بُندار رازی ، کمال الدّین ابوالفتح بُنداربن ابی نصر خاطری رازی ، از شاعران معروف قرن چهارم و معاصر آل بویه (نظامی ، ص ٢٨). دولتشاه سمرقندی (ص ٤٢) او را شاعر مجدالدّولة دیلمی (حک : ٣٨٧ـ٤٢٠) و از قهستانِ ری دانسته است که به سه زبان عربی ، فارسی و دیلمی سخنوری کرده و صاحب بن عبّاد (متوفی ٣٨٥) به وی توجه داشته و در تربیتش کوشیده است .

نام او در بیشتر مآخذ، بُندار به ضمّ بای تازی ، به معنای خانه دار و صاحب تجمّل و کالا و ثروت ، و عمده فروش آمده است . نویسندة برهان قاطع ذیل کلمة بندار بر وزن گلزار به معنای کیسه دار و خانه دار و صاحب تجمّل و مکنت ، اضافه کرده که «نام یکی از شعرای قدیم است ». با اینهمه در بعضی از تذکره های قدیم از جمله تذکرة الشعراء دولتشاه سمرقندی (ص ١٦، ٤٢ـ٤٣)، و تذکرة روضة السّلاطین فخری هروی (ص ١٠)، «پندار» به بای فارسی مکسور ضبط شده است ، اما بُندار به ضمّ بای تازی مشهورتر و معمولتر است .

بندار رازی نزد شاعران قرن ششم و هفتم شهرت داشت و غالباً از او نام برده و خود را با او مقایسه کرده اند. خاقانی شروانی (متوفی ٥٩٥) خود را برتر از بندار دانسته (ص ٧٩٦) و ظهیر فاریابی (متوفی ٥٩٨) بندار رازی را ستوده و نام او در دیوانش پندار ضبط شده است (ص ٢٦٢). کمال الدّین اسماعیل اصفهانی (متوفی ٦٣٥) نیز بندار را برتر از خود شمرده است (ص ١٩٩).

بندار شیعی مذهب بود و یک رباعی از او نقل شده که به این موضوع دلالت دارد (رجوع کنید به شوشتری ، ج ٢، ص ٦١٤؛ هدایت ، ج ١، ص ٤٤٠). عبدالجلیل قزوینی ، نویسندة کتاب نقض (ص ٢١٩) نیز از او نام برده و نوشته است که وی در مدح دو برادر شیعی وزیر، ٢٧ قصیدة غرّا گفته است و در مدح چند تن از متکلّمان و سادات ری و قزوین نیز قصاید بسیار دارد (ص ٢٢٥). قاضی نوراللّه شوشتری (ج ٢، ص ٦١٣) هم بندار را در ردیف شاعران شیعه آورده است .

از قصاید بندار رازی که در نقض به آنها اشاره شده ، چیزی در دست نیست و بیشتر اشعاری که از او به جا مانده به زبان رازی و به صورت دوبیتی یا قطعه است . از وی یک قصیده نیز به زبان محلی ، در وزن دوبیتی (بحر هزج مسدّس محذوف ) در یکی از نسخه های خطی مونس الاحرار نقل شده است (نفیسی ، ج ٣، ص ١١٤١ـ١١٤٢). شمس قیس رازی چند بیت به زبان رازی از بندار نقل کرده و نوشته است : بندار از اختلاف نظم ، اجزا زیاد کرده و شعرش را نامطبوع گردانیده است (ص ٩٤ـ ٩٥). او دوبیتیهای بندار را با عنوان «فهلویات » آورده و بر او خرده گرفته که در مصراعها، بحور هَزَج و مُشاکِل را درهم آمیخته و از قاعدة عروض خارج شده است (ص ١٣٠). اما ظاهراً ایراد شمس قیس نابجا است ، زیرا او صورتِ مکتوب فهلویات را درنظر گرفته و از صورت ملفوظ آنها در زبان محلی غافل مانده و در تقطیع به اشتباه افتاده و این گونه اشعار را با اشعار فارسیِ دری سنجیده است (رجوع کنید به مختاری غزنوی ، ص ٥٧٢، حاشیة همائی ؛ همائی ، ص ٥٠٠ ـ٥٠٤).

برخی از نویسندگان ، آثار دیگری نیز به بندار رازی نسبت داده اند؛ از جمله حمداللّه مستوفی (ص ٧٢٣) اثری به نام چموش نامه به بندار نسبت داده و نوشته است که شهرتی تمام دارد. حاجی خلیفه (ج ٢، ستون ١٨٤٨) نیز لغتنامه ای فارسی با عنوان منتخب الفرس را از آثار بندار دانسته است .

رضاقلی خان هدایت (ج ١، ص ٤٣٩) سال وفات بندار را ٤٠١ نوشته است و دیگران نیز همین تاریخ را از او نقل کرده اند، اما خوافی (ج ٢، ص ١٦٣) وفات بندار را در حوادث ٤٣٣ ذکر کرده که ظاهراً دور از حقیقت است .

منابع :
(١) محمدحسین بن خلف برهان ، برهان قاطع ، چاپ محمدمعین ، تهران ١٣٦١ ش ؛
(٢) مصطفی بن عبدالله حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٣) حمدالله بن ابی بکر حمدالله مستوفی ، تاریخ گزیده ، چاپ عبدالحسین نوائی ، تهران ١٣٦٢ ش ؛
بدیل بن علی خاقانی ، دیوان ، چاپ

(٤) ضیاءالدین سجادی ، تهران ( تاریخ مقدمه ١٣٣٨ ش ) ؛
(٥) احمدبن محمد خوافی ، مجمل فصیحی ، چاپ محمود فرخ ، مشهد ١٣٣٩ـ١٣٤١ ش ؛
(٦) دولتشاه سمرقندی ، تذکرة الشعراء ، چاپ ادوارد براون ، لیدن ١٩٠١؛
(٧) محمدبن قیس شمس قیس ، کتاب المعجم فی معاییر اشعارالعجم ، تصحیح محمدبن عبدالوهاب قزوینی ، چاپ مدرس رضوی ، تهران ( تاریخ مقدمه ١٣١٤ ش ) ؛
(٨) نورالله بن شریف الدین شوشتری ، مجالس المؤمنین ، تهران ١٣٥٤ ش ؛
(٩) طاهربن محمد ظهیرفاریابی ، دیوان ظهیرفاریابی ، چاپ تقی بینش ، مشهد ١٣٣٨ ش ؛
(١٠) عبدالجلیل قزوینی ، نقض ، چاپ جلال الدین محدث ارموی ، تهران ١٣٥٨ ش ؛
(١١) محمدبن امیری فخری هروی ، تذکرة روضة السلاطین ، چاپ عبدالرسول خیامپور، تبریز ١٣٤٥ ش ؛
(١٢) اسماعیل بن جمال الدین کمال اسماعیل ، دیوان ، چاپ حسین بحرالعلومی ، تهران ١٣٤٨ ش ؛
(١٣) عثمان بن عمر مختاری غزنوی ، دیوان عثمان مختاری ، چاپ جلال الدین همائی ، تهران ١٣٤١ ش ؛
(١٤) احمدبن عمر نظامی ، کتاب چهار مقاله ، چاپ محمدبن عبدالوهاب قزوینی ، لیدن ١٣٢٧/١٩٠٩، چاپ افست تهران ( بی تا. ) ؛
(١٥) سعید نفیسی ، احوال و اشعار ابوعبدالله جعفربن محمد رودکی سمرقندی ، ج ٣، تهران ١٣١٩ ش ؛
(١٦) رضاقلی بن محمد هادی هدایت ، مجمع الفصحا ، چاپ مظاهر مصفا، تهران ١٣٣٦ـ ١٣٤٠ ش ؛
(١٧) جلال الدین همائی ، «اشتباه صاحب المعجم در اوزان فهلویات و اورامنان »، در جشن نامة استاد مدرس رضوی ، چاپ ضیاءالدین سجادی ، تهران ١٣٥٦ ش .

/ سیّدضیاءالدّین سجّادی /