بحرالمحیط («بحر اقیانوس محیط » یا «اقیانوس ») ، همان اقیانوس احاطه کنندة یونانیان (اوکئانوس ). بعضی آن را بحراخضر (دریای سبز) نامیده اند. چنین تصور می شد که این اقیانوس ربع مسکون را از همة جهات یا لااقل از سه جهت شمال و مشرق و مغرب احاطه می کند (مسعودی ، ١٩٦٧، ص ٢٦)، چون حدّ جنوبی جهان مسکون را خط استوا می دانستند. به گفتة کعب الاحبار * (به نقل قزوینی ، عجایب ، ص ١٠٤)، هفت دریا جهان مسکون را احاطه می کرده و آخرین آنها بقیه را دربر می گرفته است .

همه براین امر اتفاق نظر داشتند که دریاهای عمده مستقیماً به بحر محیط متصل است مگر در چند مورد استثنایی ، از جمله دریای خزر؛ ولی دریای سیاه (بحر بُنْطُس یا نیطُس ) که آن را شاخه یا خلیجی از بحر محیط می دانستند، و بحر مغرب ، بحر روم ، بحر وَرَنْک (بالتیک )، بحر زَنْج ، بحر فارس ، بحر هند، بحر چین (چهار بحر اخیر با اقیانوس هند و بخشی از اقیانوس کبیر مطابقت دارد) به اقیانوس متصل است . به طور کلی ، چنین تصور می شد که این شاخه ها یا خلیجهای بحر محیط دو جبهه در مشرق و مغرب به وجود می آوردند (یاقوت حموی ، ج ١، ص ٥٠٤) که در ناحیة سوئز به هم می پیوستند یا لااقل به یکدیگر نزدیک می شدند. اما در این باب که آیا آب از بحر محیط به خلیجها می ریزد (بنابر نظر غالب )، یا همانند تقریباً تمام رودهای جهان به بحرمحیط سرازیر می شود، آب خلیجها هم به آن می ریزد، یقین نداشتند.

با اینکه از لحاظ نظری بحر محیط اقیانوسی محیط بر ربع مسکون به شمار می رفت ، غالباً مراد از آن فقط اقیانوس اطلس بود. از طرف دیگر، قسمتی از اقیانوس اطلس ، که مجاور اسپانیا و شمال افریقا بود، بخشی از بحر مغرب به شمار می آمد (قزوینی ، عجایب ، ص ١٢٣). وقتی که بحر محیط به معنای اقیانوس اطلس به کار می رود با بحر مُظْلِم یا بحر ظُلْمَة یا بحر ظُلُماتْ (دریای تاریکی ) مترادف است و به شمال اقیانوس اطلس اطلاق می شود و این اسامی از هوای نامساعد و مخاطرات آن اقیانوس حکایت می کند (ادریسی ، ج ٢، ص ٣٥٥ - ٣٥٦؛ نیز رجوع کنید به دمشقی ، ص ١٢٤). از جمله جزایر مشهور بحر محیط ، علاوه بر طولیه که معمولاً آن را با شتلند یکی می دانند و اعراب از طریق ترجمه های بطلمیوس با آن آشنا بودند، جزایر خالدات * (جزایر قناری ) و بریتانیا (بَرْطانیّه ، به صورتهای مختلف ) بود. به روایتی معروف ، که ظاهراً از منبعی قدیمی گرفته شده است ، شمار جزایر بریتانیا دوازده بوده است (بتّانی ، ص ٢٦؛ نیز رجوع کنید به مسعودی ، ١٩٦٧، ص ٦٨).

نویسندگان عرب اتفاق نظر دارند که کشتیرانی در بحر محیط غیرممکن است ، مانند کِنْدی که یاقوت حموی (ج ١، ص ٥٠٠)، از او نقل قول می کند و ظاهراً گفتة او دربارة اقیانوس منجمد شمالی بوده است ( رجوع کنید به مسعودی ، ١٨٦١ - ١٨٧٧، ج ١، ص ٢٧٥؛ بتّانی ، همانجا؛ یاقوت حموی ، ج ١، ص ٥٠٤؛ ابن خلدون ، ج ١، ص ١٨٧ - ١٨٨). شاید این اوصاف اصولاً به آن اقیانوس افسانه ای که به قول قدما بر جهان محیط بوده برمی گردد. به هرحال ، مسلم است که کشتیهای مسلمانان در آبهای اقیانوس اطلس رفت وآمد داشته اند. بعد از هجوم نورمانها به اسپانیا در ٢٢٩/٨٤٤، سواحل اقیانوس اطلس ، احتمالاً تا خلیج بیسکی (گاسکونی )، تحت مراقبت ناوگان بنی امیه بوده است . در ٣٥٥/٩٦٦ وایکینگهای دانمارکی به سواحل اسپانیا در بندر لیسبون و قصر اَبی دانِسْ (الکاسر دو سال ) حمله کردند، ولی بحریة اموی آنها را در شِلْب (سیلوس ) شکست داد. در ٣٨٧/٩٩٧ این بحریه نیروی زمینی منصور خلیفه را از بندر قصر ابی دانس در ساحل اقیانوس اطلس ، از راه دریا به پُرتغال (اوپورتو ) آورد (برای این وقایع رجوع کنید به لِوی ـ پرووانسال ، ج ١، ص ١٥٧، ٢١٨، ٢٢٤، ٣٩٣، ٤٤١).

در موارد یاد شده ، احتمالاً برخی عملیات نظامی در ساحل مطرح بوده است . همچنین شواهدی نیز برای سفرهای دریایی در اقیانوس اطلس وجود دارد؛ بجز سفری که ظاهراً یحیی غزال بعد از ٢٢٩/٨٤٤ به دربار «پادشاهان شمال » کرد ـ محل این دربار را بتفاوت در ژوتلند یا ایرلند دانسته اند (مراجع در بروکلمان ، > ذیل < ، ج ١، ص ١٤٨؛ مونس ، ج ٢، دفتر ١)، دربارة خشخاش قرطبی که در بحرمحیط به دریانوردی پرداخت و با غنایم هنگفت مراجعت کرد (مسعودی ، ١٨٦١ـ١٨٧٧، ج ١، ص ٢٥٨؛ نیز رجوع کنید به لوی ـ پرووانسال ، ج ٣، ص ٣٤٢، حاشیه ) و دربارة ماجراجویان لیسبون (قرائت صحیح : «المُغَرِّروُنْ») ـ که روزهای متمادی در سمت مغرب و جنوب اقیانوس اطلس دریانوردی کردند و در شهر مولدشان خیابانی به نام آنها نامگذاری شد ـ گزارشهایی در دست است (ادریسی ، ج ١، ص ٢٠٠، ج ٢، ص ٢٦ ـ ٢٧). در اینجا به شرح شکار نهنگ در حوالی ایرلند (قزوینی ، آثار... ، ص ٣٨٨ به نقل از عُذْری ، جغرافیدان اسپانیایی قرن پنجم ) نیز می توان اشاره کرد.

منابع :
(١) محمدبن ابی طالب دمشقی ، کتاب نخبة الدهر فی عجائب البر و البحر ، چاپ مرن ، سن پطرزبورگ ١٨٦٥؛
(٢) زکریابن محمد قزوینی ، کتاب آثارالبلاد و اخبارالعباد ، چاپ فردیناند ووستنفلد، ویسبادن ١٩٦٧؛
(٣) همو، کتاب عجایب المخلوقات و غرایب الموجودات ، چاپ فردیناند ووستنفلد، ویسبادن ١٩٦٧؛
(٤) علی بن حسین مسعودی ، کتاب التنبیه والاشراف ، چاپ دخویه ، لیدن ١٩٦٧؛
(٥) همو، مروج الذهب و معادن الجوهر ، چاپ باربیه دومنار و پاوه دوکورتی ، پاریس ١٨٦١-١٨٧٧؛
(٦) یاقوت حموی ، معجم البلدان ، چاپ فردیناند ووستنفلد، لایپزیگ ١٨٦٦-١٨٧٣؛

(٧) Muh ¤ ammad b.Dja ¦ b ¦ â r Batt ¦ a n ¦ â , al- Batta ¦ n ¦ â sive Albatenii opus astronomicum...arabice , ed. C.A.Nallino, Rome ١٨٩٩;
(٨) Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur , Leiden ١٩٤٣-١٩٤٩, Supplementband, ١٩٣٧- ١٩٤٢;
(٩) IbnKhaldu ¦ n, Histoire des Berbةres , vol. I, Paris ١٩٢٥;
(١٠) Muh ¤ ammad b.Muh ¤ ammad Idr ¦ â s ¦ â , Gإographied' ـdrisi, tr. P. Amإdee Jaubert, Paris ١٨٣٦-١٨٤٠;
(١١) E. Lإvi-Provenµal, Histoire de l'Espagne musulmane , Cairo ١٩٤٤-١٩٥٣;
(١٢) H. Munis, "Contribution ب l'إtude des invasions des Normands en Espagne", Bulletin de la Sociإtإ Royale d'Etudes Historiques, Egypte , vol. Ë Ë (١٩٥٠).

/ د.م . دانلپ ( د. اسلام ) /