهشتی ØŒ Ú©Ù‡ نظیر آن در جهان نیست ØŒ بر من پوشانید Ùˆ آنچه به شما خبر خواهم داد ÙˆØÛŒ اوست (برای روایتهای دیگر رجوع کنید به ابوØاتم رازی ØŒ ص ١٦١Ø› ابوریØان بیرونی ØŒ همانجا؛ صورالاقالیم ØŒ ص ٩١Ø› مجد خواÙÛŒ ØŒ ص ٢٨٠Ù€٢٨١).
به Ø¢Ùرید دعوی پیامبری کرد (قس ابوØاتم رازی ØŒ ص ١٦٠) Ùˆ مردم را به سوی خود خواند Ùˆ با بیشتر آداب مذهبی مجوسان مخالÙت ورزید Ùˆ گروهی از مردم خوا٠و زوزن Ùˆ زاوه بر او گرد آمدند (ثعالبی ØŒ همانجا؛ مجدخواÙÛŒ ØŒ ص ٢٨٠). نویسندة صورالاقالیم (همانجا) پیروان او را هزار مرد برشمرده است . به Ø¢Ùرید زردشت Ùˆ آنچه را Ú©Ù‡ او آورده بود قبول داشته ØŒ اما برخی از مراسم زردشتیان را رد Ù…ÛŒ کرده است (ابوریØان بیرونی ØŒ همانجا). از جمله دستورهای او برای پیروان خود تعیین پنج نوبت نماز بدون سجده Ùˆ به طر٠چپ قبله بود (ابن ندیم ØŒ همانجا؛ ابوØاتم رازی ØŒ ص ١٦١). اما در بیشتر منابع ØŒ از Ù‡Ùت نوبت نماز یاد شده Ú©Ù‡ برای هر یک مناسبتی قائل بوده است . با توجه به اهمیت عدد Ù‡Ùت برای ÙˆÛŒ ØŒ مانند اقامت Ù‡Ùت سالة او در چین Ùˆ اختصاص دادن یک Ù‡Ùتم دارایی مردم به عنوان وق٠، Ù‡Ùت نوبت نماز درست تر به نظر Ù…ÛŒ رسد (رجوع کنید به ابوریØان بیرونی ØŒ ص ٢١١Ø› آمورتی ØŒ ص ٥١٥). این نمازها عبارت بودند از: ١) نمازی برای توØید خدا؛ ٢) نمازی برای Ø¢Ùرینش آسمانها Ùˆ زمین Ø› ٣) نمازی در Ø¢Ùرینش جانوران Ùˆ روزیهایشان Ø› ٤) نمازی در مرگ Ø› ٥) نمازی برای روز رستاخیز Ùˆ روزشمار؛ ٦) نمازی دربارة بهشتیان Ùˆ دوزخیان Ùˆ سرنوشت آنان Ø› ٧) نمازی در ستایش بهشتیان (ابوریØان بیرونی ØŒ ص ٢١٠Ø› گردیزی ØŒ ص ٢٦٦Ù€ ٢٦٧). او پیروانش را به سجده کردن در برابر خورشید، در Øالی Ú©Ù‡ بر یک زانو هستند، امر کرد. آنان در نماز خود باید به سوی خورشید هر جا Ú©Ù‡ باشد، رو کنند اما نمی دانیم Ú†Ù‡ نسبتی میان خدا Ùˆ خورشید قرار Ù…ÛŒ داده است (صدیقی ØŒ ص ١٢٤)Ø› موهای٠سر٠خود Ùرو نهند Ùˆ زمزمه را هنگام طعام خوردن Ùرو گذارند Ùˆ چهارپایان را سر نبÙرند، مگر هنگام پیری آنها. از خوردن شراب Ùˆ گوشت مردار Ùˆ از ازدواج با Ù…Øارم بپرهیزند Ùˆ در تعیین کابین زنان به چهارصد درهم بسنده کنند (ابوریØان بیرونی ØŒ ص ٢١٠Ù€ ٢١١Ø› ثعالبی Ø› گردیزی ØŒ همانجاها؛ شهرستانی ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٣٨Ù€ ٢٣٩). به Ø¢Ùرید، برای اصلاØات اجتماعی ØŒ از پیروان خود خواست تا یک Ù‡Ùتم از اموال Ùˆ دارایی خود را برای تعمیر راهها Ùˆ پلها، ساختن کاروانسراها (ثعالبی Ø› ابوریØان بیرونی Ø› شهرستانی ØŒ همانجاها)ØŒ پرستاری از بیماران ØŒ Ú©Ù…Ú© به اÙراد نیازمند Ùˆ دیگر امور عام المنÙعه وق٠کنند (صدیقی ØŒ ص ١٢٦).
از عقاید Ùˆ دستورهای به Ø¢Ùرید به پیروانش چند نکته استنباط Ù…ÛŒ شود: با توجه به آشÙتگیها Ùˆ تÙرقه ای Ú©Ù‡ در آن زمان در میان زردشتیان وجود داشته ØŒ به Ø¢Ùرید لزوم اصلاØاتی را اØساس کرده Ùˆ بویژه به تغییر آن قسمتهایی از دین زردشت پرداخته Ú©Ù‡ بیشتر مورد انتقاد بوده است . اÙزون بر این ØŒ شباهت برخی از آرای او با آنچه در اسلام مقرر است ØŒ مانند Øرام داشتن ازدواج با Ù…Øارم Ùˆ منع خوردن شراب ØŒ این گمان را پدید Ù…ÛŒ آورد Ú©Ù‡ به Ø¢Ùرید قصد نوعی تلÙیق بین آیین گذشتة ایرانیان Ùˆ اسلام را داشته است (همان ØŒ ص ١٢٧Ø› اشپولر، همانجا؛ ایرانیکا ØŒ ذیل مادّه ). تأثر غیرمستقیم او از برخی تعالیم اسلام Ùˆ غلبة جنبة عملی Ùˆ اجتماعی آرای او بر جنبة روØانی Ùˆ معنوی آن ØŒ این نکته را به ذهن Ù…Øققان القا کرده است Ú©Ù‡ جنبش به Ø¢Ùرید بنیان اجتماعی داشته است (صدیقی ØŒ ص ١١٧ØŒ ١٢٢)Ø› علی الخصوص Ú©Ù‡ آغاز جنبش او با گرÙتاری نصر * بن سیّار Øکمران بنی امیه در خراسان در مقابله با Øارث * بن سÙرَیج Ù…Ùرجی Ùˆ مأموریت یاÙتن ابومسلم خراسانی به دعوت مردم برضد امویان در خراسان ØŒ توام بوده است . لذا اقدام او در این دوره ØŒ موقع شناسی سیاسی Ù€ اجتماعی به Ø¢Ùرید را نشان Ù…ÛŒ دهد (همان ØŒ ص ١١٧). این Ú©Ù‡ در مدتی کوتاه گروه کثیری به او گرویده اند، Øکایت از پیشرÙت دعوت ÙˆÛŒ دارد.
ظهور به Ø¢Ùرید Ùˆ گردآمدن پیروانی به دور او Ùˆ دستور اصلاØات Ùˆ تصÙیه هایی در آداب مذهبی زردشتیان Ú©Ù‡ به Ø¢Ùرید Ù…Ø·Ø±Ø Ø³Ø§Ø®Øª ØŒ از قدرت معنوی Ùˆ مادی روØانیان زردشتی کاست Ùˆ موقعیت آنان را تضعی٠کرد. در ١٣١ØŒ پس از آمدن ابومسلم به نیشابور، گروهی از موبدان Ùˆ هیربدان زردشتی به او شکایت بردند Ú©Ù‡ به Ø¢Ùرید هم در دین اسلام Ùˆ هم در دین زردشتی تباهی Ùˆ خدشه وارد کرده است (ابوریØان بیرونی ØŒ ص ٢١١Ø› گردیزی ØŒ ص ٢٦٧). ابومسلم چون از دعوت به Ø¢Ùرید آگاه شد، به دو Ù†Ùر از کسان خود به نامهای شبیب بن واج (ابن ندیم ØŒ همانجا: Ø¯Ø§Ø ) Ùˆ عبدالله بن شعبه (سعید) از داعیان خراسان ØŒ دستور داد تا Ùتنه را خاموش گردانند. عبدالله بن سعید با لشکری ده هزار Ù†Ùری ØŒ به زوزن رÙت Ùˆ به Ø¢Ùرید را در بادغیس دستگیر کرد Ùˆ به نیشابور آورد. به گزارش ابن ندیم (همانجا) شبیب بن واج Ùˆ عبدالله بن سعید اسلام را بر او عرضه کردند، به Ø¢Ùرید اسلام آورد Ùˆ جامة سیاه پوشید، ولی به اتهام کهانت ØŒ ØÚ©Ù… قتل او را صادر کردند. ابومسلم به قتل او Ùرمان داد Ùˆ در باب الجامع در نیشابور، بر دارش کردند Ùˆ پیروانش را نیز کشتند (ابوریØان بیرونی ØŒ همانجا؛ ثعالبی ØŒ ص ٣٥Ø› گردیزی ØŒ همانجا؛ شهرستانی ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٣٩Ø› مروزی ØŒ همانجا). اما گزارش ابوØاتم رازی به گونة دیگری است . به روایت او، ابومسلم به Ø¢Ùرید را به اسلام Ùراخواند Ùˆ او در ظاهر پذیرÙت . در Øالی Ú©Ù‡ بر Ú©Ùر خود اصرار داشت . آنان به یکدیگر دستان روا Ù…ÛŒ داشتند Ùˆ Øقیقت این بود Ú©Ù‡ ابومسلم Ùˆ به Ø¢Ùرید در غÙلوّ Ùˆ تناسخ * هم رأی بودند. هنگامی Ú©Ù‡ ابومسلم به او دست یاÙت ØŒ به Ù‚ÙŽØْطبَه Ùرمان قتل او را داد Ùˆ Ù‚Øطبه نیز سَلَمَة بن Ù…Øمد طائی را مأمور اجرای ØÚ©Ù… کرد (همانجا).
به نوشتة بیرونی Ùˆ شهرستانی (همانجاها) خادم او Ùˆ پیروانش Ù…ÛŒ Ú¯Ùتند Ú©Ù‡ به Ø¢Ùرید سوار بر اسبی زردرنگ بر آسمان صعود کرده است Ùˆ بزودی باز خواهد گشت Ùˆ از دشمنان انتقام خواهد گرÙت . مقابلة ابومسلم با به Ø¢Ùرید Ú©Ù‡ به سود موبدان Ùˆ مغان به پایان رسید، نشان دهندة کنار آمدن ابومسلم Øتی با گروههای مخال٠اسلام برای کسب پیروزی شمرده شده است (رجوع کنید به کلیما، ص ٥١). همانگونه Ú©Ù‡ موبدان دین زردشت با به Ø¢Ùرید مخال٠بوده اند، ابومسلم نیز به عنوان یک مسلمان Ù…ÛŒ بایست با او مخالÙت کرده باشد (Ùرای ØŒ ص ٣٠Ø› ایرانیکا ØŒ همانجا). به نظر Ù…ÛŒ رسد Ú©Ù‡ بعد از به Ø¢Ùرید، پیروان Ùˆ معتقدان به اندیشه ها Ùˆ تعالیم او همچنان باقی مانده بودند Ú©Ù‡ به آنان «به Ø¢Ùریدیه / بهاÙریدیه » یا «سیسانیه » (شهرستانی ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٣٨) Ù…ÛŒ Ú¯Ùتند. اشپولر اØتمالاً بر پایة نوشتة گردیزی (ص ٢٧٦) از پیوستن یاران به Ø¢Ùرید به قیام استادسیس * (١٥٠) خبر Ù…ÛŒ دهد (ص ١٩٦). ظاهراً پیروان به Ø¢Ùرید پس از قتل او، در خارج از روستاهای نیشابور به Ùعالیت پرداختند؛ زیرا از اشاراتی Ú©Ù‡ ابن ندیم (همانجا)ØŒ مقدسی (ج ١ØŒ ص ١٧٦)ØŒ ابوریØان بیرونی (همانجا)ØŒ ثعالبی (همانجا)ØŒ شهرستانی (ج ١ØŒ ص ٢٣٩) Ùˆ نویسندة Øدود العالم (ص ٩٤) در آثار خود کرده اند، این گروه تا زمان نگارش کتابهای آنان باقی بوده اند. به نوشتة بغدادی (ص ٣٥٤Ù€ ٣٥٥) به Ø¢Ùریدیان در زمرة چهار Ùرقة مجوس اند Ú©Ù‡ Ø°Ø¨Ø§ÛŒØ Ø¬Ù…ÛŒØ¹ ایشان Ùˆ نیز Ù†Ú©Ø§Ø Ø²Ù†Ø§Ù†Ø´Ø§Ù† Øرام است . اÙزون بر این ØŒ پذیرش جزیه از آنان روا نیست (رجوع کنید به صدیقی ØŒ ص ١٣١).
منابع : ابن ندیم ØŒ الÙهرست ØŒ چاپ ناهد عباس عثمان ØŒ دوØÙ‡ ١٩٨٥Ø› اØمدبن Øمدان Øمدان رازی ØŒ کتاب Ø§Ù„Ø§ØµÙ„Ø§Ø ØŒ چاپ Øسن مینوچهر Ùˆ مهدی Ù…Øقق ØŒ تهران ١٣٧٧ Ø´ Ø› Ù…Øمدبن اØمد ابوریØان بیرونی ØŒ الا´ثار الباقیة عن القرون الخالیة ØŒ چاپ ادوارد زاخائو، لایپزیگ ١٩٢٣Ø› عبدالقاهربن طاهر بغدادی ØŒ الÙرق بین الÙرق ØŒ چاپ Ù…Øمد Ù…Øیی الدین عبدالØمید، بیروت ( بی تا. ) Ø› Øدود العالم من المشرق الی المغرب ØŒ چاپ منوچهر ستوده ØŒ تهران ١٣٤٠ Ø´ Ø› Øمدالله بن ابی بکر Øمدالله مستوÙÛŒ ØŒ کتاب نزهة القلوب ØŒ چاپ Ú¯ÛŒ لسترنج ØŒ لیدن ١٩١٥ØŒ چاپ اÙست تهران ١٣٦٢ Ø´ Ø› Ù…Øمدبن اØمد خوارزمی ØŒ Ù…ÙØ§ØªÛŒØ Ø§Ù„Ø¹Ù„ÙˆÙ… ØŒ چاپ ابراهیم ابیاری ØŒ بیروت ١٤٠٤/١٩٨٤Ø› Ù…Øمدبن عبدالکریم شهرستانی ØŒ الملل Ùˆ النØÙ„ ØŒ چاپ Ù…Øمد سید کیلانی ØŒ قاهره ١٣٨٧/١٩٦٧Ø› Ù…Øمدبن Ù…Øمد عوÙÛŒ ØŒ جوامع الØکایات Ùˆ لوامع الروایات ØŒ قسم ٣ØŒ ج ١ØŒ چاپ بانو کریمی (مصÙّا)ØŒ تهران ١٣٥٢ Ø´ Ø› عبدالØÛŒ بن ضØاک گردیزی ØŒ تاریخ گردیزی ØŒ چاپ عبدالØÛŒ Øبیبی ØŒ تهران ١٣٦٣ Ø´ Ø› مجد خواÙÛŒ ØŒ روضة خلد ØŒ چاپ Øسین خدیو جم ØŒ تهران ١٣٤٥ Ø´ Ø› شر٠الزمان طاهر مروزی ØŒ طبایع الØیوان ØŒ میکروÙیلم نسخة خطی کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران ØŒ Ø´ ٥٠٩١Ø› مطهربن طاهر مقدسی ØŒ کتاب البدء Ùˆ التاریخ ØŒ چاپ کلمان هوار، پاریس ١٨٩٩Ù€١٩١٩ØŒ چاپ اÙست تهران ١٩٦٢Ø› Ù‡Ùت کشور، یا، صورالاقالیم ØŒ چاپ منوچهر ستوده ØŒ تهران ١٣٥٣ Ø´ Ø› یاقوت Øموی ØŒ معجم البلدان ØŒ بیروت ١٣٩٩/١٩٧٩Ø›
B. M. Amoretti, "Sects and heresies", in The Cambridge history of Iran , IV, Cambridge ١٩٧٥; Mohsen Ù€ Azizi, La domination arabe et l'Ø¥panouissment du sentiment national en Iran , Paris ١٩٣٨; Encyclopaedia Iranica , s.v. "Beha ¦far ¦âd" (by G ¦ola ¦m-H ¤osayn Yu ¦sof ¦â); R. N. Frye, "The role of Abu ¦Muslim in the Ù€ Abba ¦sid revolt", Muslim world , vol. ٣٧ (١٩٤٧); Otakar Klima, Beitrجge zur geschichte des Mazdakismus , Praha ١٩٧٧; Sabatino Moscati, "Studi su Abu ¦Muslim", in Rendiconti della reale accademia dei Lincei , vol. IV, Rome ١٩٤٩-١٩٥٠; Gholam Hossein Sadighi, Les mouvements religieux iraniens au II e et au III e siØ©cle de l'hØ¥gire , Paris ١٩٣٨; Bertold Spuler, Iran in frدh- islamisher Zeit , Wiesbaden ١٩٥٢; Ù€ Abd Al -Malik b. Muh ¤ammad Th Ù€ a ¦lib ¦â, G ¦orar , "Bih Ù afrid", ed. M. Houtsma, in Wiener Zeitschrift fدr die Kunde des Morgenlandes , vol. III (١٨٨٩).
/ رضا رضازاده لنگرودی /