پُرناک (پورناک ) ، قبیلة بزرگ ترکمان ، از قبایل اصلی اتحادیة آق قوینلو. این قبیله ساکن ناحیة دیارْبَکر بود و پس از توسعة متصرفات دولت آق قوینلو در ایران و عراق پراکنده شد. خانهای این قبیله ظاهراً از نسل چنگیزخان و فرزندان او بودند. به نوشتة مفتون دنبلی (ص ٥٦)، پیر بوداق خان پرناک ، بیگلربیگی تبریز، از احفاد چنگیزخان بود. شاید اطلاق عنوان پرناک به اوزون حسن از طرف باباعبدالرحمان صوفی (طهرانی ، ص ٤١٦) با این نیت بوده است که او را در سایة نام چنگیزخان قرار دهد. معنای پرناک روشن نیست ، اما ناک در ترکی قدیم به معنای تمساح و نهنگ بوده است (کاشغری ، ص ٩٧٠؛ نیز رجوع کنید به برهان ، ذیل «ناک »). شاید پرناکها با توجه به این معنا نام خود را تعیین کرده باشند.

نام پورناک نخستین بار ضمن وقایع ٨٤٠ یاد شده است . در این سال ، شاه علی بیگ پرناک از طرف سلطان حمزه ، پسر قراعثمان (مؤسس سلسلة آق قوینلو)، مأمور نگهداری شهر آمِد شد. او که توان رویارویی با طرفداران علی بیگ ترکمان ، پسر دیگر قراعثمان ، را نداشت شهر را به یاران او سپرد (طهرانی ، ص ١٢٠؛ روملو، ج ١١، ص ٢٢٦ـ٢٢٧).

اغلب پرناکها در مبارزات اوزون حسن (حک : ٨٥٧ ـ٨٨٢) با رقیبان خانوادگی و دشمنان قبیله ای در خدمت او بودند. دوانی (ص ٤٩، ٥١) از حضور قبیلة پرناک در روز عرض سپاه اوزون حسن یاد کرده است . سران این قبیله از سرداران و حکام معتبر دولت اوزون حسن بودند، از جمله سلیمان بیگ پرناک (طهرانی ، ص ٢١٨؛ روملو، ج ١١، ص ٥٠٩ ـ٥١٠؛ بدلیسی ، ص ١٤٨؛ مرعشی ، ص ٦٠)، داراب بیگ و احمدبیگ پرناک (روملو، ج ١١، ص ٤٩٩، ٥٤٢)، بایزید بیگ پرناک و شیخ حسن بیگ پرناک (طهرانی ، ص ٢٨١؛ روملو، ج ١١، ص ٣٥٩، ٤٨١). شاه علی بیگ پرناک پس از مرگ سلطان یعقوب (٨٩٦) به رغم حمایت اغلب امیران پرناک و موصلو از بایسنغر میرزا، پسر سلطان یعقوب ، (خواندمیر، ص ٣٦) به طرفداری از مسیح میرزا، پسر اوزون حسن ، برخاست و پس از قتل او، از محمود بیگ بن اغورلو محمد حمایت کرد. وی سرانجام در جنگ با صوفی خلیل موصلو در حوالی همدان در ٨٩٦ کشته شد (روملو، ج ١١، ص ٦٢٦ـ٦٣٠). سلیمان بیگ پرناک ، از سرداران مهم سلطان یعقوب ، (قزوینی ، ص ٣٦٦ـ٣٦٧؛ روملو، ج ١١، حواشی نوائی ، ص ٨١٥) نیز مخالف صوفی خلیل بود. وی در اواخر ٨٩٦ در جنگ وان ، صوفی خلیل موصلو را کشت و بایسنغر میرزا را به اردوی خود برد. او نیز مغلوب رستم میرزا شد و به دیاربکر گریخت (روملو، ج ١١، ص ٦٣٢ـ٦٣٣). منصور بیگ پرناک در دورة سلطنت سلطان یعقوب و جانشینانش تا ٩٠٢، بجز چند فترت کوتاه ، همواره حاکم فارس بود (فسائی ، ص ٣٥٠؛ روملو، ج ١١، ص ٦١٠، ٦١٥). او در اختلاف میان صوفی خلیل موصلو و شاه علی بیگ پرناک جانب شاه علی بیگ را گرفت ، اما پس از قتل شاه علی بیگ به صوفی خلیل پیوست (روملو، ج ١١، ص ٦٣١). منصوربیگ در ٩٠٣ درگذشت و پسرش قاسم بیگ حاکم فارس شد. او در مدت حکومتش تا ٩٠٦ با حملات امرای مخالف و شورش مردم روبرو بود (همان ، ج ١٢، ص ٢٢، ٢٤، ٣٣ـ٣٥، ٨٧). در

رمضان ٩٠٣ پس از شورش مردم ، قاسم بیگ ، امیر صدرالدین دشتکی * را به بهانة رهبری این قیام به قتل رساند (فسائی ، ص ٣٩٥). او سرانجام پس از شکست از سلطان مراد آق قوینلو به تحریک رقیبانش کشته شد (همان ، ص ٣٦٠؛ روملو، ج ١٢، ص ٨٦ ـ٨٧).

یکی دیگر از سرداران مشهور این قبیله ، باریک بیگ پرناک (بایریک بیگ ) بود. او در ٩٠٩، پس از شکست سلطان مراد از شاه اسماعیل اول صفوی (حک :٩٠٥ـ٩٣٠)، سلطنت مستقلی در عراق برپا کرد که پنج سال دوام آورد. در ٩١٤ شاه اسماعیل عازم عراق عرب شد و باریک بیگ که ظاهراً به اطاعت او درآمده بود، با نزدیک شدن اردوی شاهی به بغداد، همراه جمعی از پرناکها به عثمانی گریخت . شاه اسماعیل نیز پس از ورود به بغداد بسیاری از پرناکها را به قتل رساند (نوائی ، ص ٣٢؛ عالم آرای صفوی ، ص ١٦٤؛ نویدی ، ص ٤٦ـ٤٧؛ جهانگشای خاقان ،ص ٢٨١ـ٢٨٢؛روملو،ج ١٢،ص ١٣٦ـ١٣٧،١٩٨؛ تاریخ قزلباشان ، ص ٢٣). باریک بیگ در ٩٢٠ همراه سلطان سلیم به جنگ شاه اسماعیل رفت و در فتح چالدران و تصرف تبریز شرکت داشت . او پس از بازگشت به عثمانی کور شد و در همانجا درگذشت (روملو، ج ١٢، ص ١٩٨؛ جهانگشای خاقان ، ص ٥١٤).

از دیگر سرداران پرناک که معاصر شاه اسماعیل اول بودند، اصفهان سلطان ، حاکم مرو در ٩١٨، بود که در جنگ با ازبکها کشته شد (تاریخ قزلباشان ، همانجا). شاهقلی خان پرناک ، از سرداران شاه طهماسب اول صفوی (حک :٩٣٠ـ٩٨٤)، حاکم مشهد و امیرالامرای نیمی از ولایت خراسان بود (اسکندرمنشی ، ج ١، ص ١٣٩ـ١٤٠). مرتضی قلی سلطان پرناک ( تاریخ قزلباشان ، همانجا) که با اتباع خود در اطراف اصفهان می زیست ، در آغاز سلطنت شاه اسماعیل دوم (حک : ٩٨٤ـ ٩٨٥) به قزوین آمد. شاه او را به حکومت مشهد منصوب کرد و به وی مأموریت داد تا همراه علی قلی خان بیگدلی * جنازة شاه طهماسب را به مشهد ببرند (اسکندرمنشی ، ج ١، ص ٢١٢ـ ٢١٧؛ قس روملو، ج ١٢، ص ٦٢٦؛ افوشته یی ص ٣٦ـ٣٧). حمزه میرزا در ٩٩١ به خراسان رفت و مرتضی قلی خان را به دلیل تصرف ناروا در اموال حرم امام رضا علیه السلام و تعدی به مردم ، از حکومت مشهد برکنار کرد و او را به حکومت استرآباد فرستاد (منشی قمی ، ج ٢، ص ٧٥١؛ افوشته یی ، ص ١٤٩، ١٥٢، ١٩٨ـ١٩٩؛ ستوده ، ج ٦، ص ٥١٤). مرتضی قلی خان در ٩٩٤ به قصد برقراری صلح میان طوایف شورشی ترکمان عازم عراق عجم شد، اما قتل حمزه میرزا وی را از ادامة کار بازداشت و او با اتباعش غارت کنان از حوالی ساوه ، قم ، کاشان ، و نطنز عبور کرد و از راه موغار و اردستان ، پس از گذشتن از کویر به سمنان و سپس به استرآباد رفت . مرتضی قلی خان در راه بیمار شد و درگذشت (منشی قمی ، ج ٢، ص ٨٣٣ـ٨٣٩؛ اسکندرمنشی ، ج ١، ص ٣٥٣، ٣٦٢ـ٣٦٤؛ افوشته یی ، ص ١٩٨ـ٢٠١). پس از او پسرش ، محمدقلی خان پرناک ، به یعقوب خان ذوالقدر پیوست و حاکم شبانکاره شد (اسکندرمنشی ، ج ١، ص ٤٢٣؛ تاریخ قزلباشان ، همانجا).

گروهی از خانهای پرناک از دورة سلطنت شاه عباس اول صفوی (٩٩٦ـ١٠٣٧) تا شاه عباس دوم (١٠٥٢٢ـ١٠٧٧)، سالها حاکم تبریز و بیگلربیگی آذربایجان بودند، از جمله پیربوداق خان ، که در ١٠٢٥ در جنگ با مهاجمان عثمانی کشته شد (اسکندرمنشی ، ج ٢، ص ٨٩٠، ٩٠١ـ٩٠٢). از جمله آثار حکومت او، عمارت بقعه ای منسوب به فرزندان امام علی علیه السلام در تبریز است (نادر میرزا قاجار، ص ١٠٣). پس از او پسرش ، شاه بنده خان ، حاکم تبریز شد. او نیز در ١٠٣٤ در جنگ با گرجیان کشته شد و پسر خردسالش با لقب پیر بوداق خان ثانی به حکومت تبریز و بیگلربیگی آذربایجان منصوب شد (اسکندرمنشی ، ج ٢، ص ٩٤٦، ١٠١٧، ١٠٢٦ـ١٠٣٠؛ نیز رجوع کنید به وحید قزوینی ، ص ٤٨، ٢١٦).

گروههایی از قبیلة پرناک بعدها به قاجارهای استرآباد پیوستند و به پرناک قاجار شهرت یافتند. اَسْلَمش بیگ پرناک قاجار در اواخر سلطنت شاه سلطان حسین صفوی (حک : ١١٠٥ـ ١١٣٥)، سرکشیک قلعة مبارک آباد استرآباد بود ( رجوع کنید به هدایت ، ج ٩، ص ٩).

امروزه از پرناکهای ایران اثر چندانی نیست . یکی از آثار معدود به جا مانده از ایشان ، روستای پرناک واقع در ١٦ کیلومتری جنوب غربی شهر پلدشت * شهرستان ماکو است ( دایرة المعارف فارسی ، ذیل «پورناک »؛ سازمان جغرافیائی نیروهای مسلّح ، ج ١، ص ٢٢).

منابع :
(١) اسکندرمنشی ، تاریخ عالم آرای عباسی ، تهران ١٣٥٠ ش ؛
(٢) محمودبن هدایت الله افوشته یی ، نقاوة الا´ثارفی ذکر الاخیار ، چاپ احسان اشراقی ، تهران ١٣٧٣ ش ؛
(٣) شرف الدین بن شمس الدین بدلیسی ، شرفنامه : تاریخ مفصّل کردستان ، چاپ محمد عباسی ، چاپ افست تهران ١٣٤٣ ش ؛
(٤) محمدحسین بن خلف برهان ، برهان قاطع ، چاپ محمد معین ، تهران ١٣٦١ ش ؛
(٥) تاریخ قزلباشان ، چاپ میرهاشم محدث ، تهران ١٣٦١ ش ؛
(٦) جهانگشای خاقان (تاریخ شاه اسماعیل ) ، چاپ الله دتّا مضطر، اسلام آباد ١٣٦٤ ش ؛
(٧) محمودبن غیاث الدین خواندمیر، تاریخ شاه اسماعیل و شاه طهماسب صفوی (ذیل تاریخ حبیب السیر) ، چاپ محمدعلی جراحی ، تهران ١٣٧٠ ش ؛
(٨) دایرة المعارف فارسی ، به سرپرستی غلامحسین مصاحب ، تهران ١٣٤٥ـ١٣٧٤ ش ؛
(٩) محمدبن اسعد دوّانی ، عرض سپاه اوزون حسن ، چاپ ایرج افشار، مجلة دانشکدة ادبیات دانشگاه تهران ، سال ٣، ش ٣ (فروردین ١٣٣٥)؛
(١٠) حسن روملو، احسن التواریخ ، چاپ عبدالحسین نوائی ، تهران ، ج ١١، ١٣٤٩ ش ، ج ١٢، ١٣٥٧ ش ؛
(١١) سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران ، فرهنگ جغرافیائی آبادیهای کشور جمهوری اسلامی ایران ، ج ١: اقدیر ، تهران ١٣٧١ ش ؛
(١٢) منوچهر ستوده ، از آستارا تا استارباد ، ج ٦، تهران ١٣٦٦ ش ؛
(١٣) ابوبکر طهرانی ، کتاب دیاربکریه ، چاپ نجاتی لوغال وفاروق سومر، تهران ١٣٥٦ ش ؛
(١٤) عالم آرای صفوی ، چاپ یدالله شکری ، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(١٥) حسن بن حسن فسائی ، فارسنامة ناصری ، چاپ منصور رستگار فسائی ، تهران ١٣٦٧ ش ؛
(١٦) یحیی بن عبداللطیف قزوینی ، کتاب لب التواریخ ، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(١٧) محمودبن حسین کاشغری ، نامها و صفتها و ضمیرها و پسوندهای دیوان لغات الترک ، ترجمه و تنظیم و ترتیب الفبائی محمد دبیرسیاقی ، تهران ١٣٧٥ ش ؛
(١٨) میرتیمور مرعشی ، تاریخ خاندان مرعشی مازندران ، چاپ منوچهر ستوده ، تهران ١٣٥٦ ش ؛
(١٩) عبدالرزاق بن نجفقلی مفتون دنبلی ، تجربة الأحرار و تسلیة الأبرار ، چاپ حسن قاضی طباطبایی ، تبریز ١٣٤٩ـ١٣٥٠ ش ؛
(٢٠) احمدبن حسین منشی قمی ، خلاصة التواریخ ، چاپ احسان اشراقی ، تهران ١٣٥٩ـ١٣٦٣ ش ؛
(٢١) نادر میرزا قاجار، تاریخ و جغرافی دارالسلطنة تبریز ، چاپ محمد مشیری ، چاپ افست تهران ١٣٦٠ ش ؛
(٢٢) عبدالحسین نوائی ، شاه طهماسب صفوی : مجموعة اسناد و مکاتبات تاریخی همراه با یادداشتهای تفصیلی ، تهران ١٣٦٨ ش ؛
(٢٣) زین العابدین عبدالمؤمن نویدی ، تکملة الاخبار: تاریخ صفویه از آغاز تا ٩٧٨ هجری قمری ، چاپ عبدالحسین نوائی ، تهران ١٣٦٩ ش ؛
(٢٤) محمدطاهر بن حسین وحید قزوینی ، عباسنامه ، یا، شرح زندگانی ٢٢ سالة شاه عباس ثانی (١٠٥٢ـ ١٠٧٣) ، چاپ ابراهیم دهگان ، اراک ١٣٢٩ ش ؛
(٢٥) رضا قلی بن محمدهادی هدایت ، ملحقات تاریخ روضة الصفای ناصری ، در میرخواند، تاریخ روضة الصفا ، ج ٨ ـ١٠، تهران ١٣٣٩ ش .

/ علی پورصفر قصابی نژاد/