دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٥٨٩٢
حُذَیفة بن قَتاده ، ملقب به سدیدالدین، عارف قرن دوم و سوم. از تاریخ ولادت او اطلاعى در دست نیست. وى اهل مرعش، شهرى از توابع شام، بوده است (رجوع کنید به انصارى، ص ٧٢).
حذیفه پس از فراغت از تحصیل علوم دینى، به خدمت ابراهیمبن ادهم* (متوفى ١٦١) رهنمون شد و مراتب سلوك را در شش ماه طى كرد و از جانب او خرقه پوشید. وى از خواص ابراهیم ادهم شد و در سفر و حضر ملازم او بود (میرخورد، ص ٤٨؛ چشتیعثمانى، ص ٤٧ـ٤٩). امینالدین هبیره بصرى (متوفى ٢٨٧)، مؤسس سلسله هبیریه، از حذیفه خرقه دریافت كرد (میرخورد، ص ٤٩؛ چشتیعثمانى، ص ٥٠).
سلسله چشتیه* به واسطه او به ابراهیم ادهم و در نهایت به امام محمدباقر علیهالسلام میرسد (رجوع کنید به ابنكربلائى، ج ٢، ص ٧٣). حذیفه با سفیان ثورى (متوفى ١٦١) و یوسف اسباط (متوفى ١٩٦) مصاحبت داشته (ابونعیم اصفهانى، ج ٨، ص ٢٦٧؛ انصارى، همانجا؛ ابنجوزى، ج ٤، ص ٢٦٩ـ٢٧٠) و به گزارش چشتیعثمانى (ص ٤٨)، او فضیل عیاض (متوفى ١٨٧) و بایزید بسطامى (متوفى ٢٦١) را نیز دیده است.
حذیفه بر لقمه حلال بسیار تأكید داشت و به اخلاص در عمل، تكریم فقیران، تحریم اصحاب دنیا، روزهداریهاى طولانى و گوشهگیرى از خلق معروف بود (ابنجوزى، همانجا؛ چشتى عثمانى، ص ٤٧ـ٤٩) و ظاهراً ازدواج نیز نكرد (رجوع کنید به چشتى عثمانى، ص ٤٩). او در تأكید بر خانهنشینى گفته چه خوب است كه خلق حتى براى فرایض از خانه بیرون نروند (رجوع کنید به ابنجوزى، ج ٤، ص ٢٧٠؛ شعرانى، ج ١، ص ٦٢).
ابنجوزى (همانجا) و چشتیعثمانى (همانجا) كراماتى به او نسبت دادهاند. تاریخ وفات او، را به اختلاف، سال ٢٠٧ (انصارى؛ ابنجوزى، همانجاها)، ١٩٢ (مُناوى، ج ١، قسم ١، ص ٢٦٦) و ٢٧٦ (رجوع کنید به غلامسرور لاهورى، ج ١، ص ٢٣٧) دانستهاند. اثرى به او منسوب نیست (قس چشتیعثمانى، ص ٤٧، كه او را صاحب تصانیفى در سلوك پنداشته است، بیآنكه نام آنها را ذكر كند). بیشترین جملات منسوب به حذیفه را ابونعیم اصفهانى (ج ٨، ص ٢٦٨ـ٢٧١) نقل كرده است.
منابع :
(١) ابنجوزى، صفةالصفوة، چاپ محمود فاخورى و محمد رواس قلعهجى، بیروت ١٣٩٩/ ١٩٧٩؛
(٢) ابنكربلائى، روضاتالجنان و جناتالجنان، چاپ جعفر سلطانالقرائى، تهران ١٣٤٤ـ١٣٤٩ش؛
(٣) ابونعیم اصفهانى، حلیةالاولیاء و طبقات الأصفیاء، چاپ محمدامین خانجى، بیروت ١٣٨٧/١٩٦٧؛
(٤) عبداللّهبن محمد انصارى، طبقات الصوفیه، چاپ محمدسرور مولائى، تهران ١٣٦٢ش؛
(٥) هدیهبن عبدالرحیم چشتیعثمانى، خواجگان چشت = سِیرُ الاقطاب : مجموعه زندگینامههاى مشایخ چشتیه، چاپ محمدسرور مولائى، تهران ١٣٨٦ش؛
(٦) عبدالوهاببن احمد شعرانى، الطبقات الكبرى، بیروت ١٤٠٨/١٩٨٨؛
(٧) غلام سرور لاهورى، خزینة الاصفیا، كانپور ١٣٣٢/ ١٩١٤؛
(٨) محمد عبدالرووفبن تاجالعارفین مُناوى، طبقات الصوفیة : الكواكب الدُّرّیة فى تراجم السادة الصوفیة، چاپ محمد ادیب جادر، بیروت ١٩٩٩؛
(٩) محمدبن مبارك میرخورد، سیرالاولیاء در احوال و ملفوظات مشایخ چشت، لاهور ١٣٥٧ش.
/ حسین خندقآبادى /