توفیق پاشا ، احمد ، وزیر امورخارجه و آخرین صدراعظم عثمانی . در ١٢٦١ در اُسکُدار، از توابع استانبول ، به دنیا آمد. از خانواده ای اصیل و توانگر بود که تبارشان به خانزاده های کریمه می رسید. پس از تحصیلات مقدماتی به مدرسة نظام رفت . افسر سواره نظام بود که از ارتش کناره گرفت و وارد دایرة ترجمة باب عالی ( رجوع کنید بهترجمان * ) شد. در پرتو شایستگی ، پشتکار و تلاش ، در اندک زمانی ، ترقی کرد. از ١٢٨٩ تا ١٣١٣ از طرف وزارت امورخارجه در سفارتخانه های عثمانی در رم ، وین ، برلین ، آتن و پترزبورگ سِمت دبیر دومی و کارداری داشت . توفیق پاشا در مدت چهارده سال خدمت در سمت وزارت امورخارجه اعتماد و تقدیر سلطان عبدالحمید دوم را جلب کرد، تا آنجا که در ١٣٢٦، علاوه بر سمت وزارت ، عضویت مجلس اعیان نیز به او اعطا شد اما در پی استعفای کامل پاشای قبرسی و سقوط دولت در صفر ١٣٢٧، توفیق پاشا نیز از سمت خود برکنار گردید. اندکی بعد، به سفارت لندن منصوب شد. در این زمان ، در پی وقایع ٨ ربیع الاول ، حکومت دچار بحران شد و چون توفیق پاشا شخصی درستکار، بی طرف ، فارغ از وابستگی به احزاب و مورد اعتماد همگان بود، مأمور تشکیل دولت جدید گردید (٢٢ ربیع الاول ١٣٢٧). وی با معزول شدن سلطان عبدالحمید دوم و به سلطنت رسیدن محمد پنجم در ١٥ ربیع الا´خر از صدارت برکنار شد و بار دوم به عنوان سفیر عثمانی به انگلستان اعزام گردید و تا آغاز جنگ جهانی اول در ١٣٣٢/ ١٩١٤ در همان سمت باقی ماند.

پس از پایان گرفتن جنگ ، به جای طلعت پاشا، مأمور تشکیل کابینه شد، اما به سبب مداخلات مستمر حزب اتحاد و ترقی این مأموریت را نپذیرفت ؛ در عوض ، پس از امضای پیمان ترک مخاصمة مندرس ( میان متفقین و عثمانی ) از سوی وحیدالدین ( = محمد ششم ) ، سلطان جدید، و در پی استعفای عزّت پاشا، به جای وی به صدارت رسید (٥ محرّم ١٣٣٧/ ١١ اکتبر ١٩١٨). در دومین روز صدارت وی ، نیروی دریایی متفقین وارد استانبول شد و شهر را اشغال کرد. سلطان نیز به دلایل گوناگون و اصرار متفقین ، مجلس را منحل کرد. در پی آن ، توفیق پاشا نیز به سبب تغییراتی که می خواست در کابینه بدهد از کار برکنار شد ولی اندکی بعد بار دیگر برای تشکیل کابینه مأموریت یافت . او با اینکه اعضای کابینه را به دلخواه برگزید، توفیقی به دست نیاورد و مجبور به استعفا شد و صدارت را به دامادْ فریدپاشا واگذار کرد (٩ ربیع الا´خر ١٣٣٧). توفیق پاشا بعد از آن به مدت دو سال ریاست مجلس اعیان و نمایندگی در اجلاس صلح پاریس را به عهده داشت و سرانجام در ٧ صفر ١٣٣٩، پس از دامادْ فریدپاشا، آخرین کابینة دولت عثمانی را تشکیل داد.

توفیق پاشا، به نمایندگی حکومت عثمانی از استانبول ، در کنار نمایندگان آنکارا، در اجلاس لندن (از جمادی الا´خرة ١٣٣٩/ ٢٧ فوریة ١٩٢١ تا ٢ رجب / ١٢ مارس همان سال ) که به مناسبت پیروزی ترکها در جنگ استقلال (ملی مجادله ) برگزار شده بود، شرکت کرد، ولی با واگذاری نوبت سخنرانی خود به نمایندگان آنکارا حمایتش را از آنان اعلام داشت ، و پس از رانده شدن کامل دشمن ( عوامل حکومت استانبول ، متفقین ، بخصوص یونان ) از آناطولی ، که به پیروزی نهایی و قطعی ترکها در جنگ استقلال و الغای سلطنت عثمانی انجامید (١٠ مهر ١٣٠١/ اول نوامبر ١٩٢٢)، بلافاصله از سمت خود کناره گرفت و امور دولت را در اختیار رفعت پاشا، نمایندة حکومت آنکارا، گذاشت .

توفیق پاشا، که با وقفه های کوتاه چهار بار به صدارت رسیده بود، در مجموع دوسال ونیم صدارت کرد و در ١٧ مهر ١٣١٥/ ٢ شعبان ١٣٥٥ درگذشت . نخستین دورة صدراعظمی توفیق پاشا ــ که ٢١ روز طول کشید ــ مصادف بود با معزول شدن عبدالحمید از سلطنت . در دومین دورة صدارت او، نیروهای دریایی متفقین استانبول را اشغال کردند و آخرین دورة صدراعظمی او نیز مصادف بود با سقوط حکومت و الغای سلطنت عثمانی ؛ ازینرو برخی محافل این وقایع را به بداقبالی یا بدقدمی او نسبت داده اند. توفیق پاشا شریف ، در وظایف دولتی بسیار امین ، در سلوک اجتماعی شکیبا، در گفتار صریح اللهجه و نزد عموم مردم محترم و معتمد بود. به سبب همین مزایا بود که در بحرانیترین زمانها به صدارت منصوب می شد.

خاطرات توفیق پاشا را نوه اش ، شفیق اکدای ، همراه با تحقیقات وسیعی در بارة زندگی او، به نام > پدربزرگ من ، احمد توفیق پاشا، آخرین صدراعظم < منتشر کرده است (استانبول ١٩٨٦).

منابع :
(١) لطفی سیماوی ، سلطان محمدرشاد خانک و خلفنک سراینده کوردکلرم ، استانبول ١٣٤٠؛

(٢) I smail Hami Dani ímend. I zahl  Osmanl  Tarihi Kronolojisi , V , Istanbul ١٩٧١, ١٠٦;
(٣) Mahmud Kema ªl I nal, Osmanl Devrinde Son Sadr  azamlar , I-IV , Istanbul ١٩٤٠-١٩٥٣, III , ١٧٠٤-١٧١٢, IV , ١٧١٣-١٧٦٢;
(٤) Ar âI nan, "Son Sadra ªzam Tevfik Pa ía ve Og §ullar â", Tarih ve Toplum , no. ٥ (١٩٨٤), ٥٥-٦٠, no. ٦,١٧-٢٣, no.٧,٥٠,٥٤;
(٥) Ali Fuad Tدrkgeldi, Gخrدp I íittiklerim , Ankara ١٩٥١, ٢٧-٣٢, ١٦٣-١٨٢.

/ کمال بیگدلی ( د. ا. د. ترک ) /