دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٤٢٠٧
ثابت بن حَزْم ، محدّث مالکی مذهب در قرن سوم و چهارم . کنیة او ابوالقاسم و به عَوْفی ، سَرَقُسْطی و اَنْدُلُسی نیز معروف بوده است ( رجوع کنید به ابن فرضی ، ج ١، ص ١٨٤؛ حُمَیْدی ، ج ١، ص ٢٨٥؛ ذَهَبی ، ج ١٤، ص ٥٦٢). زُبیدی (متوفی ٣٧٩؛ ص ٢٨٤ـ٢٨٥) او را ثابت بن عبدالعزیز ذکر کرده است . ثابت اهل سَرَقُسْطه (ساراگوسا/ ثاراگوثا ) بود. در ٢١٧ به دنیا آمد و در ٣١٣ یا ٣١٤ در همانجا درگذشت (ابن فَرَضی ، ج ١، ص ١٨٤ـ ١٨٥؛ حمیدی ، ج ١، ص ٢٨٦).
ثابت بن حزم در اندلس و مصر و مکه به کسب دانش پرداخت . برخی استادان وی عبارت بودند از: ابراهیم بن نَصْر سَرَقُسْطی ، عبداللّه بن علی بن جارود و احمدبن عمرو بَزّار (ابن فرضی ، ج ١، ص ١٨٤). ابن فَرحون (ج ١، ص ١٦٨) او را در طبقة چهارم از طبقات علمای مالکی مذهب معرفی کرده است . ثابت ، علاوه بر حدیث ، با فقه و نحو و لغت و شعر آشنایی کامل داشت و منصب قضای سرقسطه را نیز عهده دار بود (ابن فرضی ؛ حمیدی ، همانجاها).
پسر ثابت ، ابومحمد قاسم (متوفی ٣٠٢) نیز اهل علم بود و کتاب الدلائل را در شرح الفاظ حدیث نوشت که با مرگش ناتمام ماند و ثابت آن را تکمیل کرد (زبیدی ، همانجا). این کتاب در واقع تکمله ای است بر دو کتاب : یکی غریب الحدیثِ ابوعُبَید قاسم بن سَلاّ م (متوفی ٢٢٤) و دیگری کتاب ابن قتیبه دینوری (متوفی ٢٧٦) در اصلاح کتاب غریب الحدیث (ابن فرضی ، ج ٢، ص ٦٠٥؛ ذهبی ، ج ١٤، ص ٥٦٣). دانشمندان کتاب الدلائل را ستوده اند ( رجوع کنید به ابن فرضی ؛ ابن فَرحون ، همانجاها). چندین نسخة خطی از آن برجای مانده است (برای اطلاع بیشتر رجوع کنید به حِمْصی ، ص ٨٨ ـ٩٠؛ خلف ، ص ٤١٠).
منابع :
(١) ابن فرحون ، الدیباج المُذَهَّب فی معرفة اعیان علماء المَذهَب ، چاپ مأمون بن محیی الدین جنان ، بیروت ١٤١٧/ ١٩٩٦؛
ابن فرضی ، تاریخ علماء الاندلس ، چاپ ابراهیم ابیاری ، قاهره ١٤١٠/
(٢) ١٩٨٩؛
(٣) اسماء حمصی ، فهرس مخطوطات دارالکتب الظاهریة ، علوم اللغة العربیة : اللغة ، البلاغة ، العروض ، الصرف ، دمشق ١٣٩٣/١٩٧٣؛
(٤) محمدبن فتوح حمیدی ، جذوة المقتبس فی تاریخ علماء الاندلس ، چاپ ابراهیم ابیاری ، قاهره ١٤١٠/١٩٨٩؛
(٥) نجم عبدالرحمان خلف ، استدراکات علی تاریخ التراث العربی لفؤاد سزگین فی علم الحدیث ، بیروت ١٤٢١/٢٠٠٠؛
(٦) ذهبی ؛
(٧) محمدبن حسن زُبیْدی ، طبقات النحوییّن و اللغوییّن ، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم ، قاهره ( ١٩٨٤ ) .
/ علی زمانی قمشه ای /