باطنه ، سرزمین پستی در عربستان شرقی که میان سواحل خلیج عُمان و کوهستانهای الحَجَر قرار دارد. از شمال به دماغة خَطْمَة مِلاحه و از جنوب به دهکدة حَیْل آل عُمَیر، واقع در جنوب شرقی شهر السیب و مغرب شهر مسقط ، محدود است . پهنای این سرزمین ١٦ تا ٣٢ کیلومتر است . خاک آن در نزدیکی ساحل شنی است و چاههای کم عمق فراوانی در آن وجود دارد. خاک زمینهای دور از ساحل رُسی و زمینهای دامنه های کوهستانی سنگی است . وادیهای فراوانی از میان این سرزمین می گذرد و تا ساحل ، که در آنجا بستر آنها عریض می شود، ادامه می یابد. کلمة باطنه به معنای ناحیة پست و کم ارتفاع است ، در مقابل ظاهره که ناحیة مرتفعتری در سمت غربی الحَجَر است و از طریق دو گذرگاه مهم وادی الجِزْی و وادی الحَواسِنه به باطنه منتهی می شود.

باطنه عمدتاً منطقة صیدِ ماهی وکشت خرماست ؛ با اینهمه ، محصول مناطق داخلی برای تغذیة ساکنان معدود و نیمه بدویِ محل و دامهای آنها کافی است . در امتداد ساحل ، نوار ممتدی از نخلستانها وجود دارد که در بعضی جاها تا عمق بیش از ١١ کیلومتر در داخل خشکی پیش می رود. گندم ، پنبه ، جو، نیشکر، یونجه ، انبه ، موز، انجیر، لیمو، خربزه ، و زیتون نیز در کشتزارها و باغهایی که از آب چاههای متعدد مشروب می شوند به عمل می آید.

حیوانات اهلی آنجا عبارت اند از گوسفند و بز و الاغ و مخصوصاً شتر جمازه که در میان سه نوع ، شتر عُمان به لحاظ راهوار بودن ممتاز است . ماهیگیری اغلب با «شاشه »، که نوعی کرجی غرق نشدنی از شاخه های نخل («جرید») و شبیه «وَرقیّه »ی کویتی است ، صورت می گیرد. کشتیهای بزرگتر برای تجارت رهسپار خلیج فارس و عربستان جنوبی و زنگبار و پاکستان می شوند.

اهالی باطنه در سال هشتم هجری به دست ابوزید انصاری و عمروبن العاص * ، که در صُحار * مورداستقبال خاندان جُلَنْده قرار گرفتند، به دین اسلام درآمدند. در قرن هفتم ، ایرانیان دوبار به این سرزمین هجوم آوردند و در آنجا مستقر شدند، تا اینکه در ٩٢٨/١٥٢٢ پرتغالیها آنها را از آنجا راندند. پرتغالیها، با اینکه خراجی را که قبلاً به حاکم هرمز پرداخت می شد دریافت می کردند، تا ١٠٢٥/١٦١٦ ساحل باطنه را به طور مستمر در اختیار نداشتند. تا ١٠٥٣/١٦٤٣ که پرتغالیها به دست خاندان یَعاربِه (رجوع کنید به یَعْرُب * ) از آنجا رانده شدند، بندر تجاری صحار با مسقط و هرمز همواره در رقابت بود. اقدامات ایرانیان برای تصرف مجدد الباطنه در زمان نادر شاه ، بر اثر تلاشهای بوسعید * ) احمدبن سعید، از آل بوسعید، (ماهة رجوع کنید به خنثی شد و دفاع نُه احمدبن سعید از صحار در ١١٥٦ چنان اعتباری به او بخشید که امامت عمان را برای خود او و سلطنت مسقط را برای اعقابش تأمین کرد.

سلطانِ مسقط در السیب و بَرْکا و المَصْنَعه و سُوَیْق و الخابُوره و صحار والیانی دارد. درآمد گمرکی و زکات این شهرها از هزینه های اداری آنجا بندرت تجاوز می کند. در ١٣٢٦/١٩٠٨ لوریمر جمعیت آبادی نشین الباطنه را ٠٠٠ ، ١٠٥ تن برآورد کرد، که نیمی از آنها در طول ساحل اقامت داشتند. عدة بدویانی که در داخل تردد دارند بمراتب کمتر از این است . قبایل عمدة آبادی نشین عبارت اند از آل سعد و حَواسِنه که بیشتر بدویهای منطقه نیز از این دو قبیله یا از بنی خاروص اند. قبایل کوچکتر عبارت اند از: الِبدُوات ، آل حَمَد، آل جَراد، المَوالِک ، النَوافِل ، آل بُوقُرَیْن ، آل بورُشَیْد، الشُبول . اغلب مردم الباطنه از لحاظ سیاسی هِناوی * و از نظر مذهبی اِباضی * اند، گو اینکه بلوچها و سیاهپوستان بیشتر سنی مذهب اند.

منابع :
(١) ابن اثیر؛
(٢) الکامل فی التاریخ ، چاپ کارلوس ترنبرگ ، لیدن ١٨٥١ـ١٨٧٦؛
(٣) ابن بشر، تاریخ مکه ١٣٤٩/١٩٣٠؛
(٤) ابن رُزَیق ، فتح ، نسخة خطی کمبریج ، ش Add. ٢٨٩٢ ؛
(٥) احمدبن یحیی بلاذری ، فتوح البلدان ، چاپ دخویه ، لیدن ١٨٦٦؛
(٦) سالمی ، تحفة الاعیان ، قاهره ١٣٣٢ـ١٣٤٧/ ١٩١٣ـ ١٩٢٨؛
(٧) یاقوت حموی ، معجم البلدان ، چاپ ووستنفلد، لایپزیگ ١٨٦٦ـ١٨٧٣؛

(٨) Admiralty, A Handbook of Arabia , London ١٩١٦-١٧, Albuquerque, Commentaries (Hakluyt ed.), London ١٨٧٥;
(٩) G. Badger, Imams and Seyyids , London ١٨٧١, Caetani, Annali ;
(١٠) F. Danvers, The Portuguese in India , London ١٨٩٤;
(١١) Pietro della Valle, Travels , London ١٦٦٥,;
(١٢) M. de Faria e Sousa, Asia portuguesa , Oporto ١٩٤٥-٤٧;
(١٣) Ch. Guillain, Documents sur l'hist ... de l'Afrique orientale , paris ١٨٥٦;
(١٤) Ibn Ruzayk ¤ , Fath , transl;
(١٥) L. Lockhart, Nadir Shah , London ١٩٣٨, J. G. Lorimer, Gazetteer of the Persian Gulf ,..., Calcutta ١٩٠٨-١٥;
(١٦) S. Miles, The Countries and Tribes of the Persian Gulf, London ١٩١٩;
(١٧) Niebuhr, Beschreibungen von Arabien, Copenhagen ١٧٧٢;
Palgrave,

(١٨) Narrative ..., London & Cambridge, ١٨٦٥-٦٦;
(١٩) R. Said-Ruete, Said Bin Sultan , London ١٩٢٩;
(٢٠) idem, in JCAS , xvi, pt. ٤, ٤١٩, Selections from the Records of the Bombay Government , n. s., xxiv, Bombay ١٨٥٦;
(٢١) B. Thomas, Alarms and Excursions in Arabia , Indianapolis ١٩٣١;
(٢٢) Wellsted, Travels in Arabia , London ١٨٣٨.

) / د. اسلام / هدلی (