جوزجانی‌ ، ابوسلیمان‌ موسی‌بن‌ سلیمان‌ ، محدّث‌ و فقیه‌ حنفی‌ اوایل‌ قرن‌ سوم‌. تاریخ‌ تولد و زادگاه‌ وی‌ دانسته‌ نیست‌. او كه‌ منسوب‌ به‌ جوزجان‌*است‌ ( رجوع کنید به سمعانی‌، ج‌ ٢، ص‌ ١٦)، در بغداد به‌ تحصیل‌ پرداخت‌ و تا زمان‌ مرگ‌ هم‌ همانجا زیست‌ و ازاین‌رو، او را بغدادی‌ نیز خوانده‌اند (ابن‌ندیم‌، ص‌ ٢٥٩؛ خطیب‌ بغدادی‌، ج‌ ١٥، ص‌ ٢٦؛ بغدادی‌، هدیه العارفین‌ ، ج‌ ٢، ستون‌ ٤٧٧). وی‌ فقه‌ را نزد قاضی‌ ابویوسف‌ (متوفی‌ ١٨٢) و محمدبن‌ حسن‌ شیبانی‌ * (متوفی‌ ١٨٩) فراگرفت‌ (ابن‌ندیم‌، همانجا؛ ابن‌قُطلُوبُغا، ص‌٢٦٠) و از چندین‌ نفر حدیث‌ شنید (ابن‌ ابی‌حاتم‌، ج‌ ٨، ص‌ ١٤٥؛ خطیب‌ بغدادی‌، همانجا؛ ابن‌ ابی‌الوفا، ج‌ ٣، ص‌ ٥١٨؛ ابن‌قطلوبغا، همانجا). چند نفر نیز از او روایت‌ كرده‌اند (ابن‌ندیم‌؛ خطیب‌ بغدادی‌، همانجاها؛ مَزّی‌، ج‌ ٢٥، ص‌ ٣٢٥ـ٣٢٦؛ ذهبی‌، ج‌١٠، ص‌١٩٤). محدّثان‌، جوزجانی‌ را فردی‌ صاحب‌نظر و صدوق‌ دانسته‌اند (ابن‌ابی‌حاتم‌؛ ذهبی‌، همانجاها). هنگامی‌ كه‌ مأمون‌ (حك : ١٩٨ـ ٢١٨) منصب‌ قضا را به‌ او پیشنهاد كرد، از پذیرفتن‌ آن‌ خودداری‌ كرد از آن‌ رو كه‌ خود را لایق‌ این‌ منصب‌ نمی‌دانست‌ (خطیب‌ بغدادی‌، ج‌ ١٥، ص‌ ٢٧؛ ابواسحاق‌ شیرازی‌، ص‌ ١٣٠؛ ابن‌ابی‌الوفا، همانجا).

جوزجانی‌ پس‌ از سال‌ ٢٠٠ وفات‌ یافت‌ (ابن‌ابی‌الوفا، همانجا؛ لكنوی‌، ص‌ ٢١٦؛ بغدادی‌، ایضاح‌المكنون، ج‌ ٢، ستون‌ ٣٣)، اما برخی‌ مؤلفان‌ ( رجوع کنید به بروكلمان‌، ج‌ ٣، ص‌ ٢٥٧؛ شیخ‌، ص‌ ٣٧) وفات‌ او را در ٢٩٠ یا بعد از ٢٨٠ دانسته‌اند. باتوجه‌ به‌ اینكه‌ بیشتر شاگردان‌ شیبانی‌ و همدرسهای‌ جوزجانی‌ تا ٢٣٠ وفات‌ یافته‌اند ( رجوع کنید به د. اسلام، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ «الشیبانی‌»)، درستی‌ این‌ تاریخ‌ بعید به‌ نظر می‌رسد (نیز رجوع کنید به زركلی‌، ج‌ ٧، ص‌ ٣٢٣). برخی‌ مؤلفان‌ ( رجوع کنید به ابن‌ ابی‌الوفا، ج‌ ٢، ص‌ ١٨٦ـ١٨٧؛ سزگین‌، ج‌ ١، ص‌ ٦٠٧؛ بغدادی‌، هدیه العارفین‌، همانجا) آثاری‌، از جمله‌ السیرالصَغیر، نوادرالفتاوی، كتاب ‌الصلوه، كتاب‌الحیل‌ و كتاب‌الرهن‌، را به‌ جوزجانی‌ نسبت‌ داده‌اند، اما به‌نوشته ابن‌ندیم‌ (همانجا) وی‌ هیچ‌ تألیفی‌ نداشته‌ و صرفاً راوی‌ كتابهای‌ شیبانی‌ بوده‌ است‌. در این‌ میان‌ روایت‌ جوزجانی‌ از برخی‌ آثار مشهور شیبانی‌، مانند كتاب‌الاصل‌ ( المبسوط‌ )، معروف‌تر است‌ (رجوع کنید به حاجی‌خلیفه‌، ج‌ ٢، ستون‌١٥٨١؛ بروكلمان‌؛ شیخ‌، همانجاها).

منابع‌:
(١) ابن‌ ابی‌الوفا، الجواهر المضیه فی‌ طبقات‌ الحنفیه، چاپ‌ عبدالفتاح‌ محمد حلو، ریاض‌ ١٤١٣/١٩٩٣؛
(٢) ابن‌ ابی‌حاتم‌، كتاب‌ الجرح‌ و التعدیل‌، حیدرآباد، دكن‌ ١٣٧١ـ١٣٧٣/ ١٩٥٢ـ ١٩٥٣، چاپ‌ افست‌ بیروت‌ [بی‌تا.(؛
(٣) ابن‌قطلوبغا، تاج‌التراجم‌ فی‌ من‌ صنّف‌ من‌الحنفیه، چاپ‌ ابراهیم‌ صالح‌، بیروت‌ ١٤١٢/١٩٩٢؛
(٤) ابن‌ندیم‌ (تهران‌)؛
(٥) ابواسحاق‌ شیرازی‌، طبقات‌ الفقهاء،) قاهره]: مكتبه الثقافه الدینیه، ١٤١٨/١٩٩٧؛
(٦) كارل‌ بروكلمان‌، تاریخ‌ الادب‌العربی‌، ج‌ ٣، نقله‌ الی ‌العربیه عبدالحلیم‌ نجار، قاهره‌ ١٩٦٩؛
(٧) اسماعیل‌ بغدادی‌، ایضاح‌المكنون‌، ج‌ ٢، در حاجی‌ خلیفه‌، ج‌ ٤؛
(٨) همو، هدیه العارفین‌، ج‌ ٢، در حاجی‌ خلیفه‌، ج‌ ٦؛
(٩) حاجی‌ خلیفه‌؛
(١٠) خطیب‌ بغدادی‌؛
(١١) ذهبی‌؛
(١٢) خیرالدین‌ زركلی‌، الاعلام‌، بیروت‌ ١٩٨٠؛
(١٣) فؤاد سزگین‌، تاریخ‌ نگارش‌های‌ عربی‌، ترجمه‌، تدوین‌ و آماده‌سازی‌: مؤسسه‌ی‌ نشر فهرستگان‌، تهران‌ ١٣٨٠ ش‌ ـ ؛
(١٤) سمعانی‌؛
(١٥) عزالدین‌ حسین‌ شیخ‌، الامام‌ محمدبن‌ الحسن‌الشیبانی‌: محدثاً و فقیهاً، بیروت‌ ١٤١٣/١٩٩٣؛
(١٦) عبدالحی‌بن‌ عبدالحلیم‌ لكنوی‌، الفوائد البهیه فی‌ تراجم‌ الحنفیه، كراچی‌ ١٣٩٣؛
(١٧) یوسف‌بن‌ عبدالرحمان‌ مزّی‌، تهذیب ‌الكمال‌ فی‌ اسماء الرجال‌، چاپ‌ بشار عواد معروف‌، بیروت‌ ١٤٢٢/٢٠٠٢؛

(١٨) EI ٢ , s. v. " A l-Shaybani, Abu ـ Abd Allah Muhammad B. Al-Hassan" (by E. Chaumont).

/ لیلی‌ كریمیان‌ /