جَهْضَمی‌ ، اسماعیل‌ بن‌ اسحاق‌، قاضی‌، محدّث‌، ادیب‌ و فقیه‌ مالكی‌ قرن‌ سوم‌. پدرش‌، اسحاق‌بن‌ اسماعیل‌بن‌ حمادبن‌ زیدبن‌ بابك‌ جهضمی‌، در ایام‌ خلافت‌ مأمون‌ (١٩٨ـ ٢١٨) عهده‌دار دیوان‌ مظالم‌ در مصر بود و ظاهراً در ایام‌ خلافت‌ معتصم‌ (٢١٨ـ٢٢٧) به‌ بصره‌ مهاجرت‌ كرد و در آنجا نیز عهده‌دار دیوان‌ مظالم‌ شد (رجوع کنید به قاضی‌عیاض‌، ج‌ ٤، ص‌ ١٤). شهرت‌ او به‌ جهضمی‌ نیز ظاهراً به‌سبب‌ سكونتش‌ در محله‌ جهاضمه‌ بصره‌ بوده‌ است‌ (رجوع کنید به سمعانی‌، ج‌ ٢، ص‌ ١٣٢). وی‌ در ٢٣٠ در بصره‌ درگذشت‌ (قاضی‌عیاض‌، همانجا).

اسماعیل‌بن‌ اسحاق‌ ــ كه‌ بیشتر به‌ اسماعیل‌ قاضی‌ شهرت‌ دارد (رجوع کنید به همان‌، ج‌ ٤، ص‌ ٢٧٦؛ ذهبی‌، ج‌ ١٣، ص‌ ٣٣٩) ــ از آل‌حماد، خاندان‌ مشهور مالكی‌، بود كه‌ در عراق‌ جایگاه‌ رفیعی‌ داشتند (قاضی‌ عیاض‌، ج‌ ٤، ص‌ ٢٧٦ـ٢٧٧). وی‌ در ١٩٩ در بصره‌ به‌دنیا آمد. تحصیلاتش‌ را در همان‌ شهر به‌ پایان‌ برد و باقی‌ عمر خود را در بغداد گذراند. از محدّثانی‌ چون‌ مسلم‌بن‌ ابراهیم‌ فراهیدی‌ (متوفی‌ ٣١٧)، سلیمان‌بن‌ حربِ واحشی‌ (متوفی‌ ٣١٧) و علی‌بن‌ اسحاق‌ مدینی‌ (متوفی‌ ٢٣٤) حدیث‌ شنید (خطیب‌ بغدادی‌، ج‌ ٧، ص‌ ٢٧٢ـ٢٧٣؛ قاضی‌ عیاض‌، ج‌ ٤، ص‌ ٢٧٨ـ ٢٧٩). فقه‌ مالكی‌ را از احمدبن‌ مُعَذَّل‌بن‌ غیلان‌ بصری‌ (متوفی‌ ح ٢٤٠) فراگرفت‌ (خطیب‌ بغدادی‌، ج‌ ٧، ص‌ ٢٧٥؛ ابواسحاق‌ شیرازی‌، ص‌ ١٦٤؛ قاضی‌ عیاض‌، ج‌ ٤، ص‌ ٢٧٩). وی‌ مهم‌ترین‌ استادان‌ خود را همین‌ شخص‌ و نیز علی‌بن‌ اسحاق‌ ذكر كرده‌ است‌ (رجوع کنید به ابواسحاق‌ شیرازی‌؛ قاضی‌عیاض‌، همانجاها). از استادان‌ وی‌ در علم‌ قرائت‌، از قالون‌*(متوفی‌ ٢٢٠) و نصربن‌ علی‌ جهضمی‌*(متوفی‌ ٢٥٠) نام‌ برده‌ شده‌ است‌ (رجوع کنید به قاضی‌عیاض‌، ج‌ ٤، ص‌ ٢٨٢).

از مشهورترین‌ افرادی‌ كه‌ از اسماعیل‌بن‌ اسحاق‌ سماع‌ حدیث‌ كرده‌اند، عبداللّه‌بن‌ احمدبن‌ حنبل‌ (متوفی‌ ٢٩٠)، ابراهیم‌بن‌ محمدبن‌ عَرَفَه‌ نَفْطَویه‌ (متوفی‌ ٣٢٣) و ابوبكر محمدبن‌ قاسم‌ انباری‌ (متوفی‌ ٣٢٨) بوده‌اند (خطیب‌ بغدادی‌، ج‌٧، ص‌٢٧٣؛ قاضی‌ عیاض‌، ج‌٤، ص‌٢٧٩). از شاگردان‌ مشهور وی‌ در فقه‌، برادرزاده‌اش‌ ابراهیم‌بن‌ حماد (متوفی‌ ٣٢٣)، ابوبشر محمدبن‌ احمد دولابی‌ (متوفی‌ ٣١٠) و قاسم‌بن‌ اَصْبَغ‌*(متوفی‌ ٣٤٠) شایان‌ ذكرند (رجوع کنید به قاضی ‌عیاض‌، ج‌ ٤، ص‌ ٢٧٩ـ٢٨٠).

اسماعیل‌بن‌ اسحاق‌ نخستین‌ فقیه‌ مالكی‌ بود كه‌ آرای‌ مالك‌بن‌ انس‌ را در عراق‌ رواج‌ داد (رجوع کنید به خطیب‌ بغدادی‌، ج‌ ٧، ص‌ ٢٧٥؛ قاضی‌ عیاض‌، ج‌ ٤، ص‌ ٢٨٠). همچنین‌، با تألیف كتابهایی‌ چون‌ الرّد علی‌ محمدبن‌ حسن‌ الشیبانی‌ و الرّد علی‌ الشافعی‌ فی‌ مسأله‌ الخُمس‌ و غیره‌، به‌ رد آرای‌ فقهی‌ عالمان‌ و فقهای‌ شافعی‌ و حنفی‌ پرداخت‌ (رجوع کنید به قاضی‌ عیاض‌، ج‌ ٤، ص‌ ٢٩١ـ٢٩٢). وی‌ بخش‌ اعظم‌ زندگی‌ خود را در بغداد به‌ امر قضا گذراند. خطیب‌ بغدادی‌ (ج‌ ٧، ص‌ ٢٧٧ـ ٢٧٨) و قاضی‌ عیاض‌ (ج‌ ٤، ص‌ ٢٨٨ـ٢٩١) گزارش‌ مفصّلی‌ آورده‌اند از موارد نصب‌ و عزل‌ وی‌ و مشكلاتی‌ كه‌ گاه‌ با خلفا داشته‌ است‌. بعد از مرگ‌ ابن‌ابی ‌شوارب‌ (متوفی‌ ٢٤٧)، جهضمی‌ به‌ قاضی‌القضاتی‌ عراق‌ رسید. وی‌ در نزاع‌ میان‌ معتمد عباسی‌ (حك: ٢٥٦ـ٢٧٩) و یعقوب‌بن‌ لیث‌ صفاری‌ (متوفی٢٦٥) نامه‌ خلیفه‌ را همراه‌ با گروهی‌ به‌ یعقوب‌ رساند (طبری‌، ج‌ ٩، ص‌ ٤٧٦).

جهضمی‌ در علوم‌ ادبی‌ و شعر نیز مهارت‌ داشت‌، چندان‌ كه‌ ابوالعباس‌ مبرَّد (متوفی‌ ٢٨٥)، ادیب‌ و نحوی‌ و لغوی‌ مشهور، وی‌ را در صرف‌ و نحو و علوم‌ ادبی‌ از خود برتر می‌دانست‌ (رجوع کنید به خطیب‌ بغدادی‌، ج‌ ٧، ص‌ ٢٧٦؛ ابواسحاق‌ شیرازی‌، ص‌ ١٦٥). قاضی‌عیاض‌ (ج‌ ٤، ص‌ ٢٨٤ـ ٢٨٥) نمونه‌ای‌ از اشعار او را نقل‌ كرده‌ است‌.

وی‌ در علوم‌ و تفسیر قرآن‌ نیز دست‌ داشت‌ و كتابهایی‌ در این‌ زمینه‌ نوشت‌ (رجوع کنید به خطیب‌ بغدادی‌، ج‌ ٧، ص‌ ٢٧٥ـ٢٧٦).

از تألیفات‌ جهضمی‌ است‌: المبسوط‌، احكام‌ القرآن، معانی‌ القرآن‌ و اِعرابه‌، اَهْوال‌ القیامه، شواهد المُوَطَّأ، و احادیث‌ مالك‌بن‌ اَنَس‌. قاضی‌عیاض‌ (ج‌ ٤، ص‌ ٢٩١ـ٢٩٢) فهرستی‌ از تألیفات‌ وی‌ آورده‌ است‌. از كتاب‌ احكام‌ القرآن‌ و احادیث‌ مالك‌بن‌ انس‌، بخشهایی‌ به‌ صورت‌ خطی‌ باقی‌ مانده‌ است‌ (سزگین‌، ج‌ ١، ص‌ ٤٧٦). محمدبن‌ خیر اشبیلی‌ (متوفی‌ ٥٧٢) از آثار متداول‌ اسماعیل‌ قاضی‌، كه‌ در اندلس‌ روایت‌ می‌شده‌، از كتابهای‌ احكام‌ القرآن‌ (رجوع کنید به ص‌ ٥١ ـ ٥٢)، كتاب‌ مسند حدیث‌ یحیی‌بن‌ سعیدانصاری‌ و ایوب‌ سختیانی‌ (ص‌ ١٤٨)، كتاب‌ الاموال‌ (ص‌ ٢٤٧ـ ٢٤٨)، كتاب‌ الشفاعه (ص‌ ٣٠٣) و كتاب‌ الصلاه‌ علی‌النبی‌ (ص‌ ٣٠٤) نام‌ برده‌ است‌. در كتابخانه‌ ظاهریه‌ دمشق‌، در ضمن‌ مجموعه‌ای‌ خطی‌، بخشی‌ از كتاب‌ مسند حدیث‌ جهضمی‌ باقی‌ مانده‌ كه‌ سلیمان‌بن‌ عبدالعزیز عَرینی‌ در باره‌ متن‌ آن‌ تحقیق‌ كرده‌ است‌ (عرینی‌، ص‌ ٢٤، پانویس‌ ٥). از جهضمی‌ كتاب‌ فَضل‌ الصَلاه‌ عَلی‌النبی‌ ، به‌ كوشش‌ ناصرالدین‌ اَلْبَانی‌ (دمشق‌ ١٣٨٣/ ١٩٦٣)، به‌چاپ‌ رسیده‌ است‌.

ابن‌ابی‌حاتِم‌ رازی‌ (ج‌ ٢، ص‌ ١٥٨) جهضمی‌ را عالمی‌ ثقه‌ و صدوق‌ معرفی‌ كرده‌ و اَبُوالوَلید سلیمان‌بن‌ خلف‌ باجی‌ (متوفی‌ ٤٧٤) قوّت‌ او را در اجتهاد ستوده‌ و او را، بعد از مالك‌، نخستین‌ فقیه‌ مالكی‌ صاحب‌ اجتهاد دانسته‌ است‌ (رجوع کنید به قاضی‌عیاض‌، ج‌ ٤، ص‌ ٢٨٢). خطیب‌ بغدادی‌ (ج‌ ٧، ص‌ ٢٧٦ـ٢٧٧) و قاضی‌عیاض‌ (ج‌ ٤، ص‌ ٢٨١)، به‌ نقل‌ از نصربن‌ علی‌ جهضمی‌، وی‌ را برترین‌ فرد آل‌حماد در زمان‌ خود دانسته‌اند.

قاضی‌ عیاض‌ (ج‌ ٤، ص‌ ٢٩٣) و خطیب‌ بغدادی‌ (ج‌ ٨، ص‌ ٢٣١ـ ٢٣٣) از فرزند جهضمی‌ به‌نام‌ ابوعلی‌ حسن‌بن‌ اسماعیل‌ نام‌ برده‌اند كه‌ از پدرش‌ حدیث‌ شنیده‌ بوده‌ است‌. اسماعیل‌ بن‌ اسحاق‌ در ذیحجه‌ ٢٨٢ درگذشت‌ (خطیب‌ بغدادی‌، ج‌ ٧، ص‌ ٢٨٠ـ٢٨١؛ قاضی‌ عیاض‌، ج‌ ٤، ص‌ ٢٩٢).

منابع‌:
(١) ابن‌ابی‌حاتم‌، كتاب‌ الجرح‌ و التعدیل، حیدرآباد، دكن‌ ١٣٧١ـ ١٣٧٣/ ١٩٥٢ـ١٩٥٣، چاپ‌ افست‌ بیروت‌ [بی‌تا.]؛
(٢) ابواسحاق‌ شیرازی‌، طبقات‌ الفقهاء، چاپ‌ احسان‌ عباس‌، بیروت‌ ١٤٠١/١٩٨١؛
(٣) محمدبن‌ خیراشبیلی‌، فهرسه‌ مارواه‌ عن‌ شیوخه‌ من‌ الدواوین‌ المصنفه‌ فی‌ ضروب‌ العلم‌ و انواع‌ المعارف‌، چاپ ‌فرانسیسكو كودرا و ریبرا تاراگو، ساراگوسا ١٨٩٣، چاپ‌ افست‌ بیروت‌ ١٣٩٩/١٩٧٩؛
(٤) خطیب‌ بغدادی‌؛
(٥) ذهبی‌؛
(٦) سمعانی‌؛
(٧) طبری‌، تاریخ‌ (بیروت‌)؛
(٨) سلیمان ‌بن‌ عبدالعزیز عرینی‌، الامام‌ ابواسحاق‌ اسماعیل‌بن‌ اسحاق‌بن‌ اسماعیل‌بن‌ حمادبن‌ زید الازدی‌ مولاهم البصری‌ ثم‌ البغدادی، ریاض‌ ١٤٢٠/٢٠٠٠؛
(٩) عیاض‌بن‌ موسی‌ قاضی‌ عیاض‌، ترتیب‌ المدارك‌ و تقریب‌ المسالك‌ لمعرفه‌ اعلام‌ مذهب‌ مالك، ج‌ ٤، چاپ‌ عبدالقادر صحراوی‌، مغرب‌ ١٤٠٣/١٩٨٣؛

(١٠) Fuat Sezgin , Geschichte des arabischen Schrifttums , Leiden ١٩٦٧- .

/ محسن‌ قاسمپور /