نامۀ دانشوران ناصری ، دایرة‌المعارفی الفبایی، تألیف شده در عصر قاجار، در شرح‌احوال و بیان آثار مشاهیر علم و ادب در جهان اسلام. نام این کتاب، چنانکه از دیباچۀ آن پیداست (رجوع کنید به ج١، ص «ی»)، نامۀ دانشوران ناصری است که ظاهراً این نام را ناصرالدین‌شاه قاجار بر آن نهاده است. بانی تألیف و انتشار نامۀ دانشوران ناصری، علیقلی میرزا اعتضادالسلطنه، پنجاه‌وچهارمین پسر فتحعلی‌شاه قاجار و اولین وزیر علوم (وزارت: ١٢٧٦-١٢٩٨) در این عصر، بود که ناصرالدین‌شاه او را به این کار مأمور کرد (رجوع کنید به ج١، ص «د»). اعتضادالسلطنه برای این کار و انتخاب نویسنده، دستور داد فرمان شاه را به حاکمان ولایات ابلاغ کنند تا اطلاعات راجع به علمای هر منطقه به‌طور مستند گردآوری شود. همچنین جمعی از فضلا و نویسندگان برجسته را، که برای تدوین این اثر مایل به همکاری بودند، فراخواند و پس از مصاحبه و امتحان، چهارتن را که واجد شرایط بودند انتخاب کرد و تألیف این کتاب را برعهدۀ آنان گذاشت (رجوع کنید به نامۀ دانشوران ناصری، ج١، ص هـ - و). نویسندگان منتخب عبارت بودند از شمس العلما شیخ‌محمدمهدی عبد رب‌آبادی (متوفی ١٣٣١)، میرزاابوالفضل ساوجی (متوفی ١٣١٢)، ملاعبدالوهاب قزوینی معروف به ملاآقا (متوفی ١٣٠٦) ‌و میرزاحسن طالقانی (نامۀ دانشوران ناصری، ج١، ص «و»؛ قزوینی، ص٥٧-٥٨). بار اصلی تألیف برعهدۀ عبد رب‌آبادی بود، به این ترتیب که مطالبی را که دیگر مؤلفان گردآوری کرده بودند، ترکیب و تألیف می کرد و به نگارش درمی‌آورد. اما با مرگ یا خروج برخی از اعضای انجمن نویسندگان و تنها ماندن عبد رب‌آبادی، بعدها سه تن دیگر به این جمع پیوستند (برای تفصیل رجوع کنید به اعتمادالسلطنه، ١٣٥٦ش، ج١، ص٤١٠؛ همو، ١٣٦٧ش، ج١، ص٥٥٥؛ ج٢، ص١٢٩٣؛ ج٣،‌ ص٢١٣٩)، از جمله شخصی به نام غیاث‌الدین کاشانی که از جلد سوم تا هفتم در تألیف کتاب دست داشت (رجوع کنید به نامۀ دانشوران ناصری، مقدمۀ صدر، ص پانزده). کتابت نامۀ دانشوران ناصری برعهدۀ میرزاطاهر همدانی خوشنویس و میرزامهدی آذربایجانی گذاشته شد(رجوع کنید به نامۀ دانشوران ناصری، ج١، ص«و»؛ اعتمادالسلطنه، ١٣٥٦ش، ج١، ص٢٨١، ٤١٠). علاوه بر کتابخانۀ شخصی اعتضادالسلطنه (رجوع کنید به بامداد، ج٢، ص٤٤٧)، کتابخانه‌ای هم برای تألیف نامۀ ‌دانشوران در اختیار مؤلفان قرار گرفته بود که شخصی به نام آقاسیدعلی کتابدار آن بود(رجوع کنید به همانجا؛ همو، ١٣٦٧ش، ج٢، ص١٢٩٣؛ نامۀ دانشوران ناصری، مقدمۀ صدر، ص شش). نویسندگان کار خود را در ١٢٩٦ زیرنظر اعتضادالسلطنه آغاز کردند. وی، چنانکه از دیباچۀ نامۀ دانشوران (رجوع کنید به ج١، ص ر- ی) پیداست، برای گردآوری و تألیف شرح‌حالها چارچوب ویژه‌ای تعیین کرده بود که واجد برخی نکات درخور توجه است، از جمله اشتمال آن بر احوال همۀ دانشمندان جهان اسلام، رعایت ترتیب الفبایی و ذکر نام و لقب یا کنیۀ مشهورتر شخص، رعایت ترتیب سنوات در ذکر مطالب راجع به هر شخص، تشریح و توضیح و ضبط اصطلاحات و لغات دشوار و تفکیک نامهای مشترک، درج گزیدۀ پرمایه‌ای از اشعار هر شخص و ترجمۀ آنها به فارسی در صورت لزوم، ذکر حکایات و نوادر راجع به اشخاص، نگارش مطالب به نثری پاکیزه و سالم و درخور فهم همگان و بالاخره اجتناب از هرگونه تعصب و سختگیری و ذکر القاب ناشایست دربارۀ بزرگان دین، از شیعه و اهل سنّت. همچنین مقرر شد که نویسندگان نوشته‌های خود را به رؤیت اعتضادالسلطنه برسانند تا خطاهای احتمالی آنها را برطرف سازد. اعتضادالسلطنه امور مربوط به چاپ نامۀ دانشوران را به پسر خود، محمدحسن‌میرزا، سپرد (رجوع کنید به نامۀ دانشوران ناصری، ج١، ص «ر»).

تألیف نامۀ دانشوران ناصری تا پایان جلد دوم از ١٢٩٤ تا ١٢٩٨، یعنی زمان مرگ اعتضادالسلطنه، زیرنظر وی ادامه یافت و از آن پس، نظارت بر تألیف و نشر آن برعهدۀ محمدحسن‌خان اعتضادالسلطنه قرار گرفت (رجوع کنید به اعتمادالسلطنه، ١٣٥٠، ص١١٨؛ همو، ١٣٥٦، ج١، ص١٧٤) و او تا پایان عمر عهده‌دار این امر بود. از جای جای روزنامۀ خاطرات اعتمادالسلطنه (برای نمونه رجوع کنید به ص١١٨-١١٩، ٧٢٢، ٩١٨) ‌مقدار توجه و نظارت ناصرالدین‌شاه به این اثر پیداست.

نامۀ دانشوران ناصری ترتیبی الفبایی دارد و فقط مشتمل است بر شرح احوال و آثار اشخاص نامدار حوزه‌های مختلف علوم . مفاهیم در این کتاب مدخل نشده، هرچند در ضمن بیان احوال اشخاص، در بارۀ پاره‌ای موضوعات و مفاهیم علمی و ادبی و دینی بحث شده است. ترتیب الفبایی در حرف اول اسم اشخاص رعایت گردیده، اما در حرف دوم چندان به آن توجه نشده است (رجوع کنید به نامۀ دانشوران ناصری، ج١، مقدمۀ صدر، ص هفده). چنانکه گفته شده (ج٤، ص١٩٨)، اسامی اشخاص بر رسم معمول و به پیروی از کتابهایی مانند تذکرة‌الحفاظ ذهبی و فوات‌الوفیات صلاح‌الدین کتبی آورده شده است.

نامۀ دانشوران ناصری در صورت چاپ‌شده‌اش تا حرف ش بیشتر در دسترس نیست، هرچند محمدتقی بهار در سبک‌شناسی (ج٣، ص٣٩٤) نوشته است که گویند قسمتهای دیگر آن هم تألیف شده و به صورت دست‌نویس در کتابخانه‌های خصوصی موجود است. این مقدار چاپ شده مجموعاً ٥٣٩ شرح‌حال را دربردارد و از این تعداد، بیشتر شرح‌حالها راجع به صوفیه و عرفا و سپس، به ترتیب، پزشکان، فقها، ادبا و شعرا و در مرحلۀ بعد به ترتیب راویان، محدّثان، فلاسفه، منجمان، مفسران، مورخان و متکلمان است و اندکی هم به ریاضی‌دانان و قضات اختصاص داده شده است.

بنای نویسندگان کتاب بر آن بوده که هرجا آيه، حدیث، عبارت یا شعری عربی نقل شده است ، بلافاصله ترجمه یا حاصل معنای آن نیز آورده شود (برای نمونه رجوع کنید به ج١، ص١٦٩-١٧١، ١٨٩-١٩٢). این سبک تألیف گرچه موجب گرانبار شدن کتاب از مطالب فرعی و نالازم شده، اما این فایده را دربرداشته است که ما اینک گزیده‌ای درخور توجه از بهترین اشعار عربی را با ترجمه‌ای خوب و در مواردی عالی در اختیار داشته باشیم، نظیر ترجمۀ قصیدۀ عینیۀ ابن‌سینا (ج١، ص١٣٠-١٣٢)، قصیدۀ نونیۀ ابوالفتح بستی (ج٤، ص١٩٤-١٩٧)‌ و قصیدۀ تائیۀ صغرای ابن‌فارض (رجوع کنید به ج٥، ص٣٩٢-٤٠٣). در این اثر، در ضمن شرح‌حالها، فواید علمی و ادبی و تاریخی و انتقادی بسیاری، به مناسبت و بی‌مناسبت، آمده است که غالباً ارزشمند و درخور توجه هستند، از جمله تفکیک اسامی مشترک (برای نمونه رجوع کنید به ج١، ص١٦١، ٣٧٥)، تصحیح عناوین کتابها (برای نمونه رجوع کنید به ج٤، ص٣١٠)، برخی نقدها و نکات ادبی و لغوی (برای نمونه رجوع کنید به ج١، ص٣٣٨، ج٤، ص٤٣؛ ج٩، ص٣١٢-٣١٣؛ نیزرجوع کنید به باغستانی، ص٧٦-٧٧)؛ مطالبی مستقل در حد یک مقاله در موضوعاتی مانند بحث دربارۀ ظهوریک مجدد در آغاز هر قرن (ج١، ص٢٠٠-٢٠٨)، اصول اعمال فرقۀ ملامتیه (ج٤، ص٢٧٧-٢٧٨)، ابن‌قبه و تعبد به خبر واحد (ج٤، ص٢٨٢-٢٨٣)، مناظرات ابن‌قبه با زیدیه (ج٤، ص٢٨٣-٣٠٩)، تحقیق دربارۀ اینکه روز عاشورا مطابق با چه روزی از هفته بوده است(ج٤، ص٥٦-٥٧)، بحثی دربارۀ انواع خطوط و پیدایش و تکامل آنها (رجوع کنید به ج٥، ص٩٤-١٠٥)، برخی فواید جغرافیایی (برای نمونه رجوع کنید به ج١، ص٣٠٤؛ ج٤، ص٤٣) و بالاخره بیان نکاتی در مقایسۀ دستاوردهای علم جدید با یافته‌های دانشمندان اسلامی نظیر ابوریحان بیرونی (ج١، ص٧٩-٨٠).

در نامۀ دانشوران ناصری به مسائل و رویدادهای عصری و دانشمندان و فضلای معاصر نیز تا اندازه‌ای توجه نشان شده، از جمله به شرح حال برخی عالمان مشهور عصر قاجار، همچون سیدابراهیم‌بن سیدمحمدباقر قزوینی (متوفی ١٢٦٤)، مؤلف نتایج‌الافکار و دلائل الاحکام در شرح شرائع‌الاسلام (رجوع کنید به ج١، ص٣٧٧-٣٩٥) و حاج زین‌العابدین شیروانی صاحب بستان‌السیاحه (رجوع کنید به ج٨ ، ص٣٠٤-٣١٨)، یا رویدادهای معاصر نیز پرداخته شده است، از جمله به سبک و سیاق معمول در نگارش خطوط در زمان تألیف کتاب (رجوع کنید به ج٥، ص٩٩-١٠٠)، و اشاره به کسوف ٢٨ شوال ١٢٩١، مطابق با هشتم دسامبر ١٨٧٤ (رجوع کنید به ج١، ص١٤٠-١٤١) و اشاره به برخی عملهای پزشکی جدید در مدرسۀ دارالفنون، مثل عمل سنگ مثانه (رجوع کنید به ج١، ص٣٦٤).

نامۀ دانشوران ناصری به لحاظ نثر فارسی نیز در خور توجه است و از متون باارزش دورۀ قاجار به شمار می آید، چنانکه بهار (ج٣، ص٣٧٠)، جلد نخست (چاپ سنگی) آن را از نظر نثر فنی شاهکار خوانده است.

نخستین چاپ این اثر در هفت جلد و به صورت سنگی، به ترتیب، در سالهای ١٢٩٦، ١٣١٢، ١٣١٧، ١٣٢٠، ١٣٢١، ١٣٢٣ و ١٣٢٤ منتشر شد. دو جلد اول آن به شکل مستقل، و مجلدات بعدی در مقدمۀ سالنامۀ دولتی وقت تا حرف ش چاپ شده است (قزوینی، ص٥٩؛ صدر، مقدمۀ نامۀ دانشوران ناصری، ج١، ص٥). این اثر بعدها در نه جلد در قم‌ (چاپ دوم، ١٣٧٩/ ١٣٣٨ش) به اهتمام رضا صدر به چاپ رسید.

نامۀ دانشوران پس از انتشار مورد توجه و استفادۀ دانشوران و نویسندگان قرار گرفت و از آن پس، در دیگر منابع مرجع و غیرمرجع قرن اخیر، همواره از آن استفاده و به آن استناد شده است (مثلاً رجوع کنید به ثقه‌الاسلام تبریزی، ج١، ص٦٦؛ محسن امین، ج٢، ص٣٣٧، ٤١٤؛ ج٣، ص١٩٥؛ آقابزرگ طهرانی، ج١، ص٢٦٧، ٣٠٥؛ ج٢، ص٢١، ٢٣).

نامۀ دانشوران ناصری را می‌توان نخستین گام برای تألیف دایرة‌المعارف به سبک جدید در ایران معاصر دانست؛ این اثر اولین تألیف گروهی در عصر جدید در ایران است که با طرح و اندیشه‌ای مشخص و بودجه‌ای معیّن و تحت نظارت کامل دولت به وجود آ‌مده و واحد خاصی در وزارت علوم با عنوان «مجلس تألیف نامه دانشوران» تألیف آن را برعهده گرفته است و نیز مدیران ارشد آن، اعتضادالسلطنه و اعتمادالسلطنه، هر دو با معارف اروپایی عصر آشنا بوده‌اند (رجوع کنید به باغستانی، ص٧٩).

منابع :
(١) آقابزرگ طهرانی،‌ الذریعه؛
(٢) اسماعیل باغستانی، «کلان کتاب‌های عهد قاجاریه، مورد نمونه: «نامۀ دانشوران ناصری»، مجموعه مقاله‌های اولین همایش سراسری دانشنامه‌نویسی در ایران (گذشته، حال، آینده)،‌ تهران ١٣٨٩ش؛
(٣) ثقه‌الاسلام تبریزی، مرآة‌الکتب، چاپ محمدعلی حائری، قم ١٤١٤؛
(٤) مهدی بامداد، شرح‌حال رجال ایران در قرن ١٢ و ١٣ و ١٤ هجری، تهران ١٣٥٧ش؛
(٥) نامۀ دانشوران ناصری، در شرح‌حال ششصد تن از دانشمندان نامی، ‌چاپ سیدرضا صدر، مؤسسۀ مطبوعاتی دارالفکر، قم، تاریخ‌ مقدمه ١٣٧٩/ ١٣٣٨ش؛
(٦) محمدحسن اعتمادالسلطنه، روزنامۀ خاطرات اعتمادالسلطنه، چاپ ایرج افشار، تهران ١٣٧٧ش؛
(٧) همو، تاریخ منتظم ناصری، چاپ محمداسماعیل رضوانی، تهران ١٣٦٧ش؛
(٨) همو، چهل سال تاریخ ایران (المآثر و الآثار)،‌ چاپ ایرج افشار، تهران ١٣٥٦ش؛
(٩) محسن امین، اعیان‌الشیعه، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(١٠) محمد قزوینی، «وفیات معاصرین از یادداشتهای استاد علامه آقای محمد قزوینی، حرف ش»، مجلۀ یادگار، سال پنجم، شمارۀ سوم، آبان ١٣٢٧ش؛
(١١) محمدتقی بهار، سبک‌شناسی، یا تاریخ تطور نثر فارسی، تهران ١٣٥٥ش.
/ اسماعیل باغستانی /

تاریخ انتشار اینترنتی: ٣٠/٠٢/١٣٩٠