دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٥٤٩٩
چشمه (٢) ، شهرى بندرى در استان ازمیر تركیه. این شهر در منتهاالیه مشرق شبه جزیره چشمه، كنار دریاى اژه، در هشتاد كیلومترى جنوب غربى ازمیر واقع است و از مغرب به تنگه خیوس (ساقز)، راه دسترسى به یونان، محدود میشود. قرهداغتپه به ارتفاع ١٧٢ متر در جنوب غربى شهر است. چشمه با بزرگراهى به شهر ازمیر متصل میشود (رجوع کنید به >اطلس جغرافیایى تركیه<، بخش ١، ص ١٧، ١٩، بخش ٢، نقشه ٥٨ ـ ٥٩؛ نصراللّه و همكاران، نقشه ١٣؛ >اطلس جامع جهان تایمز<، نقشه ٣٧؛ موستراس، ص ٢٤٢).
نام قدیم چشمه، سیسوس بوده است. رومیهاى شرقى در ١٩٣قم، در این محل آنتیوخوس سوم را شكست دادند (رفعت، ج٣، ص٣٤؛ موستراس، ص١٠٦،پانویس ٤،ص٢٤٢). ازاین پس، شهر جزو امپراتورى روم شرقى بود تا اینكه بایزید اول (حك : ٧٩١ـ ٨٠٥) آن را از حاكمان آیدین گرفت، ولى پس از نبرد آنكارا و اسارت بایزید به دست تیمور، شهر به حكام آیدین بازگشت. سلطان مراد دوم در ٨٣٠ آن را براى همیشه جزو متصرفات عثمانى كرد. او در این شهر، اسكله و بندر تجارى و پایگاه نظامى ساخت (د.ا.د.ترك، ج ٨، ص ٢٨٧). در دوران عثمانى، این شهر، كه متعلق به سنجق ازمیر و از مهمترین شهرهاى آن بود، جزو ولایت آیدین به شمار میرفت (جواد، ج١، ص٣٠٨؛ رفعت، ج٣، ص٣٤؛ موستراس، ص٢٤٢؛ نصراللّه و همكاران، همانجا). عثمانیها در ٩١٤ نیز قلعهاى نظامى ساختند تا بتوانند در برابر حملات دریایى از شهر حفاظت كنند و كاروانسرایى نیز احداث كردند كه با توجه به چشمههایآب معدنى شهر، مسافران فراوانى را به خود جلب میكرد (اولیاچلبى، ج ٩، ص ١٠٧ـ ١٠٨، ١١٣، ١٣١، ١٤٨). در دوره عثمانى، چشمه چهار جامع، یك مسجد، نُه مدرسه علوم اسلامى، یك كتابخانه و چهارده كلیسا داشت (جواد؛ رفعت، همانجاها) و جمعیت آن بالغ بر شش هزار نفر بود كه عمدتآ مسلمان و تعدادى نیز یهودى و یونانى (مسیحى) بودند (سامى، ذیل مادّه).
اهمیت چشمه در تاریخ عثمانى، به دلیل نبرد مشهور دریایى چشمه در ١١٨٤/١٧٧٠ میان روسیه و عثمانى است، كه به شكست عثمانیها و معاهده كوچوك قینارجه* در ١١٨٨/ ١٧٧٤ و جدایىِ بخشهاى بسیارى از خاك عثمانى انجامید (رفعت؛ موستراس، همانجاها؛ هامر ـ پورگشتال، ج ٨، ص٣٥٥؛ شاو، ج ١، ص٢٥٠ـ٢٥١؛ شكیب ارسلان، ص٢٥٥).
امروزه چشمه یكى از مهمترین مراكز بینالمللى گردشگرى تركیه است و صنایع فلزى و ماشینسازى، در كنار صید ماهى و درآمدهاى گمركى، از دیگر توانمندیهاى اقتصادى آنجاست (>اطلس جغرافیایى تركیه<، بخش ١، ص ٣٣، ٤٣ـ٤٤).
منابع :
(١) اولیا چلبى؛
(٢) على جواد، ممالك عثمانیه نك تاریخ و جغرافیا لغاتى، استانبول ١٣١٣ ـ ١٣١٧؛
(٣) احمد رفعت، لغات تاریخیه و جغرافیه، استانبول ١٢٩٩ـ١٣٠٠؛
(٤) شمسالدینبن خالد سامى، قاموس الاعلام،چاپ مهران، استانبول ١٣٠٦ـ١٣١٦/ ١٨٨٩ـ١٨٩٨؛
(٥) شكیب ارسلان، تاریخ الدولة العثمانیة، چاپ حسن سماحى سویدان، دمشق ١٤٢٢/ ٢٠٠١؛
(٦) ك. موستراس، المعجم الجغرافى للامبراطوریة العثمانیة، ترجمة و تعلیق عصام محمد شحادات، بیروت ١٤٢٣/ ٢٠٠٢؛
(٧) Joseph von Hammer-Purgstall, Geschi chte des osmanischen Reiches,Graz١٩٦٣;
(٨) Mehmet Nasrullah, Mehmet Ru sdu, and Mehmet Esref, Osmanli atlasi (xx. yu zyl baslarι), ed. Rahmi Tekin and Yasar Bas, Istanbul٢٠٠٣;
٩- Stanford J.Shaw, History of the Ottoman empire and modern Turkey, Cambridge ١٩٨٥;
(١٠) The Times comprehensive atlas of the world, London: Times Books, ٢٠٠٥;
(١١) TDVIA, "Cesme" (by Semavi Eyice);
(١٢) Turkiye cografya atlasi, Istanbul: Dogan Burda Rizzoli, ٢٠٠٤.
/ صنوبر منصورى /