دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٣١٨٤
تانزانیا ، کشوری در مشرق افریقا. جمهوری متحد تانزانیا از دو قسمت تشکیل شده است : سرزمین اصلی به نام تانگانیکا ، و جزایر زنگبار * و پمبا * و مافیا . از شرق به اقیانوس هند، از جنوب به موزامبیک ، از جنوب غربی به زامبیا و مالاوی ، از غرب به جمهوری دموکراتیک کنگو (زئیر)، از شمال غربی به بوروندی / اوروندی و رواندا و از شمال به اوگاندا و کنیا محدود می شود. مساحت تانزانیا ٠٨٧ ، ٩٤٥ کیلومتر مربع و پایتخت آن دارالسلام * است .
جزیرة زنگبار به مساحت حدود ٦٦٠ ، ١ کیلومتر مربع ، یکی از بزرگترین جزایر مرجانی دور از ساحل در افریقاست و با آبراهه ای از سرزمین اصلی (تانگانیکا) جدا می شود. جزیرة پمبا در چهل کیلومتری شمال غربی زنگبار واقع است و ٩٨٢ کیلومتر مربع مساحت دارد. زنگبار و پمبا هر دو دارای سطحی نسبتاً هموارند ( > اطلس جهانی اینکارتا < ، ذیل مادّه ).
تانزانیا از نظر ناهمواری و اقلیم بسیار متنوع است . کوه کلیمانجارو در شمال شرقی آن با ارتفاع ٨٩٥ ، ٥ متر، و دریاچة تانگانیکا در غرب آن با ٣٥٨ متر پایینتر از سطح دریا، بترتیب مرتفعترین و پست ترین نقطة افریقا به شمار می روند. مناطق مرتفع اصلی کشور عبارت اند از: در شمال ، کوههای اوسامبارا/ یوسامبارا و پار و کلیمانجارو و مرو ؛ در قسمت مرکزی و جنوبی ارتفاعات اولوگورو ؛ و نواری با جهت شمالی ـ جنوبی که از منطقة نگورونگورو به طرف جنوب امتداد می یابد. بلندترین قله ها آتشفشانی اند. از دریاچه های آنجاست : تانگانیکا، ویکتوریا نیانزا یا ویکتوریا، روکوا ، مانیارا ، ایاسی و نیاسا یا مالاوی . بخش عمده ای از نواحی داخلی پوشیده از جلگه ها و فلاتهایی با شیب ملایم است که رشته تپه های کم ارتفاع و تپه های منفرد و پراکنده آنها را از یکدیگر جدا می کند ( > افریقای جنوب صحرا ٢٠٠١ < ، ص ١١٤٦؛ کوک ، ص ٥٤٥).
ارتفاع و فاصله از دریا، اقلیم تانزانیا را تحت تأثیر قرار می دهد. در سرزمین اصلی ، نوار ساحلی در طول اقیانوس هند، اقلیم گرم و مداری دارد با میانگین دمای سالانه ْ٢٧ و میزان بارندگی سالانه بین ٧٥٠ تا ٤٠٠ ، ١ میلیمتر. فلات داخلی گرم و خشک است با میانگین بارندگی کمتر از پانصد میلیمتر در سال . مناطق مرتفع نیمه معتدل جنوب غربی ، بهتر آبیاری می شوند. اقلیم سرزمینهای داخلی عموماً مداری است ، ولی گرما با نسیمی که در طول سال از دریا می وزد، معتدل می شود. مقدار بارندگی در تانزانیا در سالهای مختلف ، تغییر معتنابهی داشته است ( > اطلس جهانی اینکارتا < ، همانجا). فصل خشک در اغلب مناطق کشور طولانی است . نوسان بسیار میانگین بارندگی سالانه بر تولیدات کشاورزی و تعداد دامها بسیار تأثیر داشته است . مازاد آب نواحی مرطوبتر به چند رودخانة بزرگ دایمی سرازیر می شود. بزرگترین آنها، رودخانة روفیجی است
که از ارتفاعات جنوبی و بخش بزرگی از جنوب تانزانیا جاری می شود. روفیجی با متوسط خروجی ١٣٣ ، ١ مترمکعب آب در ثانیه ، یکی از بزرگترین رودخانه های افریقاست . رودخانه های روو ، وامی و پانگانی به اقیانوس هند می ریزند. بر روی رودخانة پانگانی تأسیسات تولید برق احداث شده است . حاصلخیزترین خاک تانزانیا، خاکهای قرمز ـ قهوه ای حاصله از سنگهای آتشفشانی است . خاک مبوگا و خاکهای آبرفتی دیگر برای کشاورزی مناسب است . فلات داخلی با خاکهای لائوم حاره ای ــ که حاصلخیزی متوسط دارد ــ
پوشیده شده است . پوشش گیاهی طبیعی تانزانیا بر اثر حضور انسان بسیار کم شده است . در نواحی جنوبی و مرکزی مایل به غرب ، بیشه زارها قریب ٣٠% کشور را دربر می گیرد. یک سوم تانزانیا به پارکهای محلی و گردشگاههای حفاظت شدة جنگلی اختصاص دارد ( > افریقای جنوب صحرا ٢٠٠١ < ، همانجا).
الماس مهمترین منبع معدنی است که بتازگی در تانزانیا استخراج می شود. ذخایر عظیم زغال سنگ و سنگ آهن در ناحیة جنوبی کشف شده است . عرصه های جنگلی از مهمترین منابع طبیعی کشور است . در میان بسیاری از گونه های درختان جنگلی ، ماهون / ماهاگونی و کافور ارزش فراوان دارد. تانزانیا حیات وحش متنوعی دارد، شامل گوزن انتلوپ ، گورخر، فیل ، اسب آبی ، کرگدن ، زرافه ، شیر، پلنگ ، چیتا و میمون ( > اطلس جهانی اینکارتا < ، همانجا).
از نظر تقسیمات کشوری ، تانزانیا ٢٢ ناحیه دارد (رجوع کنید به > افریقای جنوب صحرا ٢٠٠١ < ، ص ١١٦٠). شهر دارالسلام بندر اصلی ، مرکز صنعتی مهم و کانون حکومت و فعالیتهای بازرگانی است و طبق برنامة در دست اجرا، تا ١٣٨٤ ش / ٢٠٠٥ مراکز اداری و سیاسی این شهر به شهر دودوما منتقل خواهد شد. شهر آروشا در سالهای اخیر تا حدی به سبب برخورداری از جاذبه های جهانگردی رونق سریع داشته است . از دیگر شهرهای مهم تانزانیا، موانزا ، تابورا ، امبیا ، تانگا و زنگبار است (همان ، ص ١١٤٦، ١١٦٠؛
> دستینة سیاسی جهان : ١٩٩٨ < ، ص ٩٠٢).
بنابر آمار ١٣٧٦ش / ١٩٩٧، جمعیت تانزانیا ٠٠٠ ، ٧٨٣ ، ٣٢ تن بوده است که ٠٠٠ ، ٩٣٥ ، ٣١تن در تانگانیکا و ٠٠٠ ، ٨٤٨ تن در جزایر، بویژه در زنگبار و پمبا، ساکن بوده اند (همان ، ص ٩٠٢ـ٩٠٣). در ١٣٧٤ش / ١٩٩٥، ٦ر٧٥% از مردم کشور، روستانشین و ٤ر٢٤% شهرنشین بوده اند. تراکم جمعیت در نواحی مختلف این کشور، بسیار متفاوت است . در اغلب نواحی داخلی (در مقابل ساحلی )، تراکم جمعیت نسبتاً کم است . جمعیت غیرشهری در اغلب بخشهای کشور در خانه های منفرد و پراکنده ساکن اند. بالاترین تراکم (بیش از ٢٥٠ تن در هر کیلومتر مربع ) در مناطق حاصلخیز کم شیب ، نظیر کناره های دریاچة مالاوی ، است . در اغلب مناطق مرتفع و در ناحیة جنوب دریاچة ویکتوریا، معروف به «سرزمین سوکوما » تراکم جمعیت نسبتاً زیاد است . شیوة سکونت جمعیت غیرشهری مانع توسعة کشور شده است ، ازینرو اساس برنامة توسعه ، تلاش برای روستایی کردن ، تمرکز سرمایه گذاری و ایجاد «اوجاما » (روستاهای خانوادگی ، سکونتگاههای متمرکز و همیار) است ( بریتانیکا ، ذیل مادّه ؛
> افریقای جنوب صحرا ٢٠٠١ < ، ص ١١٤٦).
بیش از ١٢٠ گروه قومی در تانزانیا زندگی می کنند. بیشتر مردم افریقایی تبار و از بانتوزبانها هستند. بزرگترین گروه قومی ، سوکوما نام دارد که در جنوب دریاچة ویکتوریا سکونت یافته اند. دومین گروه بزرگ قومی نیاموزی است که در جنوب ناحیة سوکوماها زندگی می کنند و با همسایگان شمالی خود (کنیا و اوگاندا) پیوندهای فرهنگی و زبانی دارند (لوذی و وسترلوند، ص ٩٧؛
کوک ، ص ٥٤٦؛
امینی ، ص ٧). از جمله اقلیتهای غیرافریقایی ساکن در تانزانیا، آسیاییها (بیشتر هندیها و پاکستانیها) و اروپاییها و اعراب اند. به رغم این تنوع قومی ، توزیع نسبی قبایل در سرتاسر سرزمین و واگذاری مناصب مهم به هریک از آنها، موجب ثبات نسبی تانزانیا شده است ( > دستینة سیاسی جهان : ١٩٩٨ < ، ص ٩٠٣؛
عرب احمدی ، ١٣٧٦ش ، ص ٧٢، ٧٦).
زبان رسمی تانزانیا سواحلی * است . تقریباً تمام قبایل تانزانیا، علاوه بر لهجة بومی خود، به سواحلی سخن می گویند. حتی جوامع بستة آسیایی در این کشور نیز نتوانسته اند در مقابل نفوذ تدریجی سواحلی مقاومت کنند. به این ترتیب ، سواحلی در تانزانیا عامل وحدت ملی است . چون تانزانیا در گذشته مستعمرة انگلیس بوده ، زبان انگلیسی در تجارت و آموزش عالی بسیار رایج است (لوذی و وسترلوند، همانجا؛
عرب احمدی ، ١٣٧٦ش ، ص ٧٦).
مطابق برآورد تقریبی ١٣٧٧ش / ١٩٩٨، بیش از ٦٠% ساکنان تانگانیکا و بیش از ٩٠% جمعیت زنگبار، مسلمان بوده اند ( > دستینة سیاسی جهان : ١٩٩٨ < ، همانجا؛
برای آگاهی از اختلاف آرا در مورد نسبت مسلمانان به مسیحیان رجوع کنید به لوذی و وسترلوند، ص ١٠٠؛
کتانی ، ص ٢١٠؛
سازمان تبلیغات اسلامی ، ص ٩؛
امینی ، ص ١٧). از نسبت جمعیت مسلمانان به مسیحیان و پیروان اعتقادات بومی برآورد دقیقی در دست نیست . بیشتر مسلمانان ، سنّی مذهب اند، غالب افریقایی تبارها شافعی ، و هندی ـ پاکستانی تبارها عمدتاً حنفی اند و گروههای کوچک یمنی تبار، مذهب مالکی و حنبلی دارند. اقلیت شیعه را ــ که بیشتر آسیایی تبار (هندی و پاکستانی )اند ــ اسماعیلیان نزاری (خوجه ها)، اسماعیلیان مُسْتَعْلَوی (بُهره ها) و شیعیان دوازده امامی تشکیل می دهند. مسلمانان عمانی تبار، اغلب اباضی اند. گروه کوچک فعالی از احمدیه (پیروان غلام احمد قادیانی ) در تانزانیا وجود دارد که هندی تبارند. به ادعای برخی محققان ، سه چهارم مسلمانان تانزانیا صوفی مسلک اند. طریقتهای صوفیه در آنجا عبارت است از: شاذلیه (قدیمترین طریقت )، قادریه (بزرگترین طریقت )، رفاعیه ، دَندراویه ، احمدیه یا ادریسیه ، و علویه (لوذی و وسترلوند، همانجا؛
ونگا، ص ٣٥ـ ٣٧؛
کوک ، ص ٥٦٦ ـ٥٦٧؛
کتانی ، همانجا).
اقتصاد تانزانیا به رهبری جولیوس نایرره ، از ١٣٤٦ش / ١٩٦٧ با صدور اعلامیة آروشا سوسیالیستی شد. سیاستهای اقتصادی سوسیالیستی ، شامل ملی کردن کلیة بخشهای اقتصادی بویژه بخش کشاورزی نتایج مثبتی نداشت . رکود شدید اقتصادی از اواخر دهة ١٣٥٠ش / ١٩٧٠ تانزانیا را در معرض سقوط اقتصادی قرار داد. از اواسط دهة ١٣٦٠ش / ١٩٨٠، حکومت به منظور جلب کمکهای بین المللی ، سیاستهای صندوق بین المللی پول و سایر کمک کنندگان بین المللی را در پیش گرفت . این سیاستها، با روی گرداندن از سیاستهای سوسیالیستی ، شامل آزادسازی تجارت ، بانکداری ، گسترش خصوصی سازی ، نظارت نکردن بر نرخها و کاهش هزینه های دولتی بود. اگرچه از اواخر دهة ١٣٦٠ش / ١٩٨٠ شاخصهای اقتصادی تا حدی بهبود یافته است ، هنوز معضلات اقتصادی بسیاری وجود دارد، از جمله دیوان سالاری عریض و طویل ، فساد و رشوه خواری ، ضعف مدیریت و بازرگانی ، دسترسی نداشتن بخش خصوصی به اعتبارهای لازم ، قدرت پایین پول ملی (شلینگ ) و کندی و عقب ماندگی شبکة حمل و نقل ( > افریقای جنوب صحرا ٢٠٠١ < ، ص ١١٥٢ـ ١١٥٨؛
کوک کرافت ، ص ١٢٢ـ١٢٦).
اقتصاد تانزانیا بر پایة کشاورزی و وابسته به کمکهای خارجی است . طبق برآورد بانک جهانی ، تولید ناخالص
ملی به طور سرانه در تانزانیا در ١٣٧٦ ش / ١٩٩٧، ٢١٠ دلار بوده است . سهم کشاورزی (شامل جنگلها و شیلات ) در اقتصاد، در ١٣٧٥ ش / ١٩٩٦، ٢ر٥٢% و نیروی کار شاغل در این بخش در ١٣٧٦ ش / ١٩٩٧، حدود ٧ر٨١% برآورد شده است . محصولات مهم کشاورزی در تانزانیا ــ که صادر نیز می شود ــ قهوه ، پنبه ، چای ، توتون و بادام هندی است . قهوه و پنبه و نوعی کنف به نام سیسال در تانگانیکا و نارگیل
و گرد میخک در زنگبار و پمبا کشت می شود. تانزانیا از بزرگترین تولیدکنندگان ماهی در شرق افریقاست . ماهی از سواحل دریا و آبهای داخلی ، بویژه دریاچه های ویکتوریا و تانگانیکا و نیاسا، صید می شود ( > کتاب سال جهان اروپا ١٩٩٩ < ، ج ٢، ص ٣٤٢١؛
> دستینة سیاسی جهان : ١٩٩٨ < ، همانجا؛
امینی ، ص ٦٩ـ٧١).
سهم صنعت (شامل معادن ، مصنوعات کارخانه ای ، ساختمان و انرژی ) در تولید ناخالص داخلی در ١٣٧٥ش / ١٩٩٦ بالغ بر ١٤% و میزان اشتغال زایی آن در ١٣٧٩ش / ١٩٨٠، ٥ر٤% از نیروی کار بوده است . بخش صنعت عمدتاً محدود به فرآوری محصولات کشاورزی و تولید کالاهای مصرفی است . تانزانیا منابع معدنی فراوانی چون طلا، الماس ، فسفات ، زغال سنگ ، سنگ گچ ، آهک ، گرافیت ، قلع و خاک چینی دارد. بخشی از صادرات آن را سنگهای معدنی تشکیل می دهد ( > کتاب سال جهان اروپا ١٩٩٩ < ؛
> دستینة سیاسی جهان : ١٩٩٨ < ، همانجاها). در ١٣٧٥ش / ١٩٩٦ سهم بخش خدمات ٧ر٣٣% از تولید ناخالص داخلی برآورد شده است . صنعت گردشگری بخش مهمی در اقتصاد تانزانیاست و درآمد آن در ١٣٧٦ش / ١٩٩٧ مطابق گزارش بانک جهانی ، ٤ر٣٩٢ میلیون دلار بوده است ( > کتاب سال جهان اروپا ١٩٩٩ < ، همانجا).
تاریخ سیاسی . آلمان در ١٣٠١/١٨٨٤ تانگانیکا را اشغال کرد. در ١٣٠٢/ ١٨٨٥ تانگانیکا تحت الحمایة آلمان اعلام شد و سپس در مستعمرات افریقای شرقی آلمان ، شامل رواندا و بوروندی کنونی ، ادغام گردید. مقاومت در برابر حاکمیت آلمان ، در ١٣٢٣ و ١٣٢٤/ ١٩٠٥ و ١٩٠٦ با قیام ماجی ماجی در جنوب تانزانیا به اوج رسید. این قیام سرانجام با ایجاد قحطی ، که منجر به مرگ شمار زیادی از مردم شد، سرکوب گردید. در ١٣٣٨/ ١٩٢٠ جامعة ملل ، قیمومت تانگانیکا را به بریتانیا داد. در ١٣٢٥ش / ١٩٤٦ تانگانیکا «سرزمین تحت قیمومت سازمان ملل متحد» اعلام شد و ادارة آن بر عهدة بریتانیا باقی ماند. «مجمع افریقایی تانگانیکا» ــ که در ١٣٠٨ش / ١٩٢٩ تأسیس شده بود ــ در اعتراض به واگذاری زمین به زارعان سفیدپوست مهاجر و سهم ناعادلانة نمایندگی افریقاییها در حکومت محلی ، به مخالفت سیاسی پرداخت . در ١٣٣٣ش / ١٩٥٤ مجمع افریقایی تانگانیکا به ریاست نایرره به «اتحادیة ملی افریقایی تانگانیکا» تغییر نام داد. اتحادیه شکواییه ای به شورای قیمومت سازمان ملل نوشت و طی آن برای تانگانیکا تقاضای استقلال کرد. هیئتی از طرف سازمان ملل از تانگانیکا بازدید و به انگلستان تأکید کرد که شرایط لازم را برای استقلال تانگانیکا فراهم کند. متعاقباً در انتخابات دو مرحله ای در ١٣٣٧ و ١٣٣٨ ش / ١٩٥٨ و ١٩٥٩، مجمع افریقایی تانگانیکا پیروز شد و سپس شورای جدید وزیران شامل وزیران افریقایی تشکیل گردید. در ١٣٣٩ش /١٩٦٠ انتخابات دیگری برگزار شد که در آن مجمع افریقایی تانگانیکا هفتاد کرسی از ٧١ کرسی مجمع را به خود اختصاص داد و نایرره نخست وزیر تانگانیکا شد ( > افریقای جنوب صحرا ٢٠٠١ < ، ص ١١٤٧؛
امینی ، ص ١٠٣).
تانگانیکا در اردیبهشت ١٣٤٠/ مه ١٩٦١ به نخست وزیری نایرره ، خودمختاری داخلی به دست آورد. استقلال سیاسی تانگانیکا رسماً در هجدهم آذر ١٣٤٠/ نهم دسامبر ١٩٦١ اعلام شد. زنگبار و پمبا و چند جزیرة کوچک ، که از ١٣٠٧/١٨٩٠ تحت الحمایة بریتانیا بودند، در ١٣٤٢ش /١٩٦٣ به صورت سلطان نشینی مستقل درآمدند. در ١٣٤٣ش /١٩٦٤ حکومت سلطان آنجا، سیدجمشیدبن عبداللّه بن خلیفه (سلطان بن عبداللّه )، در درگیری مسلحانة ملی گرایان افریقایی با اقلیت عرب که در رأس قدرت بودند، واژگون شد. ملی گرایان اعلام جمهوری کردند و حزب افرو ـ شیرازی به رهبری شیخ عَبید امانی کَرومِه ، به قدرت رسید. در همان سال ، نایرره سند اتحادی با کرومه ، رئیس جمهور زنگبار، امضا کرد و بدین ترتیب دو کشور به یکدیگر ملحق شدند. پس از چندی ، اتحادیه ای با عنوان «جمهوری متحد تانزانیا» به وجود آمد. در این اتحادیه ، کرومه معاون اول رئیس جمهور تانزانیا و رئیس شورای عالی انقلابی حاکم بر زنگبار شد. در ١٣٤٤ش /١٩٦٥ قانون اساسی جدیدی ــ که متضمن نظام سیاسی تک حزبی بود ــ به اجرا درآمد، هر چند در عمل تا ١٣٥٦ش /١٩٧٧ فضای سیاسی کشور تحت سیطرة دو حزب اتحادیه ملی افریقایی تانگانیکا و افرو ـ شیرازی بود. در ١٣٤٤ ش / ١٩٦٥ نایرره در پی انتخاباتی در تانزانیا، رئیس جمهورِ جمهوری متحد تانزانیا شد. او به طور پیاپی در ١٣٤٩ش / ١٩٧٠ و ١٣٥٤ش / ١٩٧٥ و ١٣٥٩ش / ١٩٨٠ رئیس جمهور تانزانیا شد (رجوع کنید به ادامة مقاله ). کرومه تا ١٣٥١ ش / ١٩٧٢ مخالفان خود را در زنگبار سرکوب می کرد و در این تاریخ ، گروهی از پناهندگان سیاسی زنگباری مستقر در دبی او را ترور کردند. نایرره ، عبود جومبه را معاون اول خود و رهبر حزب افرو ـ شیرازی کرد ( > افریقای جنوب صحرا ٢٠٠١ < ؛
> دستینة سیاسی جهان : ١٩٩٨ < ، همانجاها؛
کوک ، ص ٥٢٢).
در ١٣٥٦ش /١٩٧٧ با ادغام اتحادیة ملی افریقایی تانگانیکا و حزب افرو ـ شیرازی ، حزب انقلابی خلق تشکیل شد و مجمع ملی تانزانیا قانون اساسی دایمی را، که ضامن سلطة حزب انقلابی خلق در نظام حکومتی بود، تصویب کرد. در ١٣٥٩ش /١٩٨٠ انتخابات ریاست جمهوری و نهاد قانونگذاری برگزار شد که در آن نایرره مجدداً رئیس جمهور گردید و نیمی از اعضای منتخب مجمع ملی ، شامل چند وزیر، کرسی نمایندگی را از دست دادند. این ناکامی ، بازتاب اعتراض رأی دهندگان به کمبود ارزاق عمومی و دیوان سالاری ناکارآمد کشور بود.
در ١٣٦٣ش /١٩٨٤ مجمع ملی در قانون اساسی تغییراتی داد که براساس آن ، اختیارات رئیس جمهور محدود و بر اختیارات مجمع ملی افزوده شد. در ١٣٦٤ش / ١٩٨٥ چند مقام نظامی و غیرنظامی به اتهام دست داشتن در طراحی کودتا ــ که نافرجام ماند ــ دستگیر شدند. در آبان ١٣٦٤/١٩٨٥، نایرره در آستانة انقضای دورة ریاست جمهوری خود استعفا کرد. علی حسن مووینی (از حزب انقلابی خلق )، که از ١٣٦٣ش / ١٩٨٤ رئیس جمهور زنگبار و معاون رئیس جمهور تانزانیا بود، رئیس جمهور تانزانیا شد. وی ژوزف واریوبا ، وزیر
پیشین دادگستری ، را نخست وزیر و معاون اول خود کرد.
نایرره همچنان رئیس حزب انقلابی خلق ماند. هم زمان ، انتخابات مجمع ملی برگزار شد. همچنین در انتخابات ریاست جمهوری و قانونگذاری زنگبار در اکتبر ١٩٨٤، ادریس عبدالوکیل رئیس جمهور زنگبار شد. در ١٣٦٥ ش / ١٩٨٦ مووینی از فساد و سوء مدیریت رایج در حزب انقلابی خلق انتقادات تندی کرد. طی ماههای بعد چند مقام حزبی و مدیر تشکیلاتی از کار برکنار شدند یا تنزل رتبه یافتند و برخی از آنان نیز از حزب اخراج شدند ( > دستینة سیاسی جهان : ١٩٩٨ < ، همانجا).
تا ١٣٦٦ش / اواخر ١٩٨٧ دودستگی درون حزب آشکار شد. سوسیالیستهای محافظه کار هوادار نایرره ، در مقابل مصلحت گرایانِ مدافعِ مووینی ــ که مشی لیبرالی داشت ــ قرار داشتند ( > افریقای جنوب صحرا ٢٠٠١ < ، همانجا؛
کوک کرافت ، ص ١٢٥ـ١٢٦). مقابلة نایرره و مووینی ، با انتخاب مجدد نایرره به ریاست حزب در ١٣٦٥ ش / ١٩٨٦ تشدید گردید. مووینی سه وزیر محافظه کار کابینه را، که با سیاستهای آزادسازی اقتصادی مخالفت داشتند، برکنار کرد. در ١٣٦٧ش / اوایل ١٩٨٨ بحران سیاسی در زنگبار فزونی گرفت که حاصل رقابتهای اساسی میان ساکنان زنگبار و جزایر کوچکتر و پمبا، میان اعراب و افریقاییهای زنگبار و میان مدافعان و مخالفان وحدت با تانگانیکا بود (رجوع کنید به زنگبار * ).
در ١٣٦٩ش /١٩٩٠ برخی اقدامات و رویدادهای سیاسی موجب تحکیم موقعیت مووینی شد. او سوسیالیستهای تندرو را از کابینه اخراج نمود و در پی کناره گیری نایرره از حزب مووینی به ریاست حزب برگزیده شد. او در ششم آبان ١٣٦٩/ ٢٨ اکتبر ١٩٩٠ دوباره رئیس جمهور گردید و جان مالکلا را نخست وزیر و معاون اول خود کرد. همچنین در ١٣٦٩ ش / ١٩٩٠ انتخابات پارلمانی و ریاست جمهوری در زنگبار برگزار شد که در آن تنها نامزد ریاست جمهوری ، سالمین آمور ، رئیس جمهور شد ( > دستینة سیاسی جهان : ١٩٩٨ < ، ص ٩٠٤؛
> افریقای جنوب صحرا ٢٠٠١ < ، ص ١١٤٨).
در ١٣٧١ش / ١٩٩٢ قانون اساسی جمهوری متحد تانزانیا و زنگبار به منظور تأمین نظام سیاسی چند حزبی اصلاح شد و از اواسط ١٩٩٢ چند سازمان سیاسی رسماً به ثبت رسید، با وجود این حکومت ، فعالیتهای مخالفان را محدود می کرد. در همین سال زنگبار عضو سازمان کنفرانس اسلامی شد. رهبران سیاسی مسیحی ، این اقدام را خلاف قانون اساسی تانزانیا دانستند و انتقادات بسیار تندی کردند. بحثهای حادی نیز در مورد آیندة سیاسی اتحادیه درگرفت . در ١٣٧٢ ش / ١٩٩٣ کمیسیون ویژة مجلس تانزانیا اقدام حکومت محلی را خلاف قانون اساسی تلقی کرد و زنگبار از سازمان کنفرانس اسلامی خارج شد (همانجاها؛
لوذی و وسترلوند، ص ١٠٨).
تحولات سیاسی تانزانیا در ١٣٧٢ش /١٩٩٣ حول دو مسئله شکل گرفت : سهم قدرت زنگبار و تانگانیکا در ساختار سیاسی و اداری اتحادیه ، و اختلاف فزایندة مسلمانان و مسیحیان . طرح اصلاحیة قانون اساسی که مجمع ملی برای مستقل کردن نهادهای قانونگذاری و حکومتی تانگانیکا پیشنهاد کرده بود، با مخالفت رجال سرشناسی چون نایرره ــ که آن را خطری برای وحدت ملی می دانستند ــ منتفی شد. معضلات اقتصادی دولت و فعالیت فزایندة اسلام گرایان ، حزب حاکم را با وضع دشواری مواجه ساخت . در ١٣٧٣ ش / اواخر ١٩٩٤ رهبری حزب انقلابی خلق دچار آشفتگی شد. نایرره از مالکلا و هُراکه کولیمبا (دبیرکل حزب ) بشدت انتقاد کرد و خواستار کناره گیری آنان از مناصب خود شد و مووینی را نیز بی کفایت خواند. وزیران کابینه در حمایت از نایرره ، نشست دولت به درخواست مووینی را تحریم کردند. مووینی نیز در سیزدهم آذر ١٣٧٣/ چهارم دسامبر ١٩٩٤ مجمع ملی را منحل و با انتصاب کلوپا ماسویا به نخست وزیری ، دولت جدید خود را اعلام کرد ( > دستینة سیاسی جهان : ١٩٩٨ < ، همانجا).
در ١٣٧٤ش / ١٩٩٥ نخستین انتخابات چند حزبی مجلس هم زمان با انتخابات ریاست جمهوری ، در سراسر اتحادیه و در زنگبار برگزار شد. انتخابات با بیش از ٣٠٠ ، ١ نامزد و نُه حزب مخالف برگزار شد. این احزاب پیشتر اعلام کرده بودند که در صورت لزوم برای رسیدن به اکثریت ، ائتلاف خواهند کرد. نتایج انتخابات ، مشاجرات سیاسی دامنه داری در پی داشت (رجوع کنید به همانجا). بنیامین امکاپا با ٨ر٦١% آرا رئیس جمهور و سپس فریدریک سومایه نخست وزیر شد. اکثر اعضای کابینة او، نیروهای جوان و تازه کار سیاسی بودند و تقریباً هیچیک از وزیران سابق ، به اتهام فساد مالی ، حضور نداشتند. در ١٣٧٥ ش / ١٩٩٦ تلاشهای اصلاح طلبانة امکاپا در زمینه های سیاسی و اقتصادی تا حدی موفقیت آمیز بود، اما کامیابی او براثر بن بست سیاسی زنگبار ــ که آن را جبهة متحد مدنی با تحریم مجلس قانونگذاری در اعتراض به تقلب حزب حاکم ، به وجود آورده بود ــ مخدوش شد. برنامة امکاپا برای مبارزه با فساد نیز با اثبات رشوه گیری وزیر اقتصاد و بعضی مقامات حکومتی و حزب حاکم و متعاقباً کناره گیری وزیر مالیه ، وزیر منابع طبیعی و وزیر جهانگردی ، کاملاً تضعیف شد. امکاپا در ١٣٧٦ش / ١٩٩٧ ناگزیر از ترمیم کابینه گردید (همانجا؛
> افریقای جنوب صحرا ٢٠٠١ < ، ص ١١٤٨ـ ١١٤٩؛
> کتاب سال جهان اروپا ١٩٩٩ < ، ج ٢، ص ٣٤١٩).
در ١٣٧٧ ش / ١٩٩٨ به دنبال انفجار بمب در سفارت امریکا در دارالسلام (هم زمان با انفجار مشابهی در نمایندگی امریکا در نایروبی و کنیا)، بازپرسان تانزانیا و عوامل پلیس فدرال امریکا تحقیقات گسترده ای آغاز کردند. امریکا این حملات را به عوامل اسامه بن لادن نسبت داد و به عملیات تلافی جویانة موشکی در سودان و افغانستان مبادرت ورزید. در ١٣٧٨ ش / ١٩٩٩ آگوستین مرما (فعال سیاسی در تشکل مخالف حزب حاکم ) و جناح او به حزب کار تانزانیا پیوستند و مرما رئیس این حزب شد. در اواخر اردیبهشت ١٣٧٨/ اواسط مه ١٩٩٩ دادگاه عالی ، انتصاب و حضور مرما را در مناصب رسمی حزب ممنوع ساخت . در همین سال شش حزب مخالف که در مجمع ملی کرسی نمایندگی نداشتند، ائتلافی به نام سازمان احزاب سیاسی بیرون از پارلمان به ریاست امانوئل مکایدی رهبر اتحاد ملی برای دموکراسی به وجود آوردند ( > افریقای جنوب صحرا ٢٠٠١ < ، ص ١١٥٢).
سیاست خارجی . به طور کلی سیاست خارجی تانزانیا حول محور دوستی با کشورهای مخالف تبعیض نژادی ، مبارزه با استعمار افریقا و همکاری با سازمانهای وحدت افریقا و جنبش عدم تعهد است . در زمان نایرره روابط این کشور با کشورهای غربی نسبتاً سرد بود، زیرا وی بیشتر متمایل به شوروی و چین و کشورهای کمونیستی اروپای شرقی بود. در این سالها چین کمکهای اقتصادی بسیاری به تانزانیا کرد که از شاخصترین آنها احداث خط آهن تانزام (تانزانیا ـ زامبیا) به طول ٦٥٠ ، ١ کیلومتر است . از ١٣٦٤ ش / ١٩٨٥ تاکنون تانزانیا مناسبات سیاسی و اقتصادی و فرهنگی گسترده ای با امریکا، انگلستان ، فرانسه و آلمان دارد. روابط تانزانیا با اکثر کشورهای مسلمان نظیر مصر، گینه ، جمهوری اسلامی ایران ، اندونزی ، نیجریه ، پاکستان ، الجزایر، سودان ، لیبی ، ترکیه و یمن خوب است و این کشورها در تانزانیا نمایندگی سیاسی دارند. مناسبات تانزانیا با ایران پس از پیروزی انقلاب اسلامی بهتر شده است . اشتراک مذهبی شیعیان خوجه با شیعیان ایران ، در بهبود و توسعة مناسبات مؤثر بوده است . حمایت معنوی آنان از ایران اسلامی در سالهای اولیة پس از انقلاب و بویژه در جنگ تحمیلی حاکی از روابط دوستانة دو کشور است (عرب احمدی ، ١٣٧٩ ش ، ص ٣٣ـ٣٤، ١٠١؛
امینی ، ص ١١٩ـ١٢٠).
اسلام در تانزانیا. گسترش اسلام در تانزانیا در دو دورة مشخص صورت پذیرفت : دورة نخست از قرن اول تا پیش از قرن سیزدهم هجری است . در این دوره بتدریج تعداد زیادی مهاجرنشین مسلمان عرب در جزایر نزدیک به ساحل و منطقة ساحلی شرق افریقا، که به سرزمین زنجها معروف است ، تأسیس شد (رجوع کنید به افریقیه * ). دورة دوم از ١٢٩٧ تا ١٣٤٩ (١٣٠٩ ش )/ ١٨٨٠ـ١٩٣٠ است که در این دوره اسلام در مناطق داخلی کشور نفوذ کرد ( د.اسلام ، چاپ دوم ، ذیل مادّه ؛
کوک ، ص ٥٥٣ ـ ٥٥٤؛
لوتزیون ، ص ٥٠٣).
مسلمانانی که نخستین بار در قرن دهم / شانزدهم به سرزمین اصلی تانزانیا راه یافتند، عمدتاً از اخلاف اعراب و ایرانیان بودند. بازرگانان ایرانی که بیشتر شیرازی بودند، در جزیرة زنگبار و مناطق ساحلی سرزمین اصلی ساکن شدند و همانند اعراب با زنان بومی ازدواج کردند؛
بر اثر آمیزش نژادی ایرانیان و اعراب با بومیان ، فرهنگ و زبان جدیدی به نام سواحلی پدید آمد ( د. اسلام ، همانجا؛
عرب احمدی ، ١٣٧٩ ش ، ص ٧). در ٩٠٣/ ١٤٩٨ پرتغالیها زنگبار را گرفتند و موقعیت مسلمانان را متزلزل ساختند. در اوایل قرن دوازدهم / پایان قرن هفدهم و آغاز قرن هجدهم ، مسلمانان ساحل نشین با کمک اعراب عمانی پرتغالیها را سرنگون کردند. در سدة هجدهم منطقة زنگبار یکی از استانهای عمان شد. سیدسعیدبن سلطان ، پادشاه عمان ، در ١٢٤٨/ ١٨٣٢ زنگبار را به جای مسقط ، پایتخت خود کرد. اعراب عمانی تدریجاً نفوذ سیاسی خود را تا اوایل قرن چهاردهم / پایان قرن نوزدهم ــ هنگامی که استعمارگران اروپایی به ساحل شرقی افریقا پا گذاشتند ــ افزایش دادند. عمانیها ضمن سلطة سیاسی بر مناطق ساحلی ، با برقراری مناسبات تجاری با مردمان نواحی داخلی ، بویژه نیاموزیها، نفوذ خود را در این مناطق افزایش دادند و امکان گسترش اسلام را فراهم آوردند. بسیاری از رؤسای قبایل ، حتی در بخشهایی از اوگاندا، مسلمان شدند و با مسلمانان ساحلی همکاری کردند. با وجود این ، تا پیش از حضور آلمان در شرق افریقا در دهة ١٨٨٠ (از ١٢٩٧ تا ١٣٠٧)، نفوذ فرهنگ و زبان سواحلی و اسلام ، همچنان به نواحی پیرامون مسیرهای کاروانی و تجاری محدود ماند (کتانی ، ص ٢٠٩ـ٢١٠؛
لوذی و وسترلوند، ص ٩٨ـ٩٩؛
برای آگاهی از حوزة گسترش اسلام به مناطق داخلی رجوع کنید به کوک ، ص ٥٥٨ ـ ٥٦٣). این قبایل پذیرفتن اسلام را نشانة ترقی و برخورداری از موقعیت والا می دانستند. قبایل افریقایی با پذیرش اسلام به اجتماعی نو درمی آمدند که در آن خواندن و نوشتن را به عربی می آموختند و با فرهنگ اسلامی آشنا می شدند و در مساجد حضور می یافتند. آنان از طریق فرهنگ عربی ـ اسلامی ، اقتصاد مالی را شناختند و به کشت محصولات پرسود تجاری مانند نارگیل و انبه پرداختند و مفاهیم جدیدی چون اجارة زمین در میانشان نهادینه شد ( د. اسلام ، همانجا).
آلمانیها دریافتند که حکومت بر زنگبار و تانگانیکا بدون همکاری مسلمانان ــ که تنها مردمان باسواد آن سرزمین بودند ــ ناممکن است ، ازینرو توأم با به خدمت گرفتن سربازان مسلمان سومالیایی و سودانی ، مسلمانان عرب و مسلمانان ساحل مریما را «آکیدا » (والی ) کردند یا به مشاغل صنعتگری ، مباشری ، مترجمی و معلمی گماردند. آلمانیها، هندیان را که شماری از آنان مسلمان بودند، به سکونت در نزدیکی مراکز دولتی جدید تشویق کردند. آنان مدارس دولتی در سرزمینهای نوار ساحلی به وجود آوردند و زبان سواحلی را به عنوان زبان رسمی و آموزشی رواج دادند. باوجود همکاری جمع زیادی از مسلمانان با آلمانیها، گروههای بزرگی از آنان ــ که بیشتر فقیر و روستایی بودند و جذب طریقتهای اهل تصوف شده بودند ــ با آلمان مخالفت کردند. فعالیت مسلمانان در عرصه های سیاسی و اجتماعی و آموزشی و فرهنگی در دورة استعمار آلمان ، سبب رشد جامعة مسلمانان در سرزمین اصلی تانزانیا شد. در طول جنگ جهانی اول (١٩١٤ـ ١٩١٨) آلمانیها، که با امپراتوری عثمانی متحد شده بودند، روابط دوستانه ای با مسلمانان برقرار کردند. بعد از جنگ نسبت مسلمانان در تانگانیکا تا ٢٥% کل جمعیت افزایش یافت . احتمالاً عواملی چون بی ثباتی سیاسی ، نیاز به هویت مشترک برای مردمانی ناهمگون ، نیاز به بنیادهای جدید اجتماعی و سیاسی و استفادة فراگیر از زبان سواحلی از ١٣٣٤ تا ١٣٤٢ (١٣٠٣ش )/ ١٩١٦ـ١٩٢٤، گسترش اسلام را در تانزانیا و دیگر مناطق افریقای شرقی تسهیل کرد ( د. اسلام ، همانجا؛
لوذی و وسترلوند، ص ٩٩؛
لاپیدوس ، ص ٣٨٧؛
> دایرة المعارف جهان اسلام آکسفورد < ، ذیل مادّه ).
بعد از جنگ جهانی اول و با تسلط بریتانیا بر تانگانیکا، رشد اسلام نسبتاً کاهش یافت . حکومت محلی بریتانیا به سود رؤسای محلی و به ضرر مسلمانان منطقة ساحلی عمل می کرد. مسلمانان تدریجاً از عرصة سیاسی کشور کنار گذارده شدند. فعالیت مبلّغان مسیحی بسیار افزایش یافت و با تأسیس مدارس مسیحی ، مسیحیان بسیاری به استخدام درآمدند. بر اثر نابرابریهای اجتماعی و اقتصادی و آموزشی که انگلستان بویژه بر مسلمانان روا می داشت ، اسلام صوفیانه به مثابة واکنش بومی در برابر حاکمیت بیگانه در سراسر کشور گسترش یافت و طریقتها به صورت نهادهای سازمان یافتة اسلامی درآمدند. در ١٣١٣ ش / ١٩٣٤ مجمع مسلمانان تانگانیکا با هدف اتحاد مسلمانان و پرهیز از فرقه گرایی فرهنگی و آموزشی و نژادی و سیاسی شکل گرفت . بدین ترتیب رهبران صوفی ، حامیان جدید اتحادیة ملی افریقایی تانگانیکا شدند. با وجود تأسیس «اتحادیة ملی سراسری مسلمانان تانگانیکا» در ١٣٣٦ش / ١٩٥٧، که تبلور منافع صرفاً اسلامی بود، بخش عمدة مسلمانان به پشتیبانی از اتحادیة ملی افریقایی تانگانیکا ادامه دادند (لوذی و وسترلوند؛
> دایرة المعارف جهان اسلام آکسفورد < ؛
د. اسلام ، همانجا؛
لاپیدوس ، ص ٣٩١ـ ٣٩٢؛
درخصوص نقش تصوف در ایجاد وفاق ملی طی مبارزات استقلال رجوع کنید به لوذی و وسترلوند، ص ١٠١ـ١٠٢).
پس از استقلال و تشکیل اتحادیة تانزانیا، نقش مسلمانان و رهبران طریقتها، در سیاست کشور تداوم یافت . مسلمانان در شکل گیری سوسیالیسم تانزانیایی طی دهة ١٣٤٠ش / ١٩٦٠ سهم تعیین کننده ای داشتند. سوسیالیسم تانزانیایی شباهتهای فراوانی با جریانهای سوسیالیستی در کشورهای اسلامی ، بویژه ناصریسم ، دارد و بر مسلمانان بسیاری در تانزانیا تأثیر نهاده است (لوذی و وسترلوند، ص ١٠٢).
طی دوره های ریاست جمهوری نایرره ، بیشتر مسلمانان در چارچوب اهداف باکواتا (شورای عالی اسلامی تانزانیا) از سیاستهای سوسیالیستی وی حمایت کردند. باکواتا را مسلمانان هوادار حزب حاکم ، با رهبری چند شیخ برجستة قادریه تأسیس نمودند. درمقابل ، اقلیت مسلمانان ــ که بیشتر آسیایی تبار بودند ــ از طریق «جامعة خیریة مسلمانان شرق افریقا» علیه سیاستهای سوسیالیستی موضع گرفتند. این تشکل را آقاخان سوم ، امام اسماعیلیان نزاری ، در ١٣٢٤ش /١٩٤٥ با هدف ترویج اسلام و ارتقای سطح زندگی مسلمانان شرق افریقا در مومباسا تأسیس کرد. شیعیان آسیایی ، بویژه اسماعیلیه ، بر این سازمان تسلط یافتند. گرایشهای ضدسوسیالیستی این سازمان موجب شد که حکومت آن را غیرقانونی اعلام کند (همان ، ص ١٠٢ـ١٠٣).
بالوکتا (شورای قرائت قرآن تانزانیا) ، پس از باکواتا، مهمترین تشکل اسلامی در تانزانیا به شمار می رود. بالوکتا در ١٣٦٦ ش / ١٩٨٧ با هدف ترویج قرائت قرآن و گسترش اسلام از راه حمایت مادّی و مالی مدارس مسلمانان به رهبری شیخ یحیی حسین تأسیس یافت . بالوکتا با دولت و همچنین «رابطة العالم الاسلامی » در ارتباط است ، اما نسبت به سایر سازمانها آرای انقلابیتری دارد و معتقد است که سازمانهای اسلامی باید به نحو فعالتری به مشکلات مسلمانان رسیدگی کنند. در ١٣٧٠ ش / ١٩٩١ این سازمان اعتراض مسلمانان روشنفکر به باکواتا را رهبری کرد و در اجلاس خود در دانشگاه دارالسلام ، باکواتا را بی اعتبار اعلام کرد، اما انسجام تشکیلات باکواتا و حمایت رسمی دولت ، مانع از تضعیف آن شد. در پی حملة هواداران بالوکتا در ١٣٧٢ش / ١٩٩٣ به فروشندگان گوشت خوک و تخریب مغازه ها، دولت بالوکتا را منحل و شیخ یحیی حسین را دستگیر کرد (امینی ، ص ٢٠؛
لوذی و وسترلوند، ص ١٠٠؛
> اسلام و گروههای اسلامی < ، ص ٢٤٠).
از دیگر تشکیلات مهم مسلمانان تانزانیا، «جماعت خوجه شیعه اثناعشری » است که مرکز این تشکل در دارالسلام است . در ١٣٤٧ ش / ١٩٦٨ سیدسعید اختررضوی سازمان شیعی «هیئت بلال مسلم » را تشکیل داد که اساسنامه اش در جماعت خوجه شیعه اثناعشری افریقا تصویب شد. هدف عمدة این سازمان تبلیغ اسلام بویژه مذهب شیعه در میان افریقاییان منطقه است . این سازمان دارای تشکیلات تابعه شامل مدرسة اهل البیت ، حوزة لیمیا، مرکز سیدخویی ، مکتبة الثقلین ، حسینیة حیدریه ، چاپخانه و انتشارات است . مجله لایت به انگلیسی و صوت البلال به سواحلی متعلق به این سازمان است (امینی ، ص ٢٠ـ٢٣؛
برای آگاهی بیشتر از فعالیت خوجه های اثناعشری رجوع کنید به سازمان تبلیغات اسلامی ، ص ١٥ـ٢١؛
عرب احمدی ، ١٣٧٩ ش ، ص ٣٥ـ١٥٧).
در یک ارزیابی کلی به نظر می رسد که از اوایل دهة ١٣٤٠ش /١٩٦٠، اعتقادات اسلامی در تانزانیا رو به گسترش بوده که در این امر، طریقت قادریه سهم داشته است . اتحاد زنگبار با تانگانیکا و تحکیم روابط تانزانیا با برخی کشورهای اسلامی (نظیر الجزایر، لیبی ، مراکش و مصر)، موجب شد که نمایندگان سیاسی آن کشورها امکانات لازم را برای مطالعات اسلامی فراهم سازند و اطلاعاتی در بارة نحوة زندگی مسلمانان در دیگر کشورهای اسلامی ــ که در تانزانیا نمایندگی ندارند ــ منتشر کنند؛
بدین ترتیب همبستگی جدیدی به وجود آمده که ممکن است زندگی اسلامی را در تانزانیا احیا کند (ونگا، ص ٤٢؛
نیز رجوع کنید به لوذی و وسترلوند، ص ١٠٨).
تانزانیا، به رغم فقیربودن ، از باسوادترین کشورهای افریقایی است و حدود ٨٥% مردم آن خواندن و نوشتن می دانند. از اوایل دهة ١٣٦٠ ش / ١٩٨٠ مشکلات اقتصادی از تعداد کودکانی که به مدارس ابتدایی می روند، کاسته است . دانشگاه دارالسلام بزرگترین مرکز آموزش عالی کشور به شمار می رود. علاوه بر آن دوازده دانشکده و مجتمع آموزش عالی وجود دارد (عرب احمدی ، ١٣٧٩ ش ، ص ٢٩ـ٣٠).
مطبوعات تانزانیا متنوع و شامل بیش از ١٤٠ عنوان است . از روزنامه های اصلی آنجاست : گاردین و دیلی نیوز ، هر دو به انگلیسی ؛
اوحورو و نیپاشه و ماجیرا ، هر سه به زبان سواحلی (همان ، ص ٣٠ـ٣١).
منابع :
(١) رحیم امینی ، تانزانیا ، تهران : دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی ، ١٣٧٥ ش ؛
(٢) سازمان تبلیغات اسلامی . معاونت اعزام مبلّغ به خارج از کشور. بانک اطلاعات دفتر طرح و برنامه ، گزیده : فرقه های اسلامی در کشور تانزانیا ، تهران ١٣٧٣ش ؛
(٣) امیربهرام عرب احمدی ، شیعیان تانزانیا: دیروز و امروز ، تهران ١٣٧٩ش ؛
(٤) همو، «قبایل تانزانیا: همزیستی مسالمت آمیز»، چشم انداز ، سال ١، ش ٨ (آبان ١٣٧٦)؛
(٥) علی کتانی ، اقلیتهای مسلمان در جهان امروز ، ترجمة محمدحسین آریا، تهران ١٣٦٨ ش ؛
(٦) ژوزف کوک ، مسلمانان افریقا ، ترجمة اسداللّه علوی ، مشهد ١٣٧٣ ش ؛
(٧) لارنس کوک کرافت ، راه افریقا: سفری از گذشته تا امروز ، مترجم خسرو قدیری ، تهران ١٣٧٢ش ؛
(٨) ایرا ماروین لاپیدوس ، تاریخ جوامع اسلامی : قرن نوزدهم و بیستم ، ترجمة محسن مدیر شانه چی ، مشهد ١٣٧٦ش ؛
(٩) افریم ماندی ونگا، «اسلام در تانزانیا»، ترجمة عباس فرمند، بولتن فرهنگی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی ، سال ٣، ش ٢٢ (شهریور ١٣٧٨)؛
(١٠) Africa South of the Sahara ٢٠٠١ , ٣٠th ed., London: Europa Publications, ٢٠٠٠, s.v. "Tanzania: Physical and social geography" (by L. Berry), "ibid: Recent history" (by Graham Matthews), "ibid: Economy" (by Linda Van Buren);
(١١) Encarta world atlas , ١٩٩٨, [CD-Rom] Microsoft Co.;
(١٢) EI ٢ , s.v. "Tanzania, Muslims in" (by S. von Sicard);
(١٣) The Europa world yearbook ١٩٩٩ , London ١٩٩٩;
(١٤) Islam and Islamic groups: a worldwide reference guide , ed. Farzana Shaikh, London ١٩٩٢;
(١٥) Nehemia Levtzion, "Islam in Africa to ١٨٠٠: merchants, chiefs and saints", in The Oxford history of Islam , ed. John L. Esposito, Oxford ١٩٩٩;
(١٦) Abdulaziz Y. Lodhi and David Westerlund, "Tanzania", in Islam outside the Arab world , ed. David Westerlund and Ingvar Svanberg, Richmond: Curzon Press, ١٩٩٩;
(١٧) The New Encyclopaedia Britannica , Chicago ١٩٨٥, Micropaedia ;
(١٨) The Oxford encyclopedia of the modern Islamic world , ed. John L. Esposito, New York ١٩٩٥, s.v. "Tanzania" (by August H. Nimtz);
(١٩) Political handbook of the world: ١٩٩٨ , ed. Arthur S. Banks and Thomas C. Muller, New York: CSA Pubs., ١٩٩٨.
/ جواد کریمی /