پَنجگردی ، ابوالحسن علی بن احمد ، محدّث ، لغوی ، ادیب و شاعر شیعی ایرانی در سدة ششم . نسبت او به پنجگرد (فنجکرد)، از قریه های نیشابور، است (یاقوت حموی ، ١٩٦٥، ج ٣، ص ٩١٨). در ٤٣٣ به دنیا آمد (امینی ، ج ٤، ص ٣١٩)، لغت و دیگر علوم ادبی را نزد یعقوب بن احمد ادیب (متوفی ٤٧٤)، استاد مشهور در ادب و لغت و صاحب تألیفات و شاگردان فراوان ( رجوع کنید به سیوطی ، ج ٢، ص ٣٤٧)، و دیگران فرا گرفت (سمعانی ، ج ٤، ص ٤٠٢؛ یاقوت حموی ، ١٣٥٥ـ ١٣٥٧، ج ١٢، ص ٢٧٠ـ٢٧١) و حدیث را نیز از قاضی ناصحی آموخت (سمعانی ، همانجا).

او معاصر بزرگانی همچون فتال نیشابوری (متوفی ٥٠٨)، زمخشری (متوفی ٥٣٨) بود و مَیدانی (متوفی ٥١٨) نزد وی درس خواند (افندی اصفهانی ، ج ٣، ص ٣٥٢؛ امین ، ج ٨، ص ١٥٦؛ امینی ، همانجا). میدانی کتاب السامی فی الاسامی خود را به نام و تشویق استادش پنجگردی تألیف کرد و در دیباچة کتاب (ص ١٥) او را فراوان ستود.

پنجگردی هشتادسال زیست ، در پایان عمر زمین گیر شد، در ٥٠٣ (و به دو قول دیگر: ٥١٢، ٥١٣) درگذشت و در گورستان حیره در مقبرة «نوح » به خاک سپرده شد (سمعانی ؛ امین ، همانجاها؛ یاقوت حموی ، ١٣٥٥ـ١٣٥٧، ج ١٢، ص ٢٧٠؛ سیوطی ، ج ٢، ص ١٤٨؛ آقابزرگ طهرانی ، ج ٣، ص ٢٠٥؛ امینی ، ج ٤، ص ٣٢٠).

پنجگردی را با القابی همچون بقیة المشایخ ، شیخ الافاضل ، اعجوبة دوران و آیت اقران ، امام ، ادیب ، اریب و لبیب کامل ستوده اند (میدانی ؛ یاقوت حموی ، ١٣٥٥ـ١٣٥٧، همانجاها؛ فتال نیشابوری ، ج ١، ص ١٠٣، ٢٣٦؛ شوشتری ، ج ١، ص ٥٦٢). برخی شاعران معاصرش نیز زبان به مدح او گشوده اند ( رجوع کنید به یاقوت حموی ، ١٣٥٥ـ١٣٥٧، ج ٦، ص ٩٧). عبدالکریم سمعانی (متوفی ٥٦٢) او را از مشایخ حدیث خود معرفی کرده و نظم و نثرش را ستوده (همانجا) و امینی (ج ٤، ص ٣١٩) او را از شاعران غدیریه سرای سدة ششم برشمرده است . شوشتری نیز ابیات غدیریة او را آورده است (ج ١، ص ٥٦٢ـ٥٦٣).

پنجگردی از نخستین گردآورندگان دیوان اشعار امیرالمؤمنین علی علیه السلام است . کتاب تاج الاشعار یا سَلوة الشیعة که حاوی اشعار آن حضرت است از اوست (ابن شهرآشوب ، معالم ، ص ٧١). این کتاب به گفتة قطب الدین کَیْدَری (متوفی قرن ششم ) دارای دویست بیت از اشعار منسوب به حضرت علی علیه السلام است که وی این ابیات را در کتاب خود، انوارالعقول فی اشعار وصیّالرسول ، آورده و آن را از مصادر خود برشمرده است (آقابزرگ طهرانی ، همانجا؛ امین ، ج ٩، ص ٢٥٠). مجلسی (متوفی ١١١٠) نیز در فهرست مصادر بحارالانوار (ج ١، ص ٤٢) از دیوان اشعار منسوب به حضرت علی علیه السلام ، گرد آمدة پنجگردی ، نام برده است . نسخه ای از کتاب پنجگردی در کتابخانة مدرسة سپهسالار (مدرسة عالی شهید مطهری ) موجود است (آقابزرگ طهرانی ، ج ١٢، ص ٢٢٣). اشعار پراکنده ای نیز از او در منابع مختلف نقل شده است ( رجوع کنید به ابن شهرآشوب ، مناقب ، ج ٢، ص ١٠٦، ١٨٧، ج ٣، ص ٤٤؛
فتال نیشابوری ، ج ١، ص ١٠٣، ٢٣٦ـ٢٣٧؛
یاقوت حموی ، ١٣٥٥ـ١٣٥٧، ج ١٢، ص ٢٧١ـ٢٧٢؛
امین ، ج ٨، ص ١٥٦).

منابع :
(١) محمدمحسن آقابزرگ طهرانی ، الذریعة الی تصانیف الشیعة ، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٢) ابن شهرآشوب ، معالم العلماء ، نجف ١٣٨٠/١٩٦١؛
(٣) همو، مناقب آل ابی طالب ، چاپ هاشم رسولی محلاتی ، قم ( بی تا. ) ؛
(٤) عبدالله بن عیسی افندی اصفهانی ، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء ، چاپ احمد حسینی ، قم ١٤٠١؛
(٥) محسن امین ، اعیان الشیعة ، چاپ حسن امین ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٦) عبدالحسین امینی ، الغدیر فی الکتاب والسنة والادب ، ج ٤، بیروت ١٣٨٧/١٩٦٧؛
(٧) عبدالکریم بن محمد سمعانی ، الانساب ، چاپ عبدالله عمر بارودی ، بیروت ١٤٠٨/١٩٨٨؛
(٨) عبدالرحمان بن ابی بکرسیوطی ، بُغیة الوعاة فی طبقات اللغویین والنحاة ، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم ، مصر ١٣٨٤؛
(٩) نورالله بن شریف الدین شوشتری ، مجالس المؤمنین ، تهران ١٣٥٤ ش ؛
(١٠) محمدبن حسن فتال نیشابوری ، روضة الواعظین ، نجف ١٣٨٦/١٩٦٦، چاپ افست قم ١٣٦٨ ش ؛
(١١) محمدباقربن محمدتقی مجلسی ، بحارالانوار ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(١٢) احمدبن محمد میدانی ، السّامی فی الأسامی ، عکس نسخة مکتوب به سال ٦٠١ هجری قمری محفوظ در کتابخانة ابراهیم پاشا ـ ترکیه ، تهران ١٣٤٥ ش ؛
(١٣) یاقوت حموی ، معجم الادباء ، مصر ١٣٥٥ـ١٣٥٧/١٩٣٦ـ ١٩٣٨، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) ؛
(١٤) همو، معجم البلدان ، چاپ فردیناند ووستنفلد، لایپزیگ ١٨٦٦ـ١٨٧٣، چاپ افست تهران ١٩٦٥.

/ باقر قربانی زرّین /