دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٤١٤
بÙصری ' (بÙسترا) ، شهری در سوریة جنوبی در دشت Øاصلخیز٠نÙقره در ایالت Øَوران (اورانی تیدیس در > صورت صاØبمنصبان لشکری Ùˆ کشوری روم < )ØŒ اَدÙوم در تورات . در '٣٦ Ùˆ Ù’٢٨ طول شرقی Ùˆ '٣٢ Ùˆ Ù’٣٠ عرض شمالی واقع شده Ùˆ امروز بÙصری ' ( = بÙصرای ) اَسکی شام (شام قدیم Ø› برای تمایز آن از بÙصری الØریری ) نامیده Ù…ÛŒ شود. در کنارة جنوبی لَجاء Ùˆ در بیست کیلومتری عÙزْراست . بÙصری ' در سی کیلومتری مرز کنونی اردن Ùˆ بر سر راهی قرار دارد Ú©Ù‡ دَرعَه را در مغرب ØŒ به سَلخَد در مشرق Ù…ÛŒ پیوندد. این شهر در نزدیکی دو نهر موسمی وادی زیدی Ùˆ وادی بÙطْم Ú©Ù‡ از ریزابه های رود یَرموک اند، قرار دارد. نام بÙصری به معنای «ارگ » شاهد مسلّم تاریخی دارد (دÙÙˆÙÚ¯Ù‡ ØŒ > سنگنبشته های پالمیر < ØŒ ٢٥). این شهر با استØکاماتش از آغاز، ظاهراً برای شاهان «عرب » یعنی نَبَطیان نقطة اتکایی در راه شمال بوده است . نوشتة داماسیوس از قرن ششم میلادی ( > زندگانی ایزیدور < ØŒ بند ١٩٩) آن را چونان شهرکی نظامی Ú©Ù‡ شاهان عرب برای آن Øصارهای قدیمی ساخته اند، وص٠می کند. سÙÙر مَکّابیان (مکابی اول ØŒ ٥:٢٦) این Ù…ØÙ„ را از توابع
موقعیت بصری در جنوب سوریه
منطقة Øصین پره تلقی Ù…ÛŒ کند Ùˆ آن را بÙسّÙرا Ù…ÛŒ نامد. گورستانهای وسیع نبطیان Ú©Ù‡ در اطرا٠آن وجود دارد گواه تعلق آن به سرزمین پادشاهی نبطی است . دو سنگنبشته در شهر مجاور یعنی سلخد (سَلکای رومیان ) متعلق به دهة هشتم قرن اول میلادی ØŒ Øاوی نام ملخوشاه (مالکوس دمشقی ) است (لیتمان ØŒ > سنگنبشته های سامی < ØŒ در سیریا ØŒ ٤ØŒ ال٠، Ø´ ٢٣ØŒ ٢٨). کاربÙرد ( خط ) نبطی بعد از ÙØªØ Ø±ÙˆÙ…ÛŒØ§Ù† ØÙظ شده (همان ØŒ Ø´ ١٢ØŒ ١٠٢Ù€١٠٣ØŒ ١٠٦) Ùˆ بعضی از کتیبه های نبطی با متن یونانی نیز همراه اند.
هنگامی Ú©Ù‡ Ú©Ùرنلیوس پالما در ١٠٥Ù€١٠٦میلادی قلمرو قدیم نبطیان را به روم منضم کرد (پائولی ØŒ ذیل «بسترا»)ØŒ بصری جزو قلمرو روم شد Ùˆ به ابتکار ترایانوس سازمانی نو یاÙت . وقایعنگاران رومی در تاریخ بنیانگذاری این شهر اختلا٠دارند. به نظر ریتر (ج ١٥ØŒ ص ٩٦٩) بصری شهری است با شالودة رومی . داماسیوس ØŒ ایجاد آن را به صورت شهر از اÙتخارات الکساندر سوروس Ù…ÛŒ شمارد. در واقع ØŒ هموست Ú©Ù‡ عنوان «مستعمرة بسترا» Ùˆ همچنین «نووا ترایانا الکساندرینا » را به بسترا بخشید (٢٢٢Ù€٢٣٥میلادی ). مالالاس بنیانگذاری آن را به امپراتور آوگوستوس نسبت Ù…ÛŒ دهد.
چنانکه از بررسی نقشة این شهر بر Ù…ÛŒ آید، توسعة آن در دورة الØاق به روم صورت گرÙته است . گرچه Ù…Ùقدّم بر Ú¯Ùراسا (جَرَش ) Ùˆ ÙیلادلÙیا ( بعداً عمّان ØŒ پایتخت اردن ) همچنان مهمترین دژ نظامی قرن چهارم ایالت رومی در عربستان شمرده Ù…ÛŒ شد، عقب رÙتن خط دÙاعی اصلی به سوی جنوب ØŒ آن را نه Ùقط به صورت شهری ساخلویی یعنی قرارگاه لژیون سوم سیرنائیک (بطلمیوس ØŒ ج ٥ØŒ ص ٧ØŒ ١٧) درآورد بلکه مرکز مهمی ساخت Ú©Ù‡ در زمانی کوتاه شهری مسیØÛŒ ØŒ با نام نئاترایانه
بسترا ØŒ Ùˆ کرسی Øکومت ایالت رومی عربستان شد. مبدأ تاریخی بسترا (١٠٥ میلادی ) گواه بر اهمیت آن است . ضمناً بسترا به سبب راههای بازرگانی Ù€ Ú©Ù‡ آن را به ÙیلادلÙیا Ùˆ خلیج Ùارس متصّل Ù…ÛŒ کرد Ùˆ نیز راههایی Ú©Ù‡ آن را از طریق Ùلسطین به مدیترانه Ù…ÛŒ پیوست Ù€ شهر تجارتی مهمی نیز بود Ú©Ù‡ به سبب دو جادة شمالی Ú©Ù‡ به دمشق داشت موضعی مستØÚ©Ù… یاÙته بود. بازارهای آن Ú©Ù‡ خرابه هایش برجاست بسیار وسیع بود. واØد پول خاصی داشت . در سکه ای Ú©Ù‡ بعداً امپراتور Ùیلیپ ملقّب به «عرب »، از اهالی بسترا، زد، شهر با اوصا٠متروپولیس Ùˆ نیز کولونیا خوانده شده است (باتلر، Ø´ ٤٢ØŒ ٤٣). Ùیلیپ عرب در آنجا یک اسواران٠جوشن پوش مستقر ساخت .
به هنگام بروز نخستین مناقشات بر سر عقاید مانوی ØŒ تیتوس ØŒ اسق٠بسترا (Øدود ٣٦٠ میلادی )ØŒ عقاید Ùˆ Ùعالیتهایی در پیش گرÙت Ú©Ù‡ او را، هم از Ù„Øاظ دانش Ùˆ تØصیلات ÙلسÙÛŒ Ùˆ هم به سبب Ùعالیتهای غیرمذهبیش ØŒ در ردة نخست٠نویسندگان کلیسایی زمان خود قرار داد. پیش از او بریل (٢٢٢Ù€٢٣٢میلادی )ØŒ تØت تأثیر اوریگن ØŒ با بازگشت به دامن کلیسا، بر ضد این بدعت گواهی داده بود. در عصر روم شرقی ØŒ بسترا نقش بازاری سرØدی را داشت Ú©Ù‡ کاروانهای عرب Ùˆ شبانان ØŒ تØت نظارت اÙواج مستقر در Ù…ØÙ„ ØŒ در آنجا آذوقه گیری Ù…ÛŒ کردند.
بسترا، به عنوان مرکز Øکومتی ØŒ جمعیت مهمی از کارگزاران Ùˆ صاØبمنصبان کشوری را در بر Ù…ÛŒ گرÙت Ùˆ مرکز اسق٠نشین تابع بطرک نشین آنتیوخوس بود. Ùرمان آناستاز (باتلر، Ø´ ٥٦١) با اÙزودن درآمدهای سالیانه Ùˆ تجارت غلات Ùˆ مالیات «یک دوازدهم »، ثبات مشاغل را، به استثنای بردگی ØŒ ØÙظ کرد. سنگنبشته های رومی Ù€ روم شرقی گواه بر اهمیت اداری شهرند Ú©Ù‡ Øاکم «ایالت عربستان » در آن مقیم بود Ùˆ علاوه بر عنوان «اÙژمون » (Øاکم اعظم ) Ùˆ «دوکْس » (دوک )ØŒ منصب نظامی اسکولاستیکوس (٤٨٨ میلادی ) نیز داشت . این شهر، به عنوان شهر رومی خودمختار، دارای میر مجلس Ùˆ مجمعی از چهار تن از برجستگان بود Ú©Ù‡ شورایی نیز به تشکیلات آن اÙزوده شد. از دورة پیش از پیروزی مسیØیت ØŒ کتیبه هایی در ذکر تØÙ Ùˆ موقوÙات اهدا شده به خدایان رسمی رومیان Ùˆ نیز به خدایان Øوران Ù€ با نامهای اصلی یا یونانی شدة آنها Ù€ یاÙت شده است (سوردل ØŒ جاهای متعدد). بعدها در عصر مسیØیت ØŒ در گروه بیشماری از نوشته ها Ùˆ بازسازی یا ترمیم خرابی کلیساهایی سخن رÙته Ú©Ù‡ وق٠مریم عذرا، قدیس سرجیوس یا قدیسان بی نام دیگر بوده اند؛ از دو دیر نیز نام برده شده Ú©Ù‡ دست Ú©Ù… یکی از آنها دخترانه Ùˆ وق٠قدیس سیریکوس بوده است . بر اساس گورنبشته ها، جمعیت ریشه های کهن سامی خود را ØÙظ کرده ولی بعضاً به نژاد رومی آمیخته Ùˆ نیز آمیزشهایی با نژادهای ایتالیایی ØŒ آسیای صغیر، کورنتی Ùˆ Øتی با نژاد پانونی (به سبب انتقال یک ساخلو) پیدا کرده است . بسترا، از آنجایی Ú©Ù‡ مطران نشین بوده است ØŒ مدتها دارای کلیسای جامع Ùˆ کاخی برای اقامت اسق٠بوده Ú©Ù‡ بقایای مهمی از اولی برجاست ولی آثار چندانی از کاخ دیده نمی شود. صومعه ای نه چندان دور از آنجا، Ú©Ù‡ شاید وق٠قدیس سرجیوس بوده ØŒ کلیسایی بزرگ داشته Ú©Ù‡ دیوارها Ùˆ Ù…Øرابش هنوز برپاست . در Ùرهنگ عامه ØŒ اینجا Ù…ØÙ„ اقامت بَØیرا * ØŒ شخصیت معروÙÛŒ است Ú©Ù‡ از گواهان مسیØی٠رسالت٠پیامبر اسلام بود (نامش با آنکه هنوز روشن نیست ØŒ شاید با نام پَخورو Ú©Ù‡ در سنگنبشته ای نبطی از سلخدآمده یکی باشد؛ لیتمان ØŒ > سنگنبشته های نبطی < ØŒ Ùˆ نیز بارتولومئوی اÙدÙسایی ØŒ ص ١٠٤ØŒ ١٤٢٩). در کتاب ÙØªÙˆØ Ø§Ù„Ø´Ø§Ù… ØŒ منسوب به واقدی ØŒ ÙØªØ Ø§ÛŒÙ† شهر، Ú©Ù‡ «نخستین مرکز روم شرقی بود Ú©Ù‡ به دست مسلمانان ÙØªØ Ø´Ø¯Â» نشانی از رسالت الهی اسلام قلمداد شده است (واقدی ØŒ ص ١٦Ù€١٧).
ÙØªØ Ø§ÛŒÙ† شهر به دست اعراب Ùˆ سپس استقرار Øکومت بنی امیه در آنجا مقام آن را به عنوان مرکز ایالتی Ùˆ قرارگاه دائمی ساخلوی بزرگ مرزی سلب کرد و، علی رغم امتیازاتی Ú©Ù‡ به علت واقع بودن بر سر راه Øج کسب کرده بود، باعث زوالش شد. داستان بØیرا Ùˆ «زانو زدن » شتر Øامل قرآن نسخة «شام » ( در آنجا ) تا مدتها مختصر اعتباری برای بصری ØÙظ کرد (نولدکه ØŒ ج ٢ØŒ ص ١١٢ به بعد). این امر ظاهراً آنجا را مکان اÙسانه ای مقدسی ساخت Ú©Ù‡ Ø´Ø±Ø Ø³Ùرهای زیارتی (مثلاً هروی ØŒ ص ١٧) Ùˆ نام مساجد آن مانند العÙمَری (سواژه ØŒ ج ٢٢ØŒ ص ٤١)ØŒ Ùاطمه ØŒ خضر، المَبرَک ØŒ Ùˆ قصه های عامیانه مؤید آن اند. کتیبه های Ùراوانی نشان Ù…ÛŒ دهند Ú©Ù‡ این اماکن در دوره ای مرمّت شده اند
Ú©Ù‡ بÙصری دست نشاندة امرای سلجوقی دمشق بوده ØŒ Ùˆ این امیران ØŒ برضد Ùاطمیان Ú©Ù‡ هنوز اسماً خود را مالک آن Ù…ÛŒ دانستند، به تقویتش همت Ù…ÛŒ گماشتند. شهر Ú©Ù‡ از تاراج قرامطة ابوغانم سخت آسیب دیده بود، به این تعمیرات نیاز داشت . مسجد العمری ØŒ متعلق به پیش از ١٢٨ (تاریخ یکی از این تعمیرات به قلم عثمان بن ØÚ©Ù… ØŒ لیتمان ØŒ > کتیبه های عربی < ØŒ Ø´ ٣٠)ØŒ در ٥٠٨ مرمّت Ùˆ سپس در زمان ایوبیان به سرپرستی معماری مصری بازسازی شد. در ٥٢٦ØŒ مسجد خضر به Ùرمان امیر Ú¯ÙÙ…ÙØ´ تَکین تعمیر Ùˆ مرمّت شد. در ٥٣٠ØŒ در کنار
مسجد «بسیار کهن » المبرک مدرسه ای ØÙ†ÙÛŒ اØداث شد (سواژه ØŒ ج ٢٤ØŒ ص ٢٣١).
Øکام ایوبی ØŒ در ٦٣٠ØŒ با بنای مدرسة ØÙ†ÙÛŒ دیگری شهر را غنی تر کردند (لیتمان ØŒ همان ØŒ Ø´ ٣٨). مسجد Ùˆ مدرسة دبّاغه در ٦٥٥ ساخته شده است . گرداگرد مسجد المبرک ØŒ گورستان معروÙÛŒ بود Ú©Ù‡ هنوز هم برجاست Ùˆ همتای «قبرستان شهدا» واقع در جنوب شهر است . کتیبه ها گواه بر ساختمان Ùˆ تعمیر بناهای دیگری در این دوره اند Ú©Ù‡ امروزه وجود ندارند. تاریخ این ساختمانها متعلق به روزگاری است Ú©Ù‡ شهر، به دلایل سوق الجیشی در دورة ایوبیان ØŒ هم در برابر صلیبیون هم در جریان کشمکشهای میان جانشینان ØµÙ„Ø§Ø Ø§Ù„Ø¯ÛŒÙ† ØŒ به بالاترین درجة اهمیت Ùˆ اعتبار نظامی رسید. در زمان Øکّامی Ú©Ù‡ اتابکان دمشق منصوب کرده بودند، تئاتر رومی قدیمی بیرون از Øصار واقع در میدانگاهی در جنوب شهر را، با اØداث دیواره Ùˆ سه برج جناØÛŒ ØŒ به صورت قابل استÙاده برای دÙاع در آوردند. میان سالهای ٤٨١ Ùˆ ٦٤٩ امرایی Ú©Ù‡ به نوبت Øکومت بÙصری ' را در دست داشتند ارگ را توسعه دادند تا سرانجام یکی از مهمترین بناهای نظامی جهان اسلام شد Ùˆ تا ١٣٣٥ Ø´ هنوز هم کاملترین شاهد واقعی تاریخی بود Ú©Ù‡ روشهای ÙÙ†ÛŒ Øصارسازی متداول در ادوار Ùاطمیان تا ممالیک را در خود جمع داشت . بعد از هجوم مغولان در ٦٥٩ØŒ Ú©Ù‡ بر اثر آن این قلعة مستØÚ©Ù… سخت آسیب دید، بیبرس * هیئتی از مصر برای ترمیم Ùˆ گسترش Ùˆ تقویت بنای آن Ùرستاد (آبل ØŒ ج ٦ØŒ ص ٩٥ Ù€ ١٣٨ØŒ Ù„ÙˆØ ١١).
برای این کار، مقادیر عظیمی Ù…ØµØ§Ù„Ø Ø³Ø§Ø®ØªÙ…Ø§Ù†ÛŒ صر٠شد Ùˆ بقایای اسپریس قدیم رومی Ú©Ù‡ سابقاً در جنوب تئاتر بر پا بود. یکسره تخریب گردید. خرابیهای گسترده Ùˆ تقلیل جمعیت ناشی از یورش Ùˆ استیلای کوتاه مدت مغول ØŒ ظاهراً شهر را بار دیگر در ظلمت گمنامی Ùرو برد. با اینکه تعمیر قلعة «بیرون باروها» تنها تا Øدودی به آبادی شهر انجامید (مقریزی ØŒ ج ١ØŒ ص ١٤١)ØŒ شهر در قرون نهم هنوز اهمیت نسبتاً زیادی داشت ØŒ زیرا چندین شخصیت برجسته با نام البصروی برای Øکومت ممالیک شام پرورش داده بود. شهر Ù…ØÙ„ عبور Øجاج بر جادة قدیم رومی دمشق به ÙیلادلÙیا Ù€ عمان باقی Ù…ÛŒ ماند. هنوز یادگارهایی Ú©Ù‡ در بÙرکةÙالØاج نوشته اند باقی است .
توسعة تجارت مصر از طریق دریای سرخ ØŒ Ùˆ این واقعیت Ú©Ù‡ شهرهای مذهبی بیش از پیش دستخوش Ùقر شده Ùˆ بیشتر با Ú©Ù…Ú© مصریان به زندگی ادامه Ù…ÛŒ دادند، آن را از صورت مرکز تجاری پیشین درآورد. تهاجم Ùˆ ÙØªØ Ø¹Ø«Ù…Ø§Ù†ÛŒÙ‡Ø§ آن را به یک مرکز بی اهمیت ایالتی Ùˆ تبعیدگاه کارگزاران گمنامی مبدّل ساخت Ú©Ù‡ غالباً وسایل دÙاع از شهر را در اختیار نداشتند. در قرن دهم ØŒ مرکز اداری Øوران به Ù…ÙزَیرÙب Ùˆ «مرکز» انتقال یاÙت .
در قرن یازدهم ØŒ بادیه نشینان عَنزه با اØشام خود تا Øوالی Øوران پیش راندند. تمام ساکنان ناØیه Ùˆ مساÙران در معرض غارت آنان قرار گرÙتند. آنگاه Øجاج ØŒ مسیر جادة غربی صَنَمَین Ùˆ مزیرب را انتخاب کردند Ú©Ù‡ تا امروز به عنوان «دَرب الØجّ» به جا مانده است Ùˆ در آغاز قرن Øاضر راه آهن Øجاز در امتداد آن کشیده شده است .
امروزه ØŒ اگر باران سالیانه کاÙÛŒ باشد، مرکز زراعی بصری درآمد خود را از بهره برداری از کشتزارهای وسیع گندم٠«نقره » Øاصل Ù…ÛŒ کند. همچنین منبع آب بسیار خوبی در اختیار دارد Ú©Ù‡ امکان دامداری را Ùراهم Ù…ÛŒ سازد. این شهر تاکهای زیبایش را ØÙظ کرده است Ùˆ هنوز هم در آن شراب به مقدار Ú©Ù… تولید Ù…ÛŒ شود.
جاذبة باستانشناسی شهر Ùوق العاده است . از آغاز قرن سیزدهم ØŒ مساÙران از مشاهدة منظرة خرابه های رومی آن به Øیرت Ùرو رÙته اند Ùˆ با توجه Ùˆ علاقه در برابر ارگ Ùˆ باروهای آن Ú©Ù‡ بتدریج رو به ویرانی Ù…ÛŒ رود به تماشا ایستاده اند. هیئت اعزامی پرینستون (١٣٢٢Ù€١٣٢٣/ ١٩٠٤Ù€١٩٠٥ Ùˆ ١٣٢٧/ ١٩٠٩) متن تعداد زیادی کتیبه های یونانی Ùˆ لاتین (لیتمان ØŒ Ùˆ داویدماژی (پسر)ØŒ Ùˆ دوان رید استوارت )ØŒ نبطی (لیتمان ) Ùˆ عربی (لیتمان ) را انتشار داده است . کوششهای اعضای انستیتوی Ùرانسوی دمشق Ùˆ انستیتوی Ùرانسوی باستاشناسی بیروت در سوریه ØŒ در انتشارات انستیتوی دمشق Ùˆ اخیراً در > سالنامة باستانشناسی سوریه < ØŒ به اطلاعات ما دربارة این شهر اÙزوده است . Ø·Ø±Ø ØªØ¹Ù…ÛŒØ±Ø§Øª مسجدالعمری Ú©Ù‡ در اصل مدیون کارهای تØقیقاتی سواژه است خوشبختانه به مرØلة اجرا درآمده است Ùˆ ادارة آثار باستانی سوریه ØÙاریهای وسیعی انجام داده است .
بررسی روشهای آب شناسی باستانی Ùˆ قرون وسطایی ØŒ بررسی دقیق نوع بناها Ùˆ ترتیب زمانی آنها Ùˆ بخصوص بررسی مراØÙ„ متوالی ساختمان باید در چارچوب طرØÛŒ جامع انجام پذیرد.
منابع : علاوه بر کتاب مقدس . عهد عتیق Ø› سلیمان عبدالله مقداد، بصری ' ØŒ دمشق ( بی تا. ) Ø› Ù…Øمدبن عمر واقدی ØŒ ÙØªÙˆØ Ø§Ù„Ø´Ø§Ù… ØŒ قاهره ١٩٥٦Ø› علی بن ابی بکر هروی ØŒ الاشارات الی معرÙØ© الزیارات ØŒ چاپ سوردل Ù€ تومین ØŒ دمشق Ø›
A. Abel, "La citadelle Eyyubite de Bosra Eski Cha  m", Annales archØ¥ologiques de Syrie , VI (١٩٥٦); Brunnow, Provincia Arabia , I, ٤٨١-٥٠٧, ï‰ ï‰ ï‰ , ٣٦٧-٣٦٨; Butler, Syria ,
A, IV, Bosra, cap. II, XVI; Dictionnaire d'histoire et de gØ¥ographie ecclØ¥siastique . s.v. "Bostra"; EI ١ , s.v. "Bos ¤ ra  " (by Fr. Buhl); F. Lassus, Sanctuaires chrØ¥tiens de Syrie , Paris ١٩٤٧; Mak ¤ r   z   , Hist . des Sultans Mamelukes , tr. QuatremØ©re; Th. NØ®ldeke, Geschichte des Qora  ns , ed. F. Schwally, Leipzig ١٩٠٩; August Friedrich von Pauly, Paulys Real-Encyclopجdie der classischen Altertumswissenschaft , ed. G. Wissowa, W. Kroll, and K. Mittelhaus, Stuttgart ١٨٩٤- ١٩٧٠, Munich ١٩٧٣-١٩٧٤, s.v. "Bostra" (by Benzinger); Publications of the Princeton University Archeological Expeditions to Syria in ١٩٠٤-٥ and ١٩٠٩ (div. II, Howard Crosby Butler, Ancient architecture in Syria ; div. III, Greek and Latin inscriptions in Syria , section A, Southern Syria , part ٤; div. IV, Semitic inscriptions , by Enno Littmann; section A, Nabataean inscriptions , ٢٤ ٥ ; section D, Arabic inscriptions ); B. Ritter, Erdkunde ; J. Sauvaget, "Les inscriptions arabes de la MosquØ¥e de Bosra", Syria , XXII (١٩٤١), ٥٣-٥٥; idem, "Notes sur quelques monuments musulmens de Syrie, ب propos d'une Ø¥ tude rØ¥cente", ibid, XXIV (١٩٤٣); H. Seyrig, "Inscriptions de Bostra", Syria , XXII (١٩٤١), ٤٤-٤٨; idem, "Postes romains sur la route de MØ¥dine", ibid, XXIV (١٩٤٣), ٢٢١-٢٢٣; idem, "Sur les Ø©res de quelques villes de Syrie", ibid, XXVII, ٤٢; D. Sourdel, Cultes du Hauran , Paris ١٩٥٢;
/ آبل ( د. اسلام ) /