جوزجانی‌ ، ابوعبید عبدالواحد، شاگرد و مصاحب‌ ابن‌سینا. تاریخ‌ ولادت‌ او معلوم‌ نیست‌. وی‌، به‌ گفته خودش‌ (ابن‌سینا، ١٤٠٥، ج‌ ١، فن‌ ١، پیشگفتار جوزجانی‌، ص‌ ١)، هنگامی‌ كه‌ ابن‌سینا ٣٢ ساله‌ بوده‌، در جرجان‌ / جوزجان‌ * با ابن‌سینا ملاقات‌ كرده‌ است‌. با توجه‌ به‌ تاریخ‌ ولادت‌ ابن‌سینا (٣٧٠)، احتمالاً این‌ دیدار در ٤٠٣ صورت‌ گرفته‌ است‌ (رجوع کنید به نظامی‌ عروضی‌، حواشی‌ قزوینی‌، ص‌ ٢٥٣ـ٢٥٤). جوزجانی‌ ٢٥ سال‌ همراه‌ و ندیم‌ ابن‌سینا بود (ابن‌سینا، ١٩٧٤، تتمیم‌ جوزجانی‌، ص‌٦٨؛ نیز رجوع کنید به قفطی‌، ص‌٤١٨ ـ ٤٢٢؛ ابن‌ابی‌اصیبعه‌، ج‌ ١، ص‌ ٥ ـ ٨). به‌ نوشته خود جوزجانی‌ (ابن‌سینا، ١٤٠٥، همانجا)، او در آغاز به‌ علوم‌ حِكْمی‌ و معارف‌ حقیقی‌ علاقه‌مند بود، ازاین‌رو در یكی‌ از سفرهای‌ ابن‌سینا به‌ جوزجان‌، نزد وی‌ رفت‌ و شاگرد و ملازم‌ او شد. وی‌ نزد ابن‌سینا كتابهایی‌ مانند مجسطی‌ و المختصر الاوسط‌ فی‌المنطق‌ را خواند (همو، ١٩٧٤، تتمیم‌ جوزجانی‌، ص‌ ٤٤، ٥٤). ابن‌سینا از او با عنوان‌ شیخ‌ الفاضل‌، شیخ‌الاجل‌، سلطان‌العارفین‌ و خاتم‌المشایخ‌ یاد كرده‌ است‌ ( رجوع کنید به مهدوی‌، ص‌ ٥). شهرزوری‌ (ج‌ ٢، ص‌ ٤٠) وی‌ را فاضل‌ترین‌ شاگرد ابن‌سینا و از خواص‌ و ندیمان‌ او دانسته‌ است‌، اما بیهقی‌ (ص‌ ٩٤ـ ٩٥) وی‌ را ضعیف‌ترین‌ شاگرد ابن‌سینا شمرده‌ و به‌ نقل‌ از یكی‌ از اكابر گفته‌ است‌ كه‌ جوزجانی‌ در مجلس‌ درس‌ ابن‌سینا بیشتر شبیه‌ مرید بود تا شاگرد مستفید.

جوزجانی‌ شرح‌حال‌ ناتمام‌ ابن‌سینا را تكمیل‌ كرد. این‌ اثر نخستین‌ و مهم‌ترین‌ شرح‌حال‌ ابن‌سینا و حاوی‌ نخستین‌ فهرست‌ آثار وی‌ است‌ ( رجوع کنید به ابن‌سینا، ١٩٧٤، تتمیم‌ جوزجانی‌، ص‌ ٤٤ـ ٨٨، ٩٠ـ١١٢) كه‌ به‌ سیره الشیخ‌الرئیس‌ مشهور شده‌ است‌ ( رجوع کنید به همان‌، ص‌١٦؛ كحّاله‌، ج‌ ٤، ص‌ ٢١).

جوزجانی‌ شرح‌ آثار ارسطو و تألیف‌ یا اتمام‌ برخی‌ نوشته‌های‌ ابن‌سینا، مانند شفاء ، را از وی‌ درخواست‌ كرد (ابن‌سینا، ١٩٧٤، تتمیم‌ جوزجانی‌، ص‌ ٥٤ ـ ٥٨؛ همو، ١٤٠٥، ج‌ ١، فن‌ ١، همان‌ پیشگفتار، ص‌ ٢ـ٣) و ابن‌سینا رساله المعاوده فی‌امرالنفس‌ والفیض‌ را در پاسخ‌ او نوشت‌ (مهدوی‌، همانجا). جوزجانی‌ در زمان‌ حیات‌ ابن‌سینا و پس‌ از وفات‌ وی‌ به‌ گردآوری‌ نوشته‌های‌ او همت‌ گماشت‌ و در این‌ كار رغبت‌ بسیار داشت‌ ( رجوع کنید به ابن‌سینا، ١٤٠٥، ج‌ ١، فن‌ ١، پیشگفتار جوزجانی‌، ص‌ ٢؛ نیز رجوع کنید به حاجی‌خلیفه‌، ج‌ ٢، ستون‌ ١٩٢٩؛ مهدوی‌، ص‌ ١١٠). اهتمام‌ وی‌ موجب‌ حفظ‌ آثار ابن‌سینا شد، به‌ گونه‌ای‌ كه‌ برای‌ صحت‌ انتساب‌ برخی‌ آثار به‌ ابن‌سینا، به‌ فهرست‌ جوزجانی‌ استناد می‌كنند (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به آقابزرگ طهرانی‌، ج‌ ٣، ص‌ ٨٥، ج‌ ١٧، ص‌ ٩٤، ج‌ ١٨، ص‌ ٣٠٧ـ ٣٠٨). یكی‌ از آثار ابن‌سینا، كه‌ وی‌ در جمع‌ آن‌ كوشیده‌، كتاب‌ شفاء است‌ (بیهقی‌، ص‌ ٩٤؛ شهرزوری‌، ج‌ ٢، ص‌ ٤٠). به‌ گفته مهدوی‌ (ص‌ ٢٣، ٢٢٦)، جوزجانی‌ در نسخه طبیعیات‌ كتاب‌ شفاء ، در آخر مقاله چهارم‌ از فن‌ ششم‌، دو فصل‌ افزوده‌ و چنان‌ كه‌ خود گفته‌ آن‌ را از مقاله فی‌الادویه القلبیه ابن‌سینا گرفته‌ است‌. نگارش‌ تتمه نجاه (بخش‌ ریاضی‌ آن‌) نیز به‌ اهتمام‌ او بوده‌ است‌ (نیز رجوع کنید به ابن‌سینا، ١٣٦٤ ش‌، ص‌ ٣٩٩ـ٤٢٩؛ بیهقی‌؛ شهرزوری‌؛ حاجی‌خلیفه‌، همانجاها). وی‌ در ٤٣٨ در همدان‌ وفات‌ یافت‌ و او را در جوار قبر ابن‌سینا دفن‌ كردند (مدرس‌ تبریزی‌، ج‌ ١، ص‌ ٤٣٦؛ گوهرین‌، ص‌ ٦٠٠).

آثار جوزجانی‌ نسبتاً متنوع‌ است‌ و برخی‌ از آنها تاكنون‌ به‌ دست‌ نیامده‌ است‌. از جمله‌ آثار اوست‌: ١) تفسیر مشكلات‌ كتاب‌ قانون‌(شهرزوری‌، همانجا؛ كحّاله‌، ج‌ ٦، ص‌ ٢٠٧). ٢) شرح‌ فارسی‌ رساله حیبن‌ یقظان‌ (بیهقی‌؛ كحّاله‌، همانجاها)، هانری‌ كوربن‌ این‌ متن‌ را چاپ‌ كرده‌ (تهران‌ ١٣٦٦ ش‌) اما در صحت‌ انتساب‌ آن‌ به‌ جوزجانی‌ تردید داشته‌ است‌ (ابن‌سینا، ١٣٦٦ ش‌، مقدمه كوربن‌، ص‌ یازده‌ـ دوازده‌). ٣) رساله‌ در هندسه، گزارش‌ كوتاهی‌ از اصول‌ اقلیدس‌ كه‌ آن‌ را هنگامی‌ كه‌ نزد ابن‌سینا بوده‌، نوشته‌ و در تألیف‌ آن‌ از یادداشتهای‌ وی‌ استفاده‌ كرده‌ است‌ (منزوی‌، ج‌ ١، ص‌ ٢٠١؛ برای‌ اطلاع‌ از نسخه‌های‌ موجود این‌ رساله‌ نیز رجوع کنید به همانجا). ٤) شرح‌ قصیده عینیه (حاجی‌خلیفه‌، ج‌ ٢، ستون‌ ١٣٤٢؛ مهدوی‌، ص‌ ١٩٦)، در صحت‌ انتساب‌ این‌ اثر به‌ وی‌ تردید وجود دارد (مهدوی‌، همانجا). ٥) پیشگفتار بخش‌ منطق‌ كتاب‌ شفاء (قم‌ ١٤٠٥)؛ از برخی‌ عبارات‌ وی‌ در این‌ مقدمه‌ پیداست‌ كه‌ در زمان‌ تألیف‌ آن‌ ابن‌سینا زنده‌ بوده‌ است‌ ( رجوع کنید به ص‌ ١). ٦) ترجمه برخی‌ از آثار ابن‌سینا و انضمام‌ آنها به‌ دانشنامه علایی‌ (نظامی‌ عروضی‌، حواشی‌ قزوینی‌، ص‌ ٢٥٤).

پس‌ از وفات‌ ابن‌سینا جز منطق‌ و الاهیات‌ و طبیعیات‌ چیزی‌ از دانشنامه علایی‌ باقی‌ نمانده‌ بود. جوزجانی‌ بخش‌ ارثماطیقی‌ (= علم‌ حساب‌) را از ارثماطیقی‌ شفاء ترجمه‌ و مختصر كرد و ریاضی‌ و هیئت‌ و موسیقی‌ را از رساله‌های‌ دیگر ابن‌سینا به‌ فارسی‌ ترجمه‌ كرد و به‌ آن‌ افزود (بیهقی‌، همانجا؛ ابن‌سینا،١٣٦٠ ش‌، مقدمه خراسانی‌، ص‌ ه، پانویس‌؛ نظامی‌ عروضی‌، حواشی‌ قزوینی‌، همانجا؛ مهدوی‌، ص‌ ١١٠). به‌ گفته ریو (ج‌ ٢، ص‌ ٤٣٣) جوزجانی‌ پس‌ از وفات‌ ابن‌سینا كلمه دانشنامه‌ را به‌ عنوان‌ آن‌ افزوده‌ است‌. این‌ گفته او به‌ نظر صحیح‌ می‌رسد، زیرا جوزجانی‌ در شرح‌ حال‌ ابن‌سینا از این‌ كتاب‌ با عنوان‌ علایی‌ نام‌ برده‌ ( رجوع کنید به ابن‌سینا، ١٩٧٤، تتمیم‌ جوزجانی‌، ص‌ ٤٦) اما در فهرست‌ آثار ابن‌سینا در همان‌ سرگذشتنامه‌ از این‌ اثر با عنوان‌ دانشنامه علایی‌ یاد كرده‌ است‌ ( رجوع کنید به همان‌، ص‌ ٩٤). ٧) نامه‌ به‌ ابن‌سینا، كه‌ هدف‌ آن‌ دفع‌ سعایتی‌ است‌ كه‌ از وی‌ نزد ابن‌سینا شده‌ بوده‌ است‌. متن‌ آن‌ نشان‌ می‌دهد كه‌ مدتی‌ میان‌ جوزجانی‌ و ابن‌سینا دوری‌ بوده‌ است‌. جوزجانی‌ در این‌ نامه‌ از نثری‌ ادیبانه‌ و شاعرانه‌ بهره‌ برده‌ است‌ (حائری‌ مازندرانی‌، ج‌ ١، ص‌ ٣١ـ ٣٥). ٨) كتاب‌الحیوان‌ به‌ فارسی‌ (شهرزوری‌، ج‌ ٢، ص‌ ٤٠). ٩) [تتمیم‌] سیره الشیخ‌الرئیس‌ كه‌ ویلیام‌ ای‌. گلمان‌ در ١٩٧٤ میلادی‌، آن‌ را به‌ انگلیسی‌ ترجمه‌ و چاپ‌ انتقادی‌ كرده‌ است‌. ١٠) خلاص‌ تركیب‌الافلاك‌ ، در شرح‌ فصول‌ احمدبن‌ محمدبن‌ كثیر فرغانی‌ (منجم‌ دربار مأمون‌ و متوكل‌ عباسی‌). نسخه‌ای‌ از این‌ رساله‌ در كتابخانه آستان‌ قدس‌ رضوی‌ موجود است‌ ( رجوع کنید به گلچین‌ معانی‌، ج‌ ٨، ص‌ ٣٤٧).

منابع‌:
(١) آقابزرگ‌ طهرانی‌؛
(٢) ابن‌ ابی‌اصیبعه‌، كتاب‌ عیون‌الانباء فی‌ طبقات‌ الاطباء، چاپ‌ امرؤالقیس‌بن‌ طحان[آوگوست‌ مولر]، كونیگسبرگ‌ و قاهره‌ ١٢٩٩/١٨٨٢، چاپ‌ افست‌ انگلستان‌ ١٩٧٢؛
(٣) ابن‌سینا، حیبن‌ یقظان‌، ترجمه‌ و شرح‌ فارسی‌ منسوب‌ به‌ جوزجانی‌، چاپ‌ هانری‌كوربن‌، تهران‌ ١٣٦٦ ش‌؛
(٤) همو، دانش‌نامه علائی، چاپ‌ احمد خراسانی‌، تهران‌ ١٣٦٠ ش‌؛
همو، سیره الشیخ‌ الرئیس، تتمیم‌ عبدالواحدبن‌ محمد جوزجانی‌، در

(٥) The Life of Ibn Sina, a critical edition and annotated translation by William E. Gohlman, Albany, N. Y.: State University of New York Press, ١٩٧٤;

(٦) همو، الشفاء، المنطق‌، ج‌ ١، الفن‌الاول‌: المدخل‌، چاپ‌ ابراهیم‌ مدكور و دیگران‌، قاهره‌ ١٣٧١ /١٩٥٢، چاپ‌ افست‌ قم‌ ١٤٠٥؛
(٧) همو، النجاه من‌الغرق‌ فی‌ بحر الضلالات‌، چاپ‌ محمدتقی‌ دانش‌پژوه‌، تهران‌ ١٣٦٤ ش‌؛
(٨) علی‌بن‌ زید بیهقی‌، كتاب‌ تتمه صوان‌الحكمه، لاهور ١٣٥١؛
(٩) حاجی‌ خلیفه‌؛
(١٠) محمدصالح‌ حائری‌ مازندرانی‌، حكمت‌ بوعلی‌سینا، ج‌ ١ـ٢، چاپ‌ حسن‌ فضائلی‌، ج‌ ٣ـ٥، چاپ‌ حسین‌ عمادزاده‌، [تهران‌(١٣٦٢ ش‌؛
(١١) محمدبن‌ محمود شهرزوری‌، نزهه الارواح‌ و روضه الافراح‌ فی‌ تاریخ‌ الحكماء و الفلاسفه، چاپ‌ خورشید احمد، حیدرآباد، دكن‌ ١٣٩٦/١٩٧٦؛
(١٢) علی ‌بن‌ یوسف‌ قفطی‌، تاریخ‌ الحكماء، و هو مختصرالزوزنی‌ المسمی‌ بالمنتخبات‌ الملتقطات‌ من‌ كتاب‌ اخبارالعلماء باخبار الحكماء، چاپ‌ یولیوس‌ لیپرت‌، لایپزیگ‌ ١٩٠٣؛
(١٣) عمررضا كحّاله‌، معجم ‌المؤلفین، دمشق‌ ١٩٥٧ـ١٩٦١، چاپ‌ افست‌ بیروت‌ )بی‌تا.(؛
(١٤) احمد گلچین‌ معانی‌، فهرست‌ كتب‌ خطی‌ كتابخانه آستان‌ قدس‌ رضوی‌، ج‌ ٨ ، مشهد ١٣٥٠ ش‌؛
(١٥) صادق‌ گوهرین‌، حجه الحق‌ ابوعلی‌ سینا، )تهران‌( ١٣٤٧ ش‌؛
(١٦) محمدعلی‌ مدرس‌ تبریزی‌، ریحانه الادب‌، تهران‌ ١٣٦٩ ش‌؛
(١٧) منزوی‌؛
(١٨) یحیی‌ مهدوی‌، فهرست‌ نسخه‌های‌ مصنّفات‌ ابن‌سینا، تهران‌ ١٣٣٣ ش‌؛
(١٩) احمدبن‌ عمر نظامی‌ عروضی‌، كتاب‌ چهار مقاله، چاپ‌ محمدبن‌ عبدالوهاب‌ قزوینی‌، لیدن‌ ١٣٢٧/١٩٠٩، چاپ‌ افست‌ تهران‌ )بی‌تا.]؛

(٢٠) Charles Rieu, Catalogue of the Persian manuscripts in the British Museum , London ١٩٦٦.

/ معصومه‌ علی‌اكبری‌ /