دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١١٤١
برهان مسکین هروی ، از دانشمندان و عرفای اواخر قرن نهم و اوایل قرن دهم . دربارة تاریخ تولد، وفات و شرح حال وی اطلاع چندانی در دست نیست . برهان مسکین در هرات می زیسته (نفیسی ، ج ٢، ص ٧٨٢) و عمری به تحصیل و تألیف و مجاهدة نفس و تزکیة باطن گذرانده است . وی در تألیفاتش از خود با عنوان «مسکین » و «برهان المساکین » نام برده است (کتابخانة گنج بخش ، ١٣٥٧ـ١٣٦١ ش ، ج ٤، ص ٢٣٨١).
معین الدّین محمّدبن محمّد فراهی (متوفی ٩٠٨ یا ٩١٠ یا ٩١٦)، مؤلف بحرالدّرر ، نیز با عنوان «مسکین » و «معین المسکین » از خود یاد کرده است (کتابخانه گنج بخش ، ١٣٥٠ـ١٣٥٥ ش ، ج ١، ص ٣٥٧ـ٣٥٨، ج ٢، ص ٤، ٥١٩،٥٢٤؛ فراهی ، ص دوازده ، ٢).
آغاز همة کتابهای این دو، بدون استثنا، با آیة کریمة «... رَبَّنآ آتِنا مِنْ لَدُنْکَ رَحمَةً وَ هَیِّی لَنَا مِنْ أَمْرِنَا رَشَداً» (کهف : ١٠) شروع می شود. شباهتهای بسیاری نیز در تألیفاتشان از نظر شیوة نگارش و موضوعات دیده می شود که احتمال یکی بودن آنها را در ذهن برمی انگیزد.
از برهان مسکین هشت اثر به جا مانده است که عبارت اند از: ارشادالمسلمین (تألیف در ٩١٤)، ترجمه و شرح العقائد نجم الدین عمربن محمد نسفی (متوفی ٥٣٧؛ منزوی ،ج ٢، ص ١١٤٢؛ کتابخانة ندوة العلماء، ص ١٢٦)؛ انیس العابدین در عبادات ؛ انیس الواعظین ، چهل حدیث از رسول اکرم صلّی اللّه علیه وآله وسلّم (نفیسی ، همانجا). معین المساکین فراهی نیز کتابی به نام روضة الواعظین دارد که شامل چهل حدیث است (آقابزرگ طهرانی ، ج ١١، ص ٣٠٥؛ منزوی ، ج ٤، ص ٢٣٥٣) که احتمال یکی بودن این دو اثر و مؤلف آن را تقویت می کند؛ اورادالاوقات ؛ خلاصة الاوراد ، گزیده ای از اوراد فی الایام والساعات مشتمل بر مقدمه و ٣٧ باب ، دربارة آداب و سنن و احکام (کتابخانة گنج بخش ، ١٣٥٧ـ ١٣٦١ ش ، ج ٤، ص ٢٣٨١؛ منزوی ، ج ٣، ص ١٤٢٩ـ١٤٣٠)؛ روضة الاتقیا ( الاصفیاء ) فی ذکرالاولیا ؛ سراج المتعلمین در نحو؛ کنوز الاعمال (نفیسی ، ج ٢، ص ٧٨٢ـ٧٨٣؛ منزوی ، ج ٢، ص ١١٤٢(
منابع :
(١) محمد محسن آقا بزرگ طهرانی ، الذریعة الی تصانیف الشیعة ، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٢) معین الدین بن محمد فراهی ، تفسیر حدائق الحقائق : قسمت سورة یوسف ، چاپ سید جعفر سجادی ، تهران ١٣٦٤ ش ؛
(٣) کتابخانة گنج بخش ، فهرست نسخه های خطی کتابخانة گنج بخش ، تألیف محمدحسین تسبیحی ، راولپندی ١٣٥٠ـ١٣٥٥ ش ؛
(٤) همان ، تألیف احمد منزوی ، اسلام آباد ١٣٥٧ـ ١٣٦١ ش ؛
(٥) کتابخانة ندوة العلماء، فهرست نسخه های خطی فارسی کتابخانة ندوة العلماء لکهنو ، دهلی نو ١٣٦٥ ش ؛
(٦) احمد منزوی ، فهرست مشترک نسخه های خطی فارسی پاکستان ، اسلام آباد ١٣٦٢ـ ١٣٧٠ ش ؛
(٧) سعید نفیسی ، تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی تا پایان قرن دهم ، تهران ١٣٦٣ ش .
/ بمانعلی دهقان /