حائرى یزدى ، مرتضى، فقیه و عالم امامى. او در ١٢٩٥ش/ ١٣٣٤ در اراك به دنیا آمد. نخستین پسر آیت‌اللّه حاج شیخ‌عبدالكریم حائرى یزدى*، مؤسس حوزه علمیه قم، بود. در شش سالگى همراه پدر به قم رفت (مرتضى حائرى یزدى، ١٣٧٧ش، مقدمه استادى، ص ١٢؛ درسهایى از مكتب اسلام، ص ١١). ادبیات را نزد محمدعلى ادیب تهرانى و شیخ ابوالقاسم نحوى فراگرفت. پس از گذراندن مراحل اولیه سطح فقه و اصول، سطوح عالى را نزد سیدمحمدتقى خوانسارى و سید محمدرضا گلپایگانى و سیدمحمد محقق یزدى، معروف به داماد، فراگرفت. سپس مدتى در محضر پدر خود شاگردى نمود و پس از وفات او، حدود پانزده سال در درسهاى فقه و اصولِ پدر همسر خود (سیدمحمد حجت كوه كمرى*) و سیداحمد خوانسارى* شركت كرد. وى از كسانى بود كه براى اقامت آیت‌اللّه حاج آقاحسین بروجردى* در قم تلاش كرد و مدتى در حلقه درس وى حضور یافت. بخش الهیاتِ اسفار صدرالمتألهین را خصوصى درس گرفت و بر سایر مباحث آن كتاب نیز با مطالعه و رجوع به امام خمینى (ره) وقوف یافت (شریف رازى، ج ٢، ص ١٢٤ـ١٢٥؛ مرتضى حائری‌یزدى، ١٣٧٧ش، ص ٧٦، ٨٨، ٢٠٤؛ مهدى حائری‌یزدى، ص ٦١؛ آفاق‌نور، مقدمه محمدحسن صدیقى، ص ١٧). حائرى از دو مرجع تقلید مبرِّز نجف، سیدابوالحسن اصفهانى و آقا ضیاءالدین عراقى، گواهى اجتهاد داشت (مرتضى حائرى یزدى، ١٣٧٧ش، ص ٢٤٢) و پس از سالها تدریس مقدمات و سطح، از حدود سى سالگى به تدریس خارج فقه و اصول پرداخت كه نزدیك سی‌سال طول كشید. وى از استادان بارز حوزه و به دقت و ژرف‌اندیشى معروف بود و شاگردان بسیارى تربیت كرد كه برخى از آنان از مدرّسان بزرگ حوزه شدند. حائرى، علاوه بر تدریس فقه و اصول، جلسات تفسیر قرآن و عقاید نیز داشت (مرتضى حائرى یزدى، ١٤٠٩، مقدمه، ص ٤ـ٥؛ آفاق‌نور، همان مقدمه، ص ١٧ـ١٩).

حائرى عالِمى پرهیزكار و ساده زیست، متواضع و خوش‌خلق، و در رفع نیازها و مشكلات مردم بسیار كوشا بود و نماز جماعت او در مسجد اعظم قم، باشكوه و معنویت خاصى برگزار می‌شد. تأسیس صندوق ذخیره علوى، مؤسسه مبارزه با فقر و مؤسسه سرپرستى ایتام، از خدمات اجتماعى و عام‌المنفعه او در شهر قم است (رجوع کنید به مرتضى حائرى یزدى، ١٣٧٧ش، همان مقدمه، ص ٢٥ـ٢٨؛ درسهایى از مكتب اسلام، ص ١٤؛ حسینى یزدى، ص ٧٣ـ٧٤، ٧٩ـ٨٠، ٨٤، ١٤٥، ١٥٩). وى به تعظیم شعائر دینى، از جمله زیارت مشاهد مشرّفه و برگزارى مجالس ذكر اهل‌بیت پیامبر علیهم‌السلام، تقید خاصى داشت (مرتضى حائرى یزدى، ١٣٧٧ش، همان مقدمه، ص ١٥ـ١٦، ٢٠ـ٢١؛ نیز رجوع کنید به حسینى یزدى، ص ٧٥، ٨٢، ١١٠، ١١٩). او پس از پیروزى انقلاب اسلامى ایران، از سوى مردم استان مركزى براى عضویت در مجلس خبرگان قانون اساسى انتخاب شد (رجوع کنید به اطلاعات، ش ١٥٩٢٢، ١٥ مرداد ١٣٥٨، ص ٢؛ براى سخنرانیهاى وى در این مجلس رجوع کنید به ایران. مجلس بررسى نهائى قانون اساسى جمهورى اسلامى ایران، ج ١، ص ٤٥٧ـ٤٥٩، ٦٠٩ـ٦١٢).

حائرى در ١٣٦٤ش درگذشت و پس از تشییع باشكوهى، در مسجد بالا سر حرم حضرت معصومه علیهاالسلام، نزدیك مدفن پدرش به خاك سپرده شد (مرتضى حائرى یزدى، ١٣٧٧ش، همان مقدمه، ص ٢٨ـ٢٩؛ درسهایى از مكتب اسلام، همانجا).

آثار فقهى حائرى عبارت‌اند از :

١) ابتغاءُ الفضیلة فى شرح الوسیلة، كه شرحى موجز و استدلالى بر وسیلةالنجاةِ سیدابوالحسن اصفهانى است. بخشى از آن در یك مجلد در ١٣٨٣ در قم چاپ شد و دیگر مجلدات خطى كتاب، پس از وفات مؤلف، به كتابخانه آیت‌اللّه مرعشى نجفى اهداگردید (مرتضى حائری‌یزدى، ١٣٧٧ش،همان‌مقدمه، ص١٤؛ مدرسى طباطبائى، ص ٣٧٥؛ آفاق‌نور، همان مقدمه، ص٢٠). ٢) صلاةالجمعة، حاوى مباحثات حائرى در مبحث نماز جمعه كه از ١٣٤٩ش آن را تدریس می‌كرد و با افزودن بعضى مطالب تكمیلى به آنها، صلاةالجمعة را نگاشت كه در ١٤٠٩ در قم به چاپ رسید. متن كتاب بر اساس قواعد الاحكام علامه حلّى است و مؤلف در بعضى فروع، از آثار دیگر نیز استفاده كرده است (رجوع کنید به مرتضى حائرى یزدى، ١٤٠٩، مقدمه، ص٨). ٣) خلل‌الصلاة و احكامه، كه با تحقیق شاگرد او محمدحسین امراللهى در ١٤٢٠ در قم چاپ شد. ٤) كتاب‌الخمس، كتابى نسبتآ مفصّل‌كه به‌صورت فتوایى نگاشته شده و از فروع فقهىِ مندرج در كتابهاى قدما (قواعدالاحكام، شرایع‌الاسلام، اللمعة الدمشقیة، العروةالوثقى، وسیلةالنجاة و منابع دیگر) بهره گرفته و مؤلف شرحى مفصّل، استدلالى وتحلیلى بر این متن فتوایى نوشته است. این كتاب، همراه با شرح آن، در ١٤١٨ با تحقیق محمدحسین امراللهى در قم چاپ شد. ٥) كتاب‌الطهارة كه شرح عروةالوثقى تا مبحث «احكام اموات» است. همچنین رساله‌هایى درباره نماز مسافر، حدیث رفع و موضوع «تَعاقُبِ ایادى» در غصب، حاشیه‌اى بر مكاسب شیخ انصارى و حاشیه‌اى بر كتاب‌الصلوة آیت‌اللّه عبدالكریم حائرى یزدى نوشته است. ظاهرآ هیچ یك از این نوشته‌ها تاكنون به چاپ نرسیده است (رجوع کنید به شریف رازى، ج ٢، ص ١٢٥؛
آفاق‌نور، همان مقدمه، ص ٢٠ـ٢١).

مهم‌ترین اثر حائرى در اصول فقه، كتابِ مبانی‌الاحكام فى اصول شرایع الاسلام، یك دوره كامل اصول فقه به ترتیب مباحث كفایةالاصول است و در واقع چكیده بحثهاى دوره اول درس خارج اصول فقه او در طول دوازده سال تدریس است. جلد اول این كتاب، با تعلیقاتى در پایین صفحات و مقدمه سید مصطفى محقق‌داماد، در ١٣٨٢ش/ ١٤٢٤ از سوى محمدحسین امراللهى در قم چاپ شد. دیگر آثار اصولى او عبارت‌اند از: حاشیه بر كفایةالاصول و حاشیه بر بخش «اجتهاد و تقلید» كتاب العروةالوثقى (آفاق نور، همان مقدمه، ص ٢١).

حائرى درباره برخى مباحث قرآنى و تفسیرى آثارى دارد. «پرتوى از انوار آسمانى» عنوان مجموعه‌اى از مقالات اوست كه در نخستین شماره‌هاى مجله مكتب تشیع در موضوع اعجاز قرآن چاپ شد و صورت كامل‌تر آن را برادرش، مهدى حائرى یزدى*، با نام علوم قرآن به چاپ رساند (مرتضى حائرى یزدى، ١٣٧٧ش، همان مقدمه، ص ١٤؛
آفاق‌نور، ص ١٦٨). مقالاتى از او باعنوان «مباحثى در تفسیر سوره حمد» نیز، در دوازده شماره نشریه‌ى كتابخانه‌ى عمومى مسجد اعظم قم، از ١٣٤٤ تا ١٣٤٥ش منتشر شد (رجوع کنید به قاسم‌زاده، ص ١١٤، ١١٩). مقالات «استدلال در قرآن»، «تفسیر سوره كوثر»، «تفسیر سوره مَسَد» و تفسیر چند آیه از قرآن كریم، از جمله آیه مودت و آیه بلاغ، از دیگر آثار قرآنى اوست كه برخى از آنها چاپ شده است (براى نمونه رجوع کنید به بینات، سال ١، ش ٣، پاییز ١٣٧٣، ص ١٣ـ ٢٥، سال ٢، ش ١، بهار ١٣٧٤، ص ١٩ـ٣١، سال ٣، ش ١، بهار ١٣٧٥، ص ١٧ـ٢٤). مجموعه تألیفات قرآنى و تفسیرى حائرى همراه با چكیده عربى و انگلیسى آنها در آفاق نور (ویژه‌نامه آثار قرآنى آیت‌اللّه شیخ‌مرتضى حائرى(ره)) در ١٣٨١ش در قم چاپ شد. وى درباره برهانهاى عقلى و قرآنىِ اصول اعتقادات نیز تألیفى دارد كه در آفاق نور (ص٢١٧ـ٣٧٢) به چاپ رسیده است.

برخى دیگر از آثار حائرى عبارت‌اند از: مجموعه یادداشتها درباره‌خاطرات شخصى او در مورد خود و پدرش و نیز ماجراهایى معنوى و عرفانى كه با نام سِرّ دلبران در ١٣٧٧ش، با مقدمه رضا استادى، در قم چاپ شد؛
و مجموعه چند سخنرانی‌اش در ایام فاطمیه به تحریر خود او كه در نسخه‌هاى محدودى تكثیر شده است (مرتضى حائرى یزدى، ١٣٧٧ش، همان مقدمه، ص ١٥). اشعارى هم از او برجای‌مانده است (براى نمونه رجوع کنید به همان، ص٢٤ـ ٢٥، ٦٥، ١٦٧ـ١٦٨؛
درسهایى از مكتب اسلام، ص ١٦ـ١٧).

منابع :
(١) آفاق نور، سال ١، ش ١ (زمستان ١٣٨١)؛
(٢) ایران. مجلس بررسى نهائى قانون اساسى جمهورى اسلامى ایران، صورت مشروح مذاكرات مجلس بررسى نهائى قانون اساسى جمهورى اسلامى ایران، تهران ١٣٦٤ـ١٣٦٨ش؛
(٣) مرتضى حائری‌یزدى، سرّ دلبران: عرفان و توحید ناب در ضمن داستان‌ها، به‌كوشش رضا استادى، قم ١٣٧٧ش؛
(٤) همو، صلاةالجمعة، قم ١٤٠٩؛
(٥) مهدى حائری‌یزدى، خاطرات دكتر مهدى حائری‌یزدى، به‌كوشش حبیب لاجوردى، تهران ١٣٨١ش؛
(٦) صادق حسینى یزدى، شرح زندگانى حضرت آیت‌اللّه مؤسس و فرزند برومندشان آیت‌اللّه حاج‌شیخ‌مرتضى حائرى (ره)، قم ١٣٨١ش؛
(٧) درسهایى از مكتب اسلام، سال ٢٦، ش ٢ (اردیبهشت ١٣٦٥)؛
(٨) محمد شریف‌رازى، گنجینه دانشمندان، تهران ١٣٥٢ـ١٣٥٤ش؛
(٩) مرتضى قاسم‌زاده، «گذرى بر نشریه‌ى كتابخانه‌ى عمومى مسجد اعظم»، پیام حوزه، سال ٨، ش ٣ (پاییز ١٣٨٠)؛
(١٠) حسین مدرسى طباطبائى، مقدمه‌اى بر فقه شیعه: كلیات و كتابشناسى، ترجمه محمدآصف فكرت، مشهد ١٣٦٨ش.

/ غلامرضا جلالى و فریده سعیدى /