چهلستون ، عنوانى براى بناها یا بخشهایى از یك بنا در ایران، افغانستان، هند و آسیاى مركزى كه داراى ستونهاى بسیار باشد. عدد چهل در این اسمها افاده كثرت می‌كند (رجوع کنید به چهل*). برخى از این بناها عبارت‌اند از: شبستان ستون‌دار مسجدجامع اصفهان، كاخ چهلستون اردستان، چهلستون‌هاى بناب، مسجد چهلستون (حاجی‌علی‌آقا) كرمان، كاخ چهلستون در قلعه اللّه‌آباد در كنار رود جمنا در هند و چهلستون بخارا (ورجاوند، ص ٥ـ٩؛ معصومى، ص ٢٩١، ٥٨٥). مهم‌ترین نمونه‌هاى موجود، كاخهاى چهلستون اصفهان، قزوین و كابل است.

١) چهلستون اصفهان، كاخى از دوره صفویه در اصفهان. این بنا بیست ستون دارد و سبب چهلستون نامیدن آن تعدد ستونهاى كاخ است. نیز گفته‌اند كه تصویر بیست ستون (براى شماره ستونها رجوع کنید به ادامه مقاله) كاخ در استخرِ مقابلِ آن انعكاس می‌یابد و با احتساب آن، كاخ داراى چهل‌ستون می‌شود (رجوع کنید به جابرى انصارى، ص ٣٤٣؛ هنرفر، ١٣٣٥ش، ص ٧٠).

بنابر شواهد، بناى اولیه كاخ چهلستون به دستور شاه عباس اول (حك ٩٩٦:ـ١٠٣٨)، در باغ چهلستون یا جهان‌نما، به شكل عمارتى كلاه‌فرنگى با تعدادى اتاق كوچك ساخته شد (رجوع کنید به هنرفر، ١٣٥١ش، ص ٣؛ همو، ١٣٣٥ش، ص ٦٧). در كاوشهاى ١٣٢٧ش، ضمن برداشتن لایه‌هاى گچ روى دیوارهاى ایوان جنوبى، دو كتیبه نمایان شد. در كتیبه اول، سال اتمام بنا به دستور شاه عباس دوم (حك ١٠٥٢:ـ١٠٧٧)، بنابر مادّه تاریخ، ١٠٥٧ ذكر شده است. در كتیبه دوم، كه بلندتر است، تاریخ ١١١٨ آمده كه سال تعمیر بنا پس از آتش‌سوزى زمان شاه سلطان حسین است (رجوع کنید به وحید قزوینى، ص ٩١؛ هنرفر، ١٣٥١ش، ص ٦، ٢٣ـ٢٤). تالار هجده ستونه و تالار آیینه، آیینه‌كاریها و نقاشیهاى تالارها (به جز تصویر نادرشاه) از آثار دوره شاه عباس دوم است (هنرفر، ١٣٣٥ش، ص ٦٧، ٧٠). سلاطین صفویه، بعد از عالی‌قاپو*، جشنها و مراسم سلام را در این كاخ برگزار می‌كردند (نیكزاد امیرحسینى، ص ٥٣؛ جابرى انصارى، ص ٣٤٤). در تاخت و تاز افغانها قسمتهایى از تزیینات كاخ، از جمله تخت سلطنتى مجلل آن، از بین رفت (دیولافوا، ص ٢٤٤؛ نیكزاد امیرحسینى، ص ٦٦)، ولى بعد محمود افغان (حك : ١١٣٥ـ١١٣٧) به آن توجه نمود و در همین بنا بر تخت نشست. به دستور شاه طهماسب دوم (حك ١١٣٥:ـ١١٤٤)، خرابیهاى كاخ مرمت شد (ارباب اصفهانى، ص ٢٠٦، ٢٤٥). در ١٣٠٠، كه مسعودمیرزا ظل‌السلطان حاكم اصفهان بود، بیشتر لوازم نفیس كاخ یا از بین رفت یا براى نصب و استفاده در كاخ او در تهران (ساختمان مسعودیه) به‌كار گرفته شد. برخى از این لوازم نیز به موزه‌هاى مختلف دنیا انتقال یافت، از جمله یك جفت در را به موزه ویكتوریا و آلبرتِ لندن بردند (جابرى انصارى، همانجا؛ مهر پویا، ص ٢٣١؛ سمسار، ص ٢٤٢). پس از آن، ظل‌السلطان این بنا را كارگاه دوخت چادرهاى سفرى و محل پذیرایى مهمانان و استقرار انجمن ایالتى كرد (دیولافوا، ص ٢٤٥). كاخ چهل ستون در ١٣١٠ش در فهرست آثار ملى ایران به ثبت رسید (پازوكى طرودى و شادمهر، ص ٦٩). این بنا از ١٣١١ش به بعد بارها مرمت شده است (رجوع کنید به هنرفر، ١٣٥١ش، ص ٣١؛ شفقى، ص ٣٦٢)، از جمله، گچ‌بریهاى ایوان آیینه مرمت شده و نیز نقاشیها از زیر لایه‌هاى گچ و كاهگل خارج گردیده و نرده‌هاى داخل ایوان ساخته شده است (مركز اسناد و مدارك میراث فرهنگى، ٢٠٠٧؛ نیز رجوع کنید به شفقى، همانجا). این كاخ از ١٣٢٧ش موزه شد (نیكزاد امیرحسینى، ص ٦٢) و اكنون آثار گرانبهایى در آنجا نگهدارى می‌شود، از جمله عهدنامه‌اى منسوب به حضرت على علیه‌السلام، نسخه‌هاى خطى از قرن چهارم و دهم، فرشها و منسوجات، و سفالها و چینیهاى عصر صفوى (سپنتا، ص ٦ـ١٢).

كاخ چهلستون، با مساحت١٢٠، ٢ مترمربع، به صورت كلاه فرنگى با آجر و سنگ تیشه‌اى و به شكل مستطیل، روى صفه‌اى سنگى با ارتفاع حدود یك متر ساخته شده است (شاردن، ج ٧، ص ٣٧٧؛ كمپفر، ص ٢٠٦؛ نیكزاد امیرحسینى، ص ٥٢). در جانب شرقى بنا، ایوان اصلى، معروف به تالار هجده ستون، به طول ٣٨ متر، عرض هفده متر و ارتفاع چهارده متر قراردارد. این ایوان داراى هجده ستونِ شانزده و هشت ضلعى از تنه درخت چنار و كاج است. سقف ایوان داراى نقاشیهاى زیبایى است كه بخشى از آنها در بارندگى سال ١٣٣٣ش آسیب دیده است. در وسط ایوان، حوض مرمرینى تعبیه شده است. در پشت ایوان، تالارى معروف به تالار آیینه با سقف و مدخل آیینه‌كارى و دو ستون دیگر قرار دارد. در شمال و جنوب تالار آیینه دو اتاق بزرگ ساخته شده است (ارباب اصفهانى، ص ٣٤؛ نیكزاد امیرحسینى، ص ٥٣؛ هنرفر، ١٣٣٥ش، ص ٧٠، پانویس؛ همو، ١٣٧٣ش، ص ٨٦ـ٨٧).

پشت تالار آیینه، تالار پادشاهى، به شكل مستطیل به ابعاد ٢٢ متر×١١ متر، قراردارد و سقف آن با سه گنبد پوشیده شده است. تالار پادشاهى با سه ایوان (در جنوب، غرب و شمال) احاطه شده است. ایوان شمالى و جنوبى ٣٠ متر×١٤ متر است. در هر طرف آنها دو اتاق قرار دارد. ایوان دیگرى معروف به شاه‌نشین نیز به ابعاد ٥ر٥ متر×٧ متر، با دو اتاق در طرفین آن، در جانب غربى واقع است (نیكزاد امیرحسینى، ص ٥٤، ٥٦ـ٥٧، ٥٩ـ٦٠، ٦٤). سقف بنا بیشتر با چوب كاج پوشیده شده است (جابرى انصارى، ص ٣٤٣).

در اطراف این عمارت، مجراى آبى ساخته و در طول آن فواره‌هایى سنگى تعبیه كرده‌اند. حوض مستطیل روبه‌روى كاخ با همین مجراى آب به كاخ متصل است (رجوع کنید به دهمشگى و جان‌زاده، ص ٢٧١). این حوض با ابعاد ١١٠ متر×١٦ متر تصویر كاخ را در خود منعكس می‌كند (هنرفر، ١٣٣٥ش، ص ٧٠؛ نیكزاد امیرحسینى، ص ٦٤). مهم‌ترین تزیینات كاخ، طلاكارى و دیوارنگاره‌هاى تالار پادشاهى و دو اتاق اطراف تالار آیینه است (هنرفر، ١٣٧٣ش، ص ٨٧).

نقاشیها شامل موضوعاتى است چون: پذیرایى شاه عباس اول و دوم از پادشاهان ازبك و تركستان، پذیرایى شاه طهماسب اول از همایون بابرى، جنگهاى شاه اسماعیل اول با شیبك‌خان ازبك در نزدیك مرو و با عثمانیان در چالدران*، تصاویر تابلویى از دوره افشارى كه جنگ نادرشاه را با محمد شاه در كرنال نشان می‌دهد و تصویر ناصرالدین شاه از دوره قاجاریه، همچنین نقاشیهایى از صحنه‌هاى شكار و سور در تالار پادشاهى و اتاقها و ایوان شاه‌نشین، صحنه‌هاى جشنهاى دربارى یا مضامین ادبى در زوایاى طاقچه‌هاى اتاقها و پیكره‌هاى ایستاده و نشسته به سبك اروپایى (جابرى انصارى، ص ٣٤٤ـ٣٤٦؛ هنرفر، ١٣٥١ش، ص ١٢؛ آژند، ص ٢٧٦ـ٢٩٧؛ شریف‌زاده، ص ١٠٧ـ ١٠٩). بعضى نقاشیهاى كاخ روى صفحات گچى پوشیده با لاك قرمز یا بدون لاك، با آبرنگ انجام شده است. علاوه بر این، با رنگ و روغن، تحت تأثیر اروپاییان و بیشتر توسط نقاشان هلندى، تك چهره‌ها و موضوعات متفاوت نقاشى شده است (شاردن، ج ٧، ص ٣٧٩ـ٣٨٠؛ آقاجانى، ص ٧٩ـ٨٣؛ شریف‌زاده، ص ١٠٨). این نقاشیها احتمالا كار هنرمندان معروفى چون رضا عباسى و پسرش آقا شفیع عباسى، آقا صادق نقاش (كه نقاشیهاى الحاقى دوره زند و قاجار به امضاى اوست)، محمدعلی‌بیگ نقاشباشى، آقازمان و یوسف‌الحسینى است (هنرفر، ١٣٥١ش، ص ٤؛ همائى، ج ١، ص ٢٨٩، ٣٢٠، ٣٣١ـ٣٣٢؛ بهنام، ص ١٠؛ رابینسون، ص ٢٢٥). سنّت نقاشیهاى دیوارى كاخ چهلستون ادامه سنّت نقاشیهاى دیوارى عهد غزنویان است (آژند، ص ٢٧٦) كه در دوره صفویه متأثر از شیوه رضا عباسى* در پیكرنگارى بوده است (گروبه و سیمز، ص ٢١٦).

دیوارهاى كاخ تا نیمه با سنگهاى مرمر سفید پوشیده شده و نیمه دیگر نیز با نقشها و آیینه و شیشه‌هاى رنگى تزیین شده است (شاردن، ج ٧، ص ٣٧٨). مجسمه‌سازى، كه در دوره صفویه بیشتر مورد توجه بوده، در تزیینات كاخ به كار رفته و از آن جمله مجسمه‌هاى شیرهایى است كه زیر ستونهاى وسطِ تالار هجده ستون به عنوان پایه‌هاى ستونها عمل می‌كنند و نیز شیرهاى سنگى نشسته در استخر روبه‌روى كاخ (رجوع کنید به پوپ، ١٩٧٧الف، ص ١٣٥٧).

علاوه بر كتیبه‌هایى كه تاریخ اتمام و مرمت بنا را نشان می‌دهند، دو كتیبه قرآنى دیگر، با خط نسخ مشكى بر زمینه گل و بوته به خط شمس‌الدین‌بن ملامحمد سعید جیلانى به تاریخ ١١١٩، در ایوان شاه‌نشین نصب شده است (هنرفر، ١٣٥١ش، ص ٢٥؛ نیكزاد امیرحسینى، ص ٥٩). ستونهاى بیست‌گانه چوبى كاخ در گذشته با آیینه و شیشه‌هاى رنگى پوشیده شده بود (رجوع کنید به شاردن، همانجا؛ هنرفر، ١٣٣٥ش، همانجا). سرستونهاى مقرنس كارى شده و مزین به آیینه و شیشه‌كاریها از قدیم‌ترین نمونه‌هاى بهره‌گیرى از این هنر در ایران است (پوپ، ١٩٧٧الف، ص ١٣٦٣؛ موسوى فریدنى، ص ١٠٢). اُرُسیها و نورگیرهاى مشبك و تزیینى چوبى، درهاى منبت و خاتم‌كارى شده، قابهاى سقف و منبر خاتم كاخ از بهترین آثار چوبى در بناى مذكور است (رجوع کنید به نیكزاد امیرحسینى، ص ٥٤، ٥٧). كاخ چهلستون ادامه سنّت ساخت تالارهاى ستون‌دار است كه قرنها قبل از آن در ایران رایج بوده است (پوپ، ١٩٧٧ب، ص ١١٩٢). آنه (ص ٢٥٠) آن را شبیه كاخ آپاداناى شوش*، متعلق به دوره هخامنشیان، دانسته است و بعضى نیز بر این باورند كه عالی‌قاپو و قصر (از میان رفته) آیینه، شبیه چهلستون ساخته شده است (رجوع کنید به كلایس، ص٢٤١؛ افضل‌الملك، تعلیقات افشارفر، ص١١٨).

چهلستون نمونه برجسته‌اى از كوشكهاى دوره صفوى است كه ویژگى برون‌گرا و نمایشى این بناها را به خوبى نشان می‌دهد.

منابع :
(١) علاوه بر اطلاعات شخصى مؤلف؛
(٢) یعقوب آژند، مكتب نگارگرى اصفهان، تهران ١٣٨٥ش؛
(٣) حسین آقاجانى، «تعمیرات نقاشى»، اثر، ش ١ (بهار ١٣٥٩)؛
(٤) كلود آنه، گلهاى سرخ اصفهان: ایران با اتومبیل، ترجمه فضل‌اللّه جلوه، (تهران) ١٣٧٠ش؛
(٥) محمدمهدی‌بن محمدرضا ارباب اصفهانى، نصف جهان فى تعریف‌الاصفهان، چاپ منوچهر ستوده، تهران ١٣٤٠ش؛
(٦) غلامحسین افضل‌الملك، سفرنامه اصفهان، چاپ ناصر افشارفر، تهران ١٣٨٠ش؛
(٧) عیسى بهنام، «هنر نقاشى در دوران پادشاهى شاه عباس بزرگ»، هنر و مردم، دوره جدید، ش ٦٧ و ٦٨ (اردیبهشت و خرداد ١٣٤٧)؛
(٨) ناصر پازوكى طرودى و عبدالكریم شادمهر، آثار ثبت شده ایران در فهرست آثار ملى: از ٢٤/٦/ ١٣١٠ تا ٢٤/٦/ ١٣٨٤، تهران ١٣٨٤ش؛
(٩) محمدحسن جابرى انصارى، تاریخ اصفهان و رى و همه جهان،(اصفهان) ١٣٢١ش؛
(١٠) جلیل دهمشگى و علی‌جان‌زاده، جلوه‌هاى هنر در اصفهان، (تهران) ١٣٦٦ش؛
(١١) ژان‌پل‌راشل دیولافوا، سفرنامه مادام دیولافوا: ایران و كلده، ترجمه و نگارش علیمحمد فره‌وشى، تهران ١٣٦١ش؛
(١٢) عبدالحسین سپنتا، «اشیائى از موزه چهلستون اصفهان»، وحید، سال ٢، ش ٣ (اسفند ١٣٤٣)؛
(١٣) محمدحسن سمسار، «آئینه‌كارى در معمارى ایران دوره اسلامى»، در تزئینات وابسته به معمارى ایران دوره اسلامى، به كوشش محمدیوسف كیانى، تهران: سازمان میراث فرهنگى كشور، ١٣٧٦ش؛
(١٤) عبدالمجید شریف‌زاده، دیوارنگارى در ایران: زند و قاجار در شیراز، تهران ١٣٨١ش؛
(١٥) سیروس شفقى، جغرافیاى اصفهان، اصفهان ١٣٨١ش؛
(١٦) ولفرام كلایس، «كاخ‌ها»، ترجمه علیرضا مهینى، در معمارى ایران: دوره اسلامى، به كوشش محمدیوسف كیانى، ج ١، تهران: جهاد دانشگاهى، ١٣٦٦ش؛
(١٧) انگلبرت كمپفر، سفرنامه كمپفر، ترجمه كیكاوس جهاندارى، تهران ١٣٦٠ش؛
(١٨) مركز اسناد و مدارك میراث فرهنگى.

Retrieved Jul. ٤, ٢٠٠٧, from http://www.ichodoc.ir/ scripts/wxis. exe;

غلامرضا معصومى، تاریخچه علم باستان‌شناسى، تهران ١٣٨٣ش؛
محمدعلى موسوى فریدنى، اصفهان از نگاهى دیگر، اصفهان ١٣٧٨ش؛
جمشید مهرپویا، «منبت و كنده‌كارى چوب در معمارى ایران دوره اسلامى»، در تزئینات وابسته به معمارى ایران دوره اسلامى، همان؛
كریم نیكزاد امیرحسینى، تاریخچه ابنیه تاریخى اصفهان، اصفهان ١٣٣٥ش؛
محمدطاهربن حسین وحید قزوینى، عباسنامه، یا، شرح زندگانى ٢٢ ساله شاه عباس ثانى ( ١٠٥٢ـ ١٠٧٣)، چاپ ابراهیم دهگان، اراك ١٣٢٩ش؛
پرویز ورجاوند، «چهلستون‌هاى پرشكوه بناب: شاهكارى از معمارى چوبى آغاز دوران صفویه در آذربایجان»، هنر و مردم، ش ١٦٢ (فروردین ١٣٥٥)؛
جلال‌الدین همائى، تاریخ اصفهان، ج ١، چاپ ماهدخت بانوهمایى، تهران ١٣٧٥ش؛
لطف‌اللّه هنرفر، آشنایى با شهر تاریخى اصفهان، اصفهان ١٣٧٣ش؛
همو، راهنماى ابنیه تاریخى اصفهان، اصفهان ١٣٣٥ش؛
همو، «كاخ چهلستون»، هنر و مردم، ش ١٢١ (آبان ١٣٥١)؛

Jean Chardin, Voyages du Chevalier Chardin en Perse et autres lieux de l'Orient, new ed. by L. Langles, Paris ١٨١١;
Ernst J. Grube and Eleanor Sims, "Painting", in The Arts of Persia, ed. Ronald W. Ferrier, New Haven: Yale University Press, ١٩٨٩;
Arthur Upham Pope, "The architecture of the Islamic period.٤٠: Architectural ornament", in A Survey of Persian art: from prehistoric times to the present, ed. Arthur Upham Pope, vol.٣, Tehran: Soroush, ١٩٧٧a;
idem, "The architecture of the Islamic period. ٣٩ (L): The S¤afavid period", in ibid, ١٩٧٧b;
B. W. Robinson, "Painting in the post Safavid period", in The Arts of Persia, ibid.

/ عبدالكریم عطارزاده /

٢) چهلستون قزوین. از كاخهاى دوره صفویه در شهر قزوین. این كاخ در بخش شمالى مجموعه بناهاى سلطنتى سعادت‌آباد، كه امروزه در ضلع جنوبى سبزه‌میدان واقع شده است، قرار دارد. عبدی‌بیگ شیرازى، ملقب به نویدى، در مجموعه اشعار خود، از جمله دوحةالازهار و روضةالصفات، به‌تفصیل بناهاى این مجموعه را وصف نموده و كاخ را اَرشی‌خانه نامیده است (رجوع کنید به نویدى، ١٩٧٤ب، ص ٣٦). این بنا در دوره قاجار به كلاه فرنگى و كلاه فرنگى شاه طهماسب تغییر نام یافت (رجوع کنید به فرهاد میرزا قاجار، ص ٣٨٢؛
رشوند، ص ١١، ١٣؛
گلریز، ج ١، ص ٦٤٨) و به احتمال بسیار، سعدالسلطنه، فرماندار قزوین، این بنا را چهلستون نامید (سیاح، ص ٤٢٥؛
دبیرسیاقى، ص ٤٩٣).

اسكندر منشى (ج ٢، ص ٥١٨) از بناى دیگرى با نام چهلستون یاد كرده كه در واقع همان دیوان‌خانه شاه طهماسب و محل اجراى مراسم و به حضور پذیرفتن شخصیتهاى سیاسى بوده است (رجوع کنید به بخش ب: دیوان‌خانه صفوى). بدین‌ترتیب، بناى دیوان‌خانه، چهلستون قدیم یا اول است و كلاه فرنگى شاه‌طهماسب، چهلستون جدید یا چهلستون دوم (دبیرسیاقى، ص ٤٨٧)؛
اما گاه این دو بنا یكى پنداشته شده‌اند (براى نمونه رجوع کنید به د. ایرانیكا، ذیل مادّه).

در ٩٥١، به دستور شاه‌طهماسب اول، ساخت مجموعه بناهاى سلطنتىِ باغ سعادت‌آباد، از جمله بناهاى مذكور، در زمینهاى مشهور به زنگی‌آباد، آغاز شد و در ٩٦٥ كار آن پایان یافت (منشى قمى، ١٣٥٩ـ١٣٦٣ش، ج ١، ص ٣١٢ـ ٣١٣، ٤٠١؛
براى اختلاف‌نظر درباره سال اتمام ساخت مجموعه رجوع کنید به امیرغیاثوند، ص ٢٩).

این مجموعه سلطنتى در دوره دیگر شاهان صفوى، همچون اسماعیل دوم، شاه عباس اول و شاه عباس دوم، تغییر و توسعه یافت (رجوع کنید به منشى قمى، ١٣٥٩ـ١٣٦٣ش، ج ٢، ص ٦٢٣؛
شاردن، ج ٢، ص ٣٨٨؛
گلریز، ج ١، ص ٦٤١؛
اشراقى، ص ٣٢٢). این مجموعه را برخى سیاحان اروپایى تا حدودى وصف نموده‌اند (رجوع کنید به دلاواله، ج ١، ص ٧١٠؛
شاردن، همانجا). مجموعه سعادت‌آباد پس از انتقال پایتخت از قزوین به اصفهان در ١٠٠٧، رو به ویرانى نهاد (اشراقى، همانجا).

الف) كلاه فرنگى شاه طهماسب (چهلستون جدید). فرهاد میرزا در ١٢٩٣ در بازدید از این مكان، آن را ویران وصف كرده است (همانجا). در اواخر آن دوره، كلاه فرنگى، پس از نوسازى طبقه اول و دوم، به عنوان یكى از بناهاى دارالحكومه قزوین مورد استفاده قرار گرفت و در حدود ١٣٠٦ یا ١٣١٢ سعدالسلطنه، با تعمیر بناى مذكور، نام چهلستون بر آن نهاد. این بنا، پس از وى نیز مدتها در اختیار فرمانداران شهر بود و در ١٣٣٠ با عمارتهاى اطرافش به ژاندارمرى و در حدود ١٣٠٠ش مجددآ به فرماندارى تحویل و در آن تغییراتى ایجاد شد (گلریز، ج ١، ص ٦٤٨). در سالهاى بعد، در عملیات توسعه خیابانهاى قزوین، بخش وسیعى از باغ سعادت‌آباد از بین رفت (آصف‌زاده، ص ٩). امروزه از بناهاى آن مجموعه فقط كاخ چهلستون جدید (دوم) یا كلاه فرنگى شاه طهماسب و سردر عالی‌قاپو برجاى مانده است (اشراقى، ص ٣٢٤؛
امیرغیاثوند، همانجا). این كاخ در فهرست آثار ملى ایران به ثبت رسید و در ١٣٣٦ش موزه شد (صدیق ایمانى، ص ٥٧؛
گلریز، ج ١، ص ٦٤٩) و ابتدا درها، تابلوها، قاب آیینه‌هاى چوبى و آثار گوناگونى از دوره زندیه و قاجاریه در آن نگاهدارى می‌شد (گلریز، همانجا؛
براى اطلاع بیشتر رجوع کنید به عطارزاده، ص ٥٤، ٢٠٨)، لیكن امروزه، با داشتن بیش از٥٠٠ ، ٢ اثر از خوشنویسان معروفى چون ملك‌محمد، میرعماد*، درویش عبدالمجید* و عمادالكتاب قزوینى*، یكى از بزرگ‌ترین موزه‌هاى خوشنویسى ایران محسوب می‌شود. این كاخ چندین‌بار مرمت شده است، از جمله در ١٣٤٧ش (رجوع کنید به امیرغیاثوند، ص ٣٤ـ٣٥). با اینكه كاخ چهلستون بنایى دو طبقه است، درباره زمان ساخت طبقه دوم تردید وجود دارد؛
به نظر اشراقى (همانجا) طبقه دوم در دوره قاجار به بنا افزوده شده است. این بنا به شكل هشت ضلعى با بدنه آجرى و ازاره سنگى، بر روى صفه‌اى به ارتفاع سى سانتیمتر ساخته شده است. هر دو طبقه بنا داراى یك تالار مركزى و اتاق گوشوار در هر یك از چهار زاویه تالار و ایوانى در وسط هر ضلع است. در دوره قاجار، با نصب اُرُسى در جلو ایوانها، از آنها به جاى اتاق و هشتى استفاده می‌شد. ایوانها هر كدام با سه درگاه به تالار راه پیدا می‌كنند (گلریز، ج ١، ص ٦٤٨). دور تا دور طبقه اول، رواقى ستون‌دار با طاقهاى نیم‌دایره قرار دارد. تالار طبقه اول در ابتدا با اتاقهاى گوشوار ارتباط داشت كه با تغییرات ایجاد شده، فقط از طریق ایوان می‌توان بدانها راه یافت. در اتاق جنوب شرقى این طبقه، راه‌پله‌اى مارپیچى براى دسترسى به طبقه دوم تعبیه شده است (صدیق ایمانى، ص ٥٦ـ٥٧). تالار طبقه دوم، به سبب تعبیه ارسیهاى پنج چشمه بزرگ، روشنایى مناسبى دارد. در اطراف طبقه دوم بنا، ایوانى با ستونهاى ساده چوبى و سقف شیروانى قرار گرفته است.

كاخ چهلستون مزین به دیوارنگاره‌هایى است كه در دوره قاجار گچ‌اندود و امروزه كم‌رنگ و تقریبآ محو شده‌اند. نقاشیهاى داخل بنا، كه اغلب صحنه‌هاى بزم و نوازندگى یا تصاویر تمام قد زنان است، درون طاقچه‌ها و بالاى دیوارها ترسیم شده‌اند (شریف‌زاده، ص ١٠١ـ١٠٢؛
دبیرسیاقى، ص ٤٩٣ـ٤٩٤). روزنه‌ها و شاهپركها و لچكیها و دهانه قوسها هم با نقوش اسلیمى و ختایى و با استفاده از زر و لاجورد تزیین شده است. نماهاى خارجى طبقه اول و دوم نیز اغلب نقاشى مجلس بزم نوازندگى است (امیرغیاثوند، ص ٣٧).

این بنا داراى درهاى خاتم‌كارى شده، ارسیهایى با گره‌بندى و شیشه‌هاى رنگین با نقشهاى بته‌جقه‌اى، و لوز و طاق‌نما و ستونها و نرده‌هاى چوبى است كه در دوره قاجاریه به بنا افزوده شده‌اند (عطارزاده، ص ٩٣، ١٥٤). لچكیهاى قوسها نیز در دوره قاجاریه با كاشی‌كارى خشتى تزیین شده‌اند (گلریز، همانجا). این كاخ به شیوه برون‌گرا ساخته شده است و كاخ هشت‌بهشت اصفهان تقلیدى از آن شمرده می‌شود (رجوع کنید به آصف‌زاده، همانجا). براى كاخ چهلستون كاركردهاى گوناگونى تصور شده است، از جمله آنكه محل انجام دادن مراسم سیاسى (اهرى، ص ١٧ـ١٨) یا اقامتگاه خصوصى شاه در برخى ایام سال بوده است.

ب) دیوان‌خانه صفوى (چهلستون قدیم). از بناهایى است كه به دستور شاه‌طهماسب اول ساخته شده و محل اجراى مراسم از جمله جلوس شاه اسماعیل دوم و شاه عباس اول و به حضور پذیرفتن شخصیتهاى سیاسى و مراسم نوروز و سلام، بوده است (منشى قمى، ١٣٥٩ـ١٣٦٣ش، ج ٢، ص ٦٢٦، ٦٣٠، ٧٥٩ـ٧٦٠، ٨٦٢؛
افوشته‌یى، ص ٢٧٢). ظاهرآ این بنا با بناهاى شمال و غرب عالی‌قاپو مجموعآ دولتخانه شاهى را تشكیل می‌داده (دبیرسیاقى، ص ٤٨٥) و در ضلع غربى، حیاط بسیار بزرگى به نام قلعه بیگى قرار داشته است (آصف‌زاده، ص ٢٥).

این بنا بعدها، به سبب نامعلومى، ایوان نادرى نام گرفت (گلریز، ج ١، ص ٦٥٢؛
دبیرسیاقى، ص ٤٨٤). گرچه به نوشته آصف‌زاده (همانجا)، به‌سبب تاج‌گذارى نادرشاه افشار در این عمارت، آن را به این نام خوانده‌اند. عمارت چهلستون از دوره مشروطه به بعد بیشتر در اختیار نیروهاى نظامى بود و از اواخر دوره قاجار و نیز دوران پهلوى، از آن به جاى زندان استفاده می‌شد. در ١٢٩٨ـ١٢٩٩ش این بنا در اختیار ژاندارمرى قرار گرفت. در دوره پهلوى اول، حیاط آن، پس از پر كردن حوض و از بین بردن درختان، زمین فوتبال شد. عمارت چهلستون پس از ١٣١٦ش، به سبب بی‌توجهى به آن، رو به ویرانى نهاد (دبیرسیاقى، ص ٤٨٥ـ٤٨٦).

عمارت چهلستون قدیم یا اول، شبیه كاخ چهلستون اصفهان بوده و حوض مستطیل بزرگى مقابل ایوان داشته است. این ایوان با دو ستون چوبى نقاشى شده بخش اصلى بنا را تشكیل می‌داد. این عمارت دو طبقه، با تالار مجلل و ازاره‌ها و پله‌هاى سنگى، داراى دو اتاق در طبقه اول و دو شاه‌نشین در طبقه دوم بود و در طرفین ایوان اصلى، راهروهایى براى دسترسى به تالار و طبقه دوم قرار داشت. در هر جانب ایوان، دو ایوان دیگر، با قوس هلالى و تزیینات كاشى، نماى بنا را تشكیل می‌داد. جلو تالار اصلى، كه ظاهرآ محل بارعام و سلام بوده، در یا ارسى وجود نداشته است، لیكن ایوانهاى چهارگانه درهاى بزرگى داشته‌اند كه نیمى از بدنه آنها شیشه‌اى بوده است. این بنا، آجركارى و گچ‌برى و آیینه‌كارى و منبت‌كارى چشمگیرى داشته است (دبیرسیاقى، ص ٤٨٤ـ ٤٨٥؛
آصف‌زاده، همانجا).

با شناخت این بنا و آنچه عبدی‌بیگ شیرازى (نویدى) در دوحةالازهار (ص ٦٩ـ٩٦) از نقاشیها (شامل تصاویر شیرین و فرهاد، شیرین و خسرو، مجالس بزم، چوگان‌بازى، یوسف و زلیخا) به شعر درآورده (نیز رجوع کنید به امیرغیاثوند، ص ٣٩)، روشن می‌شود كه این نقاشیها در چهلستونِ اول بوده است، نه در چهلستون دوم (عمارت كلاه فرنگى شاه طهماسب). همچنین منشى قمى، كه در خلاصةالتواریخ این بنا را چهلستون نامیده، در كتاب دیگرش، گلستان هنر (ص ١٣٨)، كشیدن تصویر یوسف و زلیخا را به شاه طهماسب نسبت داده است. غزلى از حافظ و غزلى از حسام‌الدین مدّاح ــكه منشى قمى (١٣٥٩ش، ص ٩٣ـ ٩٦) به آنها اشاره كرده و شاه طهماسب براى كتابت آنها، مالك دیلمى را فراخوانده (همو، ١٣٥٩ـ١٣٦٣ش، ج ١، ص ٣٩٨ـ ٤٠١)ــ نیز به اشتباه به چهلستون دوم نسبت داده شده است.

منابع :
(١٩) علاوه بر مشاهدات مولف؛
(٢٠) محمدباقر آصف‌زاده، قزوین در گذر هنر، قزوین ١٣٧٤ش؛
(٢١) اسكندر منشى؛
(٢٢) احسان اشراقى، «شهر قزوین»، در نظرى اجمالى به شهرنشینى و شهرسازى در ایران، به كوشش محمدیوسف كیانى، تهران ١٣٦٥ش؛
(٢٣) محمودبن هدایت‌اللّه افوشته‌یى، نقاوةالآثار فى ذكرالاخیار: در تاریخ صفویه، چاپ احسان اشراقى، تهران ١٣٧٣ش؛
(٢٤) محبوبه امیرغیاثوند، «باغ سعادت‌آباد و كاخهاى صفویان در قزوین»، مجله باستان‌شناسى و تاریخ، سال ٣، ش ١ (پاییز و زمستان ١٣٦٧)؛
(٢٥) زهرا اهرى، مكتب اصفهان در شهرسازى : زبانشناسى عناصر و فضاهاى شهرى، واژگان و قواعد دستورى، تهران ١٣٨٠ش؛
(٢٦) محمد دبیرسیاقى، سیر تاریخى بناى شهر قزوین و بناهاى آن، قزوین ١٣٨١ش؛
(٢٧) پیترو دلاواله، سفرنامه‌ى پیترو دلاواله، ترجمه محمود بهفروزى، تهران ١٣٨٠ش؛
(٢٨) محمدعلی‌بن محمدزمان رشوند، مجمل رشوند: شرح وقایع و گزارشهاى تاریخى منطقه رودبار و الموت، نواحى اطراف آن و قزوین در سالهاى ١٢٧١ـ ١٢٧٦ه ق، چاپ منوچهر ستوده و عنایت‌اللّه مجیدى، تهران ١٣٧٦ش؛
(٢٩) محمدعلى بن محمدرضا سیاح، خاطرات حاج سیاح، یا، دوره خوف و وحشت، به كوشش حمید سیاح، چاپ سیف‌اللّه گلكار، تهران ١٣٥٩ش؛
(٣٠) عبدالمجید شریف‌زاده، دیوارنگارى در ایران: زند و قاجار در شیراز، تهران ١٣٨١ش؛
(٣١) مصطفى صدیق ایمانى، «عمارت كلاه‌فرنگى»، موزه‌ها، ش ٥ (مهر ١٣٦٢)؛
(٣٢) عبدالكریم عطارزاده، «آرایه‌هاى چوبى در معمارى اسلامى ایران: دوره‌هاى زندیه و قاجاریه»، پایان‌نامه كارشناسى ارشد باستان‌شناسى، دانشكده علوم انسانى، دانشگاه تربیت مدرس، ١٣٧٤ش؛
(٣٣) فرهاد میرزا قاجار، سفرنامه فرهاد میرزا معتمدالدوله، چاپ اسماعیل نواب صفا، تهران ١٣٦٦ش؛
(٣٤) محمدعلى گلریز، مینودر، یا، باب‌الجنه قزوین، ج ١، (قزوین) ١٣٦٨ش؛
(٣٥) احمدبن حسین منشی‌قمى، خلاصةالتواریخ، چاپ احسان اشراقى، تهران ١٣٥٩ـ١٣٦٣ش؛
(٣٦) همو، گلستان هنر، چاپ احمد سهیلى خوانسارى، تهران ١٣٥٩ش؛
(٣٧) زین‌العابدین علی‌بن عبدالمؤمن نویدى، دوحةالازهار، چاپ على مینائى تبریزى و ابوالفضل رحیموف، مسكو ١٩٧٤الف؛
(٣٨) همو، روضةالصفات، چاپ ابوالفضل رحیموف، مسكو ١٩٧٤ب؛

(٣٩) Jean Chardin, Voyages du Chevalier Chardin en Perse et autres lieux de l'Orient, new ed. by L. Langles, Paris ١٨١١;
(٤٠) EIr., s.v. "Cehel Sotun, Qazvin" (by Wolfram Kleiss).

/ مریم محمدى /

٣) چهلستون كابل، قصرى در جنوب كابل در افغانستان متعلق به قرن سیزدهم. در دوره زمان‌شاه سدوزائى (حك : ١٢٠٧ـ١٢١٦)، عبداللّه قوللرآقاسى ملقب به جان‌نثارخان، والى كابل، چهلستون اولیه را در ١٢١٠ در مشرق بالاحصار* بنا كرد. تنها منبع مكتوب معاصر زمان‌شاه درباره چهلستون، منظومه میرزالعل محمد، متخلص به عاجز، در ٢٢ بیت در وصف آن است. ساختمان مزبور چهار طبقه بوده و تخت شاهى در یكى از اتاقهاى طبقه چهارم قرار داشته است. قصر، گنبدى بزرگ داشته كه آن را كلاه‌فرنگى می‌خوانده‌اند. همه خیابانهاى اطراف قصر مشجر بوده است (رجوع کنید به وكیلى فوفلزائى، ص ٣٨١ـ٣٨٢؛
كهزاد، ج ٢، ص ٧٣ـ ٧٧). توپ معروفِ زبَر زنگ، كه به دستور زمان‌شاه ساخته شده بود، در مقابل ایوان قصر قرار داشت (وكیلى فوفلزائى، ص٣٨١).

بناى اولیه بعدها ویران گردید و چهلستون كنونى به دستور عبدالرحمان (حك: ١٢٩٧ـ١٣١٩) ساخته شد (كابل‌زمین،٢٠٠٧). این بنا كه پیشتربه ایندكى، یا ایندیكى، هینداكى و هیندكایى (برگرفته از نام روستایى در همین محل) معروف بوده ــ در دامنه تپه‌اى كوچك، در جنوب باغ بزرگى كه عبدالرحمان مصادره كرده بود (شینازى، ص٥٦ـ٥٧)، واقع است و طبق كتیبه مرمرینِ پایین تپه، ساخت بناى جدید در ١٣٠٦ براى شاهزاده حبیب‌اللّه‌خان شروع شد و بعد از سه سال پایان یافت و شاهزاده آن را، به سبب تعداد ستونهایش، مجددآ چهلستون نامید (كابل زمین، ٢٠٠٧؛
د. ایرانیكا، ذیل مادّه). باغ مصفاى چهلستون مدتها تفریحگاه مردم كابل بود (آریانا، ذیل «چهل‌ستون (هندكى)»). هنگامى كه عبدالرحمان حضور داشت، باغ را با چراغهاى فراوان رنگى تزیین می‌كردند. از این بنا براى سكونت مهمانان خارجى دولت نیز استفاده می‌شد. از جمله این بنا در ١٣١١ پذیراى دیوراند، رئیس هیئت تعیین خطوط مرزى افغانستان و هند، بود و از زمان ریاست جمهورى بَبْرَك كارمِل (١٣٥٨ـ ١٣٦٥ش) جلسات و مهمانیهاى دولتى و همایشهاى مطبوعاتى در آن انجام می‌گرفت (كابل زمین، ٢٠٠٧؛
دل‌آباد، ٢٠٠٤؛
د. ایرانیكا، همانجا).

جنگهاى طولانى در افغانستان، قصر چهلستون را نیز تا حدود زیادى ویران كرد. این قصر در سالهاى اخیر تعمیر شده است و از آن، به عنوان مركزى تاریخى، حفاظت می‌گردد (دافغانستان اسلامى جمهوریت، دفتر ریاست جمهورى، ٢٠٠٧).

چهلستون جدید نیز در چهار طبقه ساخته شده است و تأثیر معمارى یونانى در آن به وضوح دیده می‌شود. در طبقه زیرین اتاقهایى براى نگهدارى هدایا و آثار وجود دارد. در طبقه دوم، از ورودى اصلى تا منتهاالیه شرقى، راهرویى به سوى تالارى، كه یك ردیف ستون مرمرین و طاقچه‌هاى بزرگ دارد، كشیده شده است. در منتهاالیه غربى تالار، اتاق كوچكى قرار دارد كه با گلدانهایى تزیین شده است. پنجره‌هاى بزرگ آن مشرف به قسمت غربى باغ است (كابل زمین، ٢٠٠٧؛
د. ایرانیكا، همانجا). از این بنا تمامِ محله چهاردهى دیده می‌شود (آریانا، همانجا). با تغییراتى كه حبیب‌اللّه به سبك غربى در قصر اجرا نمود، در مركز نماى دیوار شمالى، شش ستون ایجاد شد و سقف به حالت شیب‌دار در آمد. سرانجام، محمدظاهر شاه (حك : ١٣١٢ـ ١٣٥٢ش) دیوار و دو برج كوتاه قطور به بناى چهلستون اضافه كرد (د. ایرانیكا، همانجا).

منابع :
(٤١) آریانا دائرةالمعارف، كابل: انجمن دائرةالمعارف افغانستان، ١٣٢٨ـ ١٣٤٨ش؛
دافغانستان اسلامى جمهوریت، دفتر ریاست‌جمهورى (وب‌گاه)،

Retrieved May ١٥, ٢٠٠٧, from http://www.president. gov. af/pashto-dari/news/afghanistan-achievments-١٣٨٥. mspx;

دل‌آباد (وب‌گاه)،

٢٠٠٤. Retrieved May ١٥, ٢٠٠٧, from http:// www. dilabad. net/ Tarikh/ Tarikh %٢٠٣.htm;

كابل زمین (وب‌گاه)،

Retrieved May ١٥, ٢٠٠٧, from http:// kabulzamin. persianblog. com;

احمدعلى كهزاد، بالاحصار كابل و پیش‌آمدهاى تاریخى، (كابل) ١٣٣٦ـ ١٣٤٠ش؛
عزیزالدین وكیلى فوفلزائى، درةالزمان فى تاریخ شاه زمان، كابل ١٣٣٧ش؛

EIr., s.v. "Cehel Sotun, Kabul" (by Nancy H. Dupree);
May Schinasi, Afghanistan at the beginning of the twentieth century: nationalism and journalism in Afghanistan, a study of Seraj ul-akhbar (١٩١١-١٩١٨), Naples ١٩٧٩.

/ عبدالكریم عطارزاده /