حاتم‌بن هَرْثَمه ، از سرداران عباسیان در روزگار هارون و پسرانش امین و مأمون. حاتم، به واسطه سابقه پدرش، هرثمةبن اعین* كه از سرداران خاص و معتمد هارون بود (طبرى، ج ٨، ص ٢٩٨، ٣٦٩)، به دستگاه عباسیان راه یافت. ظاهرآ در ١٧٨، كه هارون هرثمه را به ولایت مصر گماشت، حاتم نیز همراه پدرش بود، زیرا هرثمه حاتم را به ریاست شُرطه (پلیس شهر) گمارد (كندى، ص ١٦١؛ ابن‌تغری‌بردى، ج ٢، ص ٨٨). نام حاتم‌بن هرثمه، در نامه خلیفه امین به برادرش صالح، كه به مناسبت مرگ هارون به او نوشت، آمده و در آن ضمن سفارش به صالح درباره حاتم، مبنى بر ابقاى وى در سمَت خود، از فرمان‌بردارى حاتم از دستگاه خلافت یاد كرده است (طبرى، ج ٨، ص ٣٦٨ـ٣٦٩). در ١٩٤، امین، حاتم را همراه با هزارتن به مصر فرستاد و مأمور برگزارى نماز و جمع‌آورى خراج آن سرزمین ساخت. او به بِلْبِیس* رفت. حاتم در ابتدا با اهالى حوف مصر، به شرط پرداخت خراج، صلح كرد، اما آنان پیمان صلح را شكستند، حاتم نیز لشكرى براى جنگ با آنان فرستاد و آنان را شكست داد، سپس حركت كرد و در ٤ شوال ١٩٤ همراه صد گروگان از سران عرب یمانى حوف وارد مصر شد. حاتم، به رسم امیران مصر، در پادگان سكونت كرد و به سامان دادن امور پرداخت. آنگاه براى خود قبّه‌اى به نام قُبّةُالهواء* ساخت (كندى، ص ١٧٣ـ١٧٤؛ ابن‌تغری‌بردى، ج ٢، ص ١٤٤).

امین پس از اختلاف و نزاع با برادرش، مأمون، جابربن اشعث خزاعى را به جانشینى حاتم برگزید (رجوع کنید به یعقوبى، ج ٢، ص ٤٣٩) و به این ترتیب، او در جمادی‌الآخره ١٩٥، پس از یك سال و نیم، از امارت مصر بركنار شد (كندى، ص ١٧٤ و پانویس ١؛ ابن‌تغری‌بردى، ج ٢، ص ١٤٧).

جنگ بین امین و مأمون سرانجام در سال ١٩٨، با قتل امین، به پایان رسید (یعقوبى، ج ٢، ص ٤٤١؛ نیز رجوع کنید به مسعودى، ج ٤، ص ٢٩١ـ٢٩٤). به نوشته یعقوبى (ج ٢، ص ٤٦٢)، مأمون، حاتم را به حكومت ارمنستان برگزید و حاتم زمانى به آنجا رسید كه اختلاف و دشمنى میان معتزله و اهل سنّت شدت گرفته بود، اما بعدآ با هم سازش كردند.

هنوز چند روز از حكومت حاتم بر ارمنستان نگذشته بود كه از قتل پدرش (در سال ٢٠٠)، به تحریك فضل‌بن سهل (وزیر مأمون)، آگاه شد. پس، از بَردَعه به كِسال رفت و در آنجا دژى ساخت و بر آن شد تا خلیفه را خلع كند. وى، براى انتقام از قتل ناجوانمردانه پدرش، به بطریقان و بزرگان ایرانى و ارمنى و بابك و خرّم‌دینان نامه نوشت كه بر ضد خلیفه بشورند (ابن‌قتیبه، ص ٣٨٩؛ یعقوبى، همانجا؛ نیز رجوع کنید به طبرى، ج ٨، ص ٥٤٢ـ ٥٤٣). گفته‌اند كه شورش بابك خرّم‌دین* تحت‌تأثیر تحریكات او بوده است (رجوع کنید به ابن‌قتیبه؛ یعقوبى، همانجاها)؛ از این‌رو، وقتى خبر شورش بابك و چیرگى او بر آذربایجان به مأمون رسید، یحیی‌بن معاذ را به جاى حاتم‌بن هرثمه به حكومت ارمنستان گمارد (یعقوبى، همانجا). صدیقى، با توجه به شورش بابك در سال ٢٠١ و با توجه به اینكه وى در این سال ادعا كرد كه روح جاویدان، رهبر خرم‌دینان آذربایجان، در بدنش حلول كرده (رجوع کنید به طبرى، ج ٨، ص ٥٥٦؛ ابن‌اثیر، ج ٦، ص ٣٢٨)، احتمال داده است كه حاتم در حقیقت با جاویدان، نامه‌نگارى كرده باشد ولى چون بابك بعد معروف‌تر شده، نام او جاى جاویدان را گرفته است. به هر روى، سركشى و شورش حاتم‌بن هرثمه در ٢٠١ كار خرّم‌دینان را در آذربایجان آسان كرد و آنان، كه از هر لحاظ اوضاع را موافق می‌دیدند، دعوت حاتم را اجابت كردند و در پى نافرمانى برآمدند (صدیقى، ص ٢٨٥). دینورى (ص ٤٠٢ـ٤٠٥) به‌تفصیل از شورش بابك خبر داده، اما به نقش حاتم در این باره اشاره نكرده است. به‌نوشته ابن‌قتیبه (همانجا)، حاتم در اوج دعوت و نامه‌نگاریها و تحریكاتش براى شورش بر خلیفه، درگذشت. پس از این، از حاتم‌بن هرثمه در تواریخ ذكرى نیامده است، اما ظاهرآ مناسبات این خاندان با دولت عباسى بهبود یافته بوده است. به نوشته طبرى (ج ٩، ص ١٦٤)، محمدبن حاتم در ٢٣٤ والی‌آذربایجان بود. احمدبن محمد، نواده حاتم، نیز در ٢٤٩ فرماندار بخش شرقى بغداد بود (ابن‌جوزى، ج ١٢، ص ٢٠).

منابع :
(١) ابن‌اثیر؛
(٢) ابن‌تغرى بردى، النجوم الزاهرة فى ملوك مصر و القاهرة، قاهره [? ١٣٨٣[ـ١٣٩٢/ [? ١٩٦٣[ـ ١٩٧٢؛
(٣) ابن‌جوزى، المنتظم فى تاریخ الملوك و الامم، چاپ محمدعبدالقادر عطا و مصطفى عبدالقادر عطا، بیروت ١٤١٢/١٩٩٢؛
(٤) ابن‌قتیبه، المعارف، چاپ ثروت عكاشه، قاهره ١٩٦٠؛
(٥) احمدبن داوود دینورى، الاخبار الطِّوال، چاپ عبدالمنعم عامر، قاهره ١٩٦٠، چاپ افست قم ١٣٦٨ش؛
(٦) غلامحسین صدیقى، جنبش‌هاى دینى ایرانى در قرنهاى دوم و سوم هجرى، تهران ١٣٧٥ش؛
(٧) طبرى، تاریخ (بیروت)؛
(٨) محمدبن یوسف كندى، ولاة مصر، چاپ حسین نصّار، بیروت ١٣٧٩/١٩٥٩؛
(٩) مسعودى، مروج (بیروت)؛
(١٠) یعقوبى، تاریخ.

/ زیبا معیر /